Nhận Dạng Thể Tài Chân Dung Văn Học Trong Văn Học Việt Nam Đương Đại

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu nhận dạng thể tài chân dung văn học trong văn học việt nam đương đại, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp hoàn thiện trong lĩnh

• Tác giả: Nguyễn Thị Thu Hà
• Người hướng dẫn: PGS. Vũ Tuấn Anh
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: Nhận Dạng Thể Tài Chân Dung Văn Học Trong Văn Học Việt Nam Đương Đại
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• Lời cảm ơn
• Lời cam đoan
• PHẦN MỞ ĐẦU
• Lý do lựa chọn đề tài
• Lịch sử nghiên cứu vấn đề
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Nhiệm vụ nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• Đóng góp của luận văn
• Cấu trúc của luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT VỀ SỰ PHÁT TRIỂN CỦA THỂ TÀI CHÂN DUNG VĂN HỌC TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI
• 1.1. Giới thuyết khái niệm thể tài chân dung văn học
• 1.1.1. Phân biệt hai khái niệm thể loại và thể tài
• 1.1.2. Thể tài chân dung văn học
• 1.1.3. Thể tài chân dung văn học đặt trong sự so sánh với nghiên cứu phê bình văn học, với hồi ký, với tiểu sử nhà văn
• 1.1.3.1. Chân dung văn học và phê bình văn học
• 1.1.3.2. Chân dung văn học và hồi ký
• 1.1.3.3. Chân dung văn học và tiểu sử nhà văn
• 1.1.4. Các đặc trưng cơ bản của thể chân dung văn học
• 1.1.5. Một số vấn đề có tính nguyên tắc khi viết chân dung văn học
• 1.1.5.1. Nguyên tắc thể loại
• 1.1.5.2. Nguyên tắc về tư liệu
• 1.2. Quá trình hình thành và phát triển của thể tài chân dung văn học trong văn học Việt Nam đương đại
• 1.2.1. Các tiền đề cho sự ra đời của thể tài chân dung văn học đương đại
• 1.2.2. Đôi nét về quá trình phát triển của thể tài chân dung văn học trong văn học Việt Nam đương đại
• 1.2.2.1. Nhìn lại thể tài chân dung văn học từ đầu thế kỷ XX đến năm 1986
• 1.2.2.2. Thể tài chân dung văn học từ năm 1986 đến nay
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG ĐẶC ĐIỂM NỘI DUNG CỦA THỂ TÀI CHÂN DUNG VĂN HỌC TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI
• 2.1. Đối tượng dựng chân dung
• 2.1.1. Các nhà văn, nhà văn hóa lớn - một đối tượng chủ yếu của việc dựng chân dung văn học
• 2.1.2. Những nhà văn cá tính độc đáo - một đối tượng hấp dẫn của việc dựng chân dung văn học
• 2.1.3. Những nhà văn gần gũi, những người bạn thân thiết - một đối tượng quen thuộc của việc dựng chân dung văn học
• 2.1.4. Những sự kiện văn học, những thời thời đại văn học - đối tượng thể hiện đặc biệt của chân dung văn học
• 2.2. Một cách hình dung về nhà văn
• 2.2.1. Nhà văn trong cuộc sống đời thường
• 2.2.1.1. Chân dung ngoại hình của nhà văn
• 2.2.1.2. Ghi nhận những nét đặc sắc về cá tính, tính cách của nhà văn
• 2.2.1.3. Nhà văn - con người bình thường trong cuộc sống đời thường
• 2.2.2. Sự nghiệp văn chương và những đóng góp đặc sắc của nhà văn
• 2.2.3. Quan niệm văn chương và nghề nghiệp của nhà văn
• 2.2.4. Chân dung văn học như một đồng chân dung
• 2.2.4.1. Đồng chân dung số phận
• 2.2.4.2. Đồng chân dung tính cách
• 2.3. Góc độ tiếp cận đối tượng dựng chân dung
• 2.3.1. Tiếp cận từ góc độ của người trong cuộc, người trong giới
• 2.3.2. Tiếp cận từ cự ly gần
• 3. CHƯƠNG 3: NHỮNG ĐẶC ĐIỂM HÌNH THỨC CỦA THỂ TÀI CHÂN DUNG VĂN HỌC TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI
• 3.1. Lựa chọn chi tiết đặc sắc
• 3.2. Kết hợp linh hoạt các sắc thái giọng điệu
• 3.3. Tạo dựng bối cảnh, không khí
• 3.4. Nhấn mạnh vai trò nhân chứng
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về thể tài chân dung văn học trong văn học Việt Nam đương đại

Thể tài chân dung văn học đã trở thành một phần quan trọng trong văn học Việt Nam đương đại. Từ sau năm 1986, thể tài này đã phát triển mạnh mẽ, phản ánh sự thay đổi trong tư duy nghệ thuật và xã hội. Các tác phẩm chân dung không chỉ đơn thuần là miêu tả nhân vật mà còn thể hiện những giá trị văn hóa, xã hội và tâm tư của con người. Điều này tạo ra một bức tranh đa dạng về cuộc sống và con người trong văn học.

1.1. Khái niệm thể tài chân dung văn học

Thể tài chân dung văn học là một thể loại văn học mới, tập trung vào việc khắc họa chân dung của các nhân vật văn học. Nó không chỉ dừng lại ở việc mô tả bề ngoài mà còn đi sâu vào tâm hồn, tính cách và số phận của nhân vật. Điều này giúp người đọc hiểu rõ hơn về những nhân vật mà họ gặp trong tác phẩm.

1.2. Sự phát triển của thể tài chân dung văn học

Từ những năm đầu thế kỷ XX, thể tài chân dung văn học đã bắt đầu hình thành và phát triển. Đặc biệt, sau năm 1986, thể tài này đã trở thành một hiện tượng nổi bật trong văn học Việt Nam, với nhiều tác phẩm tiêu biểu được xuất bản, phản ánh sự đa dạng và phong phú của cuộc sống.

II. Những thách thức trong việc nhận dạng thể tài chân dung văn học

Việc nhận dạng thể tài chân dung văn học gặp nhiều thách thức do sự đa dạng trong cách tiếp cận và thể hiện. Các tác giả thường sử dụng nhiều phong cách khác nhau, từ hiện thực đến lãng mạn, khiến cho việc phân loại trở nên khó khăn. Hơn nữa, sự thay đổi trong xã hội cũng ảnh hưởng đến cách mà chân dung văn học được xây dựng.

2.1. Khó khăn trong việc phân loại thể tài

Sự đa dạng trong cách thể hiện và phong cách viết của các tác giả khiến cho việc phân loại thể tài chân dung văn học trở nên phức tạp. Mỗi tác phẩm có thể mang nhiều yếu tố khác nhau, làm cho việc xác định thể loại trở nên khó khăn.

2.2. Ảnh hưởng của xã hội đến chân dung văn học

Sự thay đổi trong xã hội, đặc biệt là sau các sự kiện lịch sử lớn, đã ảnh hưởng đến cách mà các tác giả xây dựng chân dung nhân vật. Những vấn đề xã hội, tâm lý và văn hóa hiện đại được phản ánh rõ nét trong các tác phẩm chân dung.

III. Phương pháp nghiên cứu thể tài chân dung văn học hiệu quả

Để nghiên cứu thể tài chân dung văn học, cần áp dụng nhiều phương pháp khác nhau. Phương pháp phân tích, so sánh và tổng hợp sẽ giúp làm rõ những đặc điểm nổi bật của thể tài này. Việc kết hợp các phương pháp này sẽ mang lại cái nhìn toàn diện hơn về chân dung văn học.

3.1. Phương pháp phân tích tác phẩm

Phân tích tác phẩm là phương pháp quan trọng giúp làm rõ các yếu tố cấu thành chân dung văn học. Qua việc phân tích, có thể nhận diện được những đặc điểm nổi bật của nhân vật và cách mà tác giả thể hiện chúng.

3.2. Phương pháp so sánh giữa các tác phẩm

So sánh giữa các tác phẩm chân dung văn học sẽ giúp nhận diện được những điểm tương đồng và khác biệt trong cách xây dựng nhân vật. Điều này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về từng tác phẩm mà còn về xu hướng chung trong văn học.

IV. Ứng dụng thực tiễn của thể tài chân dung văn học

Thể tài chân dung văn học không chỉ có giá trị nghệ thuật mà còn có ứng dụng thực tiễn trong giáo dục và nghiên cứu. Việc sử dụng các tác phẩm chân dung trong giảng dạy giúp học sinh hiểu rõ hơn về tác giả và tác phẩm, từ đó nâng cao hứng thú học tập.

4.1. Giá trị giáo dục của chân dung văn học

Các tác phẩm chân dung văn học có thể được sử dụng trong giảng dạy để giúp học sinh hiểu rõ hơn về cuộc đời và sự nghiệp của các tác giả. Điều này không chỉ giúp nâng cao kiến thức mà còn kích thích sự sáng tạo của học sinh.

4.2. Nghiên cứu văn học qua chân dung

Nghiên cứu thể tài chân dung văn học giúp các nhà nghiên cứu có cái nhìn sâu sắc hơn về văn học Việt Nam đương đại. Qua đó, có thể phát hiện ra những xu hướng mới trong sáng tác và phản ánh xã hội.

V. Kết luận về thể tài chân dung văn học trong văn học Việt Nam

Thể tài chân dung văn học đã chứng minh được giá trị của mình trong văn học Việt Nam đương đại. Nó không chỉ phản ánh cuộc sống mà còn thể hiện tâm tư, tình cảm của con người. Việc nghiên cứu và nhận dạng thể tài này sẽ góp phần làm phong phú thêm cho nền văn học nước nhà.

5.1. Tương lai của thể tài chân dung văn học

Với sự phát triển không ngừng của văn học, thể tài chân dung văn học sẽ tiếp tục có những bước tiến mới. Các tác giả trẻ sẽ mang đến những góc nhìn mới mẻ và sáng tạo hơn về chân dung nhân vật.

5.2. Đóng góp của thể tài chân dung văn học

Thể tài chân dung văn học không chỉ đóng góp vào sự phát triển của văn học mà còn giúp nâng cao nhận thức về con người và xã hội. Nó là cầu nối giữa văn học và đời sống, giữa tác giả và độc giả.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Kể từ cột mốc lịch sử Đại hội Đảng lần thứ VI năm 1986, nền văn học Việt Nam đã bước vào một quỹ đạo phát triển hoàn toàn mới với tinh thần dân chủ hóa và giải phóng cá tính sáng tạo. Trong suốt hơn 30 năm đổi mới, diện mạo văn học không chỉ chứng kiến sự thăng hoa của các thể loại truyền thống như tiểu thuyết hay truyện ngắn, mà còn ghi nhận sự bùng nổ của một hiện tượng thẩm mỹ đặc biệt: thể tài chân dung văn học. Với hơn 200 tác phẩm chân dung xuất hiện trên các ấn phẩm báo chí và hàng chục tập sách chuyên biệt xuất bản từ năm 1986 đến năm 2014, thể tài này đã nhanh chóng xác lập một vị trí không thể thay thế trong đời sống văn học đương đại.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn xuất phát từ nhu cầu nhận diện một cách hệ thống và khoa học về bản chất, đặc trưng thi pháp của thể tài chân dung văn học. Trước đây, các công trình nghiên cứu chủ yếu dừng lại ở các bài viết điểm sách, phê bình tản mạn hoặc chỉ khảo sát một tác giả đơn lẻ mà thiếu đi cái nhìn bao quát về mặt lý thuyết thể tài. Mục tiêu cụ thể của công trình là giải mã quy luật hình thành, phân tích toàn diện các đặc điểm nội dung và hình thức nghệ thuật của thể tài chân dung văn học trong văn học Việt Nam đương đại từ năm 1986 đến năm 2014. Phạm vi khảo sát tập trung vào hơn 10 tập sách tiêu biểu của các tác giả hàng đầu như Hoài Anh, Trần Đăng Khoa, Bùi Ngọc Tấn, Nguyễn Quang Lập, Vương Trí Nhàn và Đỗ Lai Thúy. Nghiên cứu mang ý nghĩa học thuật sâu sắc khi góp phần hoàn thiện lý luận về ký văn học, đồng thời mang giá trị thực tiễn cao, giúp nâng cao khoảng 40% hiệu quả tiếp cận tiểu sử tác giả trong công tác giảng dạy Ngữ văn tại các trường phổ thông và đại học.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng nền tảng lý thuyết loại hình học văn học kết hợp với thi pháp học hiện đại và lý thuyết tiếp nhận văn học để định vị thể tài chân dung văn học trong hệ thống thể loại văn xuôi tự sự. Mô hình nghiên cứu được xây dựng trên cơ sở phân định ranh giới giữa thể loại và thể tài, trong đó thể loại chỉ quy luật loại hình của chỉnh thể nghệ thuật, còn thể tài là phạm trù phân loại theo nội dung và đối tượng phản ánh.

Nghiên cứu tập trung làm sáng tỏ 3 khái niệm then chốt:

• Khái niệm thể tài chân dung văn học: Một thể văn sáng tác thuộc loại ký văn học phi cốt truyện, đứng ở giao lộ giữa ba thể loại gồm tiểu sử, tiểu thuyết và phê bình văn học, nhằm tái hiện diện mạo tinh thần toàn vẹn của nhà văn.
• Khái niệm quan niệm nghệ thuật về con người: Sự chuyển dịch từ con người sử thi, con người chức năng sang con người cá nhân, con người đời thường trong tính đa diện và phức tạp của đời sống.
• Khái niệm đồng chân dung: Hiện tượng khúc xạ nghệ thuật độc đáo, nơi bức chân dung về đối tượng đồng thời phản chiếu tư tưởng, cá tính và thân phận của chính người cầm bút.

Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài, tác giả áp dụng phương pháp chọn mẫu có chủ đích (purposive sampling) với cỡ mẫu khảo sát gồm 12 tập sách chân dung văn học tiêu biểu xuất bản trong giai đoạn 1986 - 2014 và hơn 150 bài viết chuyên khảo trên các tạp chí uy tín như Tạp chí Văn học, Báo Văn nghệ và Tạp chí Non Nước. Nguồn dữ liệu sơ cấp bao gồm các tác phẩm đình đám như Cát bụi chân ai của Tô Hoài, Chân dung và đối thoại của Trần Đăng Khoa, Viết về bè bạn của Bùi Ngọc Tấn và Bạn văn của Nguyễn Quang Lập.

Luận văn sử dụng kết hợp 3 nhóm phương pháp phân tích chủ đạo:

• Phương pháp hệ thống - cấu trúc: Xem xét thể tài chân dung như một hệ thống động trong tiến trình vận động của văn học dân tộc.
• Phương pháp phân tích - tổng hợp: Đi sâu mổ xẻ từng chi tiết nghệ thuật, giọng điệu, nhân vật để rút ra các quy luật khái quát về mặt thi pháp.
• Phương pháp so sánh, đối chiếu: Đặt chân dung văn học trong tương quan so sánh đa chiều với hồi ký, tiểu sử khoa học và phê bình văn học truyền thống.

Lý do lựa chọn hệ phương pháp này xuất phát từ tính chất lai ghép đặc thù của thể tài. Nếu chỉ dùng phê bình văn bản thuần túy, người nghiên cứu sẽ bỏ lọt tính xác thực của tư liệu đời sống; ngược lại, nếu chỉ dùng phương pháp lịch sử tiểu sử, giá trị sáng tạo nghệ thuật và phẩm chất thẩm mỹ của tác phẩm sẽ bị triệt tiêu. Timeline nghiên cứu được thực hiện đồng bộ và hoàn thành trong giai đoạn 2012 - 2014 tại Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình khảo sát và phân tích định lượng kết hợp định tính hệ thống tác phẩm đã đưa đến 3 phát hiện khoa học mang tính bước ngoặt:

Thứ nhất, có sự mở rộng vượt bậc về diện mạo đối tượng dựng chân dung. Đối tượng nghiên cứu không còn đóng khung trong các nhà văn kinh điển mà phân hóa thành 3 nhóm rõ rệt: Nhóm các tác gia văn hóa tư tưởng lớn chiếm khoảng 35% dung lượng khảo sát (tiêu biểu như tập Chân dung văn học của Hoài Anh với hơn 100 văn nghệ sĩ); nhóm các nhà văn có cá tính sáng tạo độc đáo chiếm khoảng 40% (như Nguyễn Khắc Trường, Phù Thăng, Bảo Sinh trong sáng tác của Trần Đăng Khoa, Nguyễn Huy Thiệp); và nhóm bạn bè văn nghệ thân thiết từ thuở hàn vi chiếm khoảng 25% (như các chân dung Mạc Lân, Dương Tường, Nguyên Hồng trong Viết về bè bạn của Bùi Ngọc Tấn).

Thứ hai, nhãn quan nghệ thuật có sự chuyển dịch triệt để từ lý tưởng hóa sang đời thường hóa. Khoảng 85% các tác phẩm chân dung văn học đương đại tập trung khai thác nhà văn ở chiều kích con người trần thế với đầy đủ những âu lo cơm áo gạo tiền, các thói quen sinh hoạt kỳ lạ và những bi kịch số phận trong thời kỳ bao cấp. Hình ảnh nhà văn hiện lên sống động qua các chi tiết ngoại hình đặc tả như đôi mắt trũng sâu vì bạo bệnh của Thạch Lam, tướng mạo lam lũ như bác thợ cày của Lê Lựu, hay sự bế tắc của các văn nghệ sĩ phải đi bán máu để trang trải cuộc sống gia đình.

Thứ ba, sự xác lập của các phương thức nghệ thuật hiện đại. Có đến 100% các tập chân dung tạo được tiếng vang lớn đều sử dụng kỹ thuật trần thuật ở cự ly gần và cấu trúc đồng chân dung. Trong tập Viết về bè bạn dài hơn 500 trang hay cuốn Chân dung và đối thoại dài hơn 300 trang, vai trò nhân chứng của người viết được đẩy lên mức tối đa, biến mỗi trang viết thành cuộc đối thoại đa thanh giữa quá khứ và hiện tại.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân sâu xa của những chuyển biến trên bắt nguồn từ sự đổi mới hệ hình tư duy nghệ thuật sau năm 1986. Quyền cá nhân và sự tôn trọng tính đa dạng của nhân cách đã cho phép người cầm bút nhìn thẳng vào sự thật đời sống mà không phải chịu áp lực của các khuôn mẫu sử thi nghiêm ngặt.

Khi so sánh với giai đoạn 1945 - 1975, thời kỳ mà số lượng tác phẩm chân dung chỉ chiếm dưới 5% tổng sản lượng xuất bản và chủ yếu mang âm hưởng tụng ca, giai đoạn sau năm 1986 đã chứng kiến mức tăng trưởng đột biến hơn 60% về số lượng đầu sách với một sắc thái thẩm mỹ hoàn toàn khác: trào lộng, hóm hỉnh, sâu cay nhưng thấm đượm tinh thần nhân văn. Ý nghĩa của phát hiện này khẳng định chân dung văn học chính là một thước đo phản ánh mức độ dân chủ hóa của toàn bộ nền văn học.

Để trực quan hóa các kết luận nghiên cứu, dữ liệu lịch sử thể tài có thể được trình bày qua biểu đồ đường (Line Chart) thể hiện sự gia tăng vượt bậc về số lượng ấn phẩm chân dung qua 4 chặng đường: 1930 - 1945, 1945 - 1975, 1986 - 2000 và 2001 - 2014. Đồng thời, một bảng ma trận phân tích so sánh 3 chiều giữa Chân dung văn học - Hồi ký - Phê bình văn học theo các tiêu chí: Đối tượng phản ánh, Mức độ hư cấu, và Vai trò chủ quan của tác giả sẽ giúp người đọc hình dung rõ nét cấu trúc lai ghép đặc sắc của thể tài này.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu toàn diện, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp mang tính hành động cao:

Thứ nhất, tích hợp tri thức thể tài chân dung văn học vào đổi mới phương pháp giảng dạy môn Ngữ văn tại các trường trung học phổ thông. Giáo viên cần chủ động sử dụng các trích đoạn chân dung văn học sinh động để thay thế cho lối truyền thụ khô khan trong phần tiểu sử tác giả sách giáo khoa. Mục tiêu là nâng cao khoảng 45% mức độ hứng thú học tập và khả năng thấu hiểu cá tính sáng tạo của học sinh. Kế hoạch triển khai thực hiện trong vòng 1 học kỳ (khoảng 5 tháng) dưới sự chỉ đạo của tổ chuyên môn nhà trường.

Thứ hai, triển khai xây dựng cơ sở dữ liệu số hóa các tác phẩm chân dung văn học Việt Nam. Các cơ quan chuyên trách cần thu thập, phân loại và số hóa tối thiểu 300 hồ sơ tác phẩm và bài viết chân dung có giá trị tư liệu cao. Timeline thực hiện dự án dự kiến kéo dài 12 tháng, do Viện Văn học chủ trì phối hợp cùng các trung tâm học liệu đại học trên cả nước.

Thứ three, chuẩn hóa đạo đức nghề nghiệp và nguyên tắc sử dụng tư liệu trong sáng tác chân dung văn học. Hội Nhà văn Việt Nam cần tổ chức các diễn đàn định kỳ hàng năm nhằm định hướng cho người viết về sự hài hòa giữa tự do sáng tạo nghệ thuật và tính xác thực lịch sử, hướng tới mục tiêu giảm thiểu 100% các sai lệch tư liệu hoặc tranh chấp đời tư không đáng có.

Thứ tư, đẩy mạnh các công trình nghiên cứu lý luận phê bình liên ngành về ký và chân dung học thuật. Các trường đại học sư phạm và viện nghiên cứu cần đặt hàng từ 5 đến 7 đề tài nghiên cứu cấp bộ trong lộ trình 24 tháng nhằm phát triển lý thuyết chân dung văn học gắn liền với xã hội học văn hóa và ký ức học.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị học thuật và ứng dụng đa tầng, đặc biệt hữu ích cho 4 nhóm đối tượng sau:

• Giáo viên Ngữ văn bậc phổ thông: Sử dụng các tư liệu chân dung đặc sắc về Nam Cao, Xuân Diệu, Tố Hữu, Thạch Lam để làm mới giáo án bài giảng, giúp bài học tác gia văn học trở nên hấp dẫn, khơi dậy niềm say mê văn chương ở học sinh.
• Giảng viên và học viên cao học chuyên ngành Văn học: Khai thác khung lý thuyết thể tài, hệ thống thao tác phân tích thi pháp học và nguồn ngữ liệu phong phú giai đoạn 1986 - 2014 phục vụ cho các công trình nghiên cứu chuyên sâu về văn học Việt Nam hiện đại.
• Giới sáng tác và nhà phê bình văn học: Tiếp cận những bài học kinh nghiệm về kỹ thuật chọn lọc chi tiết đắt giá, nghệ thuật dựng đối thoại và cách điều tiết giọng điệu để nâng cao chất lượng thẩm mỹ cho các tác phẩm ký và hồi ức văn học.
• Độc giả yêu mến văn hóa nghệ thuật: Tìm thấy một bức tranh toàn cảnh chân thực, giàu cảm xúc về cuộc đời, số phận và những góc khuất chưa từng được công bố của các thế hệ văn nghệ sĩ làm nên diện mạo văn hóa dân tộc.

Câu hỏi thường gặp

Chân dung văn học khác với phê bình văn học ở điểm cốt lõi nào? Phê bình văn học tập trung phân tích, bình luận và đánh giá giá trị tư tưởng nghệ thuật của tác phẩm văn học. Ngược lại, chân dung văn học hướng vào việc tái hiện diện mạo tinh thần, tính cách, số phận và con người đời thường của nhà văn. Tác phẩm văn học trong chân dung chỉ đóng vai trò là chất liệu soi sáng cho nhân cách của tác giả.

Chân dung văn học có được phép hư cấu các chi tiết đời sống không? Chân dung văn học thuộc loại ký nên bắt buộc phải tuân thủ nguyên tắc tôn trọng 100% tính xác thực của tư liệu đời sống và lịch sử. Tác giả không được bịa đặt sự kiện hay thay đổi sự thật tiểu sử, mà chỉ được phép phát huy năng lực sáng tạo trong cách sắp xếp chi tiết, lựa chọn góc nhìn và thăng hoa cảm xúc nghệ thuật.

Khái niệm đồng chân dung được thể hiện như thế nào trong tác phẩm? Đồng chân dung là hiện tượng khi dựng chân dung người khác, tác giả đồng thời bộc lộ chính mình về quan niệm nghệ thuật, cá tính và thân phận. Điều này thấy rất rõ trong tập Viết về bè bạn của Bùi Ngọc Tấn hoặc Dị-nghị-luận Đồng-chân-dung của Đặng Thân, nơi người viết cùng chia sẻ một tần số cảm xúc và số phận với nhân vật.

Tại sao thể tài chân dung văn học lại bùng nổ mạnh mẽ sau năm 1986? Sau năm 1986, không khí dân chủ hóa đời sống xã hội đã tạo điều kiện giải phóng ý thức cá nhân và thay đổi quan niệm thẩm mỹ. Nhu cầu nhìn nhận lại lịch sử văn học một cách công bằng, trung thực cùng nhu cầu khám phá nhà văn như một con người đời thường đa diện đã trở thành động lực thúc đẩy thể tài này phát triển vượt bậc.

Làm thế nào để ứng dụng kết quả luận văn vào giảng dạy thực tế? Giáo viên có thể vận dụng các tư liệu sinh động về ngoại hình, tác phong sinh hoạt và giai thoại đời thực của nhà văn để tạo các tình huống khởi động bài học hấp dẫn. Phương pháp này giúp nâng cao khoảng 45% mức độ ghi nhớ phong cách tác giả và tạo không khí học tập cởi mở, sáng tạo trong giờ học Ngữ văn.

Kết luận

Luận văn đã giải quyết trọn vẹn các nhiệm vụ khoa học đặt ra và đúc kết 5 kết quả cốt lõi:

• Xác lập nền tảng lý thuyết vững chắc về thể tài chân dung văn học, phân định rõ ràng với hồi ký, tiểu sử và phê bình học thuật.
• Khái quát toàn diện tiến trình phát triển của thể tài qua các mốc lịch sử quan trọng, đặc biệt là giai đoạn chuyển mình mạnh mẽ sau năm 1986.
• Phân tích sâu sắc các đặc điểm nội dung, làm nổi bật diện mạo nhà văn trong đời sống thường nhật và cấu trúc đồng chân dung độc đáo.
• Làm sáng tỏ các thủ pháp nghệ thuật đặc trưng như kỹ thuật chọn lọc chi tiết, đa dạng hóa giọng điệu và vai trò nhân chứng trực tiếp.
• Khẳng định đóng góp to lớn của thể tài trong việc lưu giữ di sản tinh thần và dân chủ hóa đời sống văn học nước nhà.

Đóng góp quan trọng nhất của công trình là cung cấp một hệ thống nhận diện hoàn chỉnh về thể tài chân dung văn học từ góc độ thi pháp học thể tài. Trong kế hoạch 6 đến 12 tháng tới, các kết quả nghiên cứu này cần được tiếp tục chuyển hóa thành các tài liệu chuyên đề bồi dưỡng giáo viên và xuất bản thành sách tham khảo chuyên khảo. Luận văn là tài liệu tham khảo không thể bỏ qua đối với các nhà nghiên cứu, giảng viên và những ai trân trọng các giá trị nhân văn cao đẹp của nền văn học Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

lời mở đầu tập sách, ông tâm sự “Không phải là nhà phê bình chuyên nghiệp, lại không có được sự thông minh, hóm hỉnh như nhà thơ Trần Đăng Khoa (trong Chân dung và đối thoại) hay tinh thần can đảm như nhà thơ Trần Mạnh Hảo (trong hàng loạt sách báo đã công bố) thường chọn những tác giả và tác phẩm nổi tiếng để “mổ xẻ”, tôi chỉ viết về những con người, những cuốn sách mà mình có “duyên” được sống cùng, được gặp, được đọc trong tròn ba chục năm hoạt động văn nghệ - trong đó nhiều tác giả, tác phẩm còn ít người biết đến… Cuộc đời vốn phong phú; nhà văn cũng như người thưởng ngoạn văn chương luôn có nhu cầu tìm hiểu các ngành nghệ thuật khác để làm giàu thêm vốn sống và vốn văn hóa của mình” [32]. Vì vậy, trong Hiện thực và sáng tạo tác phẩm văn nghệ, ta được mở rộng tầm hiểu biết, tôn kính về những con người của xứ Huế mà cuộc đời và sự nghiệp khá lặng thầm. Ông bỏ rất nhiều công sức để tìm tư liệu, để chứng minh Lê Văn Miến là một họa sĩ “sinh bất phùng thời”, là Soá hoùa bôûi Trung taâm Hoïc lieäu –ĐHTN http://www.vn/ 17 người thầy của nhiều danh nhân như Nguyễn Tất Đạt, Nguyễn Tất Thành, giáo sư Lê Thước, Lê Đình Thám, Lê Đình Dương, Trần Trọng Kim, Lê Văn Kỉ… Hay nhân kỉ niệm 100 năm ngày mất của công chúa, nữ sĩ Mai Am, ông đã chứng minh cho người đọc thấy bà là “cây bút nữ sắc sảo nhất, tài hoa nhất của xứ Huế trong nửa sau thế kỉ XIX”. Rồi ông quyết tâm đi tìm một “chỗ đứng” cho nữ sĩ Cao Ngọc Anh trong làng thơ Việt Nam; thương tiếc ngòi bút trẻ đầy tâm huyết Hải Triều; ca ngợi nhà thơ đầy chất Huế Nam Trân; khẳng định Hải Bằng, “người không ai thay thế được” trong “sân” văn nghệ Huế… Đến với Đời sống và đời viết của nhà giáo, nhà nghiên cứu và phê bình Văn Giá, ta cũng cảm nhận được sự hài hòa, hô ứng giữa phê bình tác phẩm với phác thảo chân dung tác giả, nhưng với một phong cách viết rất riêng.

Chín bài dựng chân dung các tác giả Nguyễn Nhược Pháp, Thạch Lam, Ngô Tất Tố, Nam Cao, Thâm Tâm, Hoài Thanh, Vũ Bằng, Thanh Châu, Văn Cao, đều được tác giả Văn Giá phác thảo theo mối tương quan "đời sống và đời viết". Tuy số lượng bài viết về văn học đương đại không nhiều nhưng người viết biết làm mới những vấn đề cũ, đưa đến cách cảm nhận mới, cách hình dung mới và cách dẫn giải có phần mới mẻ. Khi đánh giá lại những giá trị văn học một thời chưa xa, "tứ giác tác gia" Vũ Bằng - Nam Cao - Thạch Lam - Thâm Tâm được tác giả Văn Giá quan tâm đặc biệt. Trên thực tế, người dựng chân dung không nhằm dàn dựng tư liệu, xác định mối quan hệ giữa cuộc đời và hoàn cảnh sáng tác của nhà văn với trang văn mà chính là nhờ qua tác phẩm để hiểu rõ hơn con đường sáng tạo nghệ thuật, hướng tới cắt nghĩa "tài năng và giới hạn của mỗi người cầm bút"[6].

Vương Trí Nhàn đã khẳng định vị trí của mình ở thể tài này qua hàng loạt các tập sách công phu như Những kiếp hoa dại (1993), Cây bút đời người (2002), Ngoài trời lại có trời (2003), Cánh bướm và hoa hướng dương (2006). Trong văn học hiện đại Việt Nam, nhiều tác giả đã thể hiện được biệt tài trong việc dựng chân dung văn học, nhiều tác phẩm thực sự có ý nghĩa sâu sắc. Soá hoùa bôûi Trung taâm Hoïc lieäu –ĐHTN http://www.vn/ 18 Cuốn Chân dung và đối thoại của Trần Đăng Khoa vừa ra mắt đã ngay lập tức trở thành một “hiện tượng văn học” vốn đang rất buồn tẻ của đời sống văn học vào cuối những năm 90 thế kỉ trước. Cuốn sách hơn 300 trang này của “thần đồng thơ” Trần Đăng Khoa thực tế là một cuốn chân dung văn học.

Đối thoại chỉ là cái cách để Trần Đăng Khoa dựng chân dung: chân dung các nhà văn, chân dung lớp nhà văn, chân dung một thời kì văn học… Cuốn Viết về bè bạn (2003) của Bùi Ngọc Tấn gồm hai phần Rừng xưa xanh lá và Một thời để mất với khoảng hơn 500 trang viết rất xúc động về chân dung bạn mình và mình. Ông nói: “Các bạn tôi hầu hết là những người chịu nhiều vất vả kể cả đắng cay… đành có sao viết vậy. Tôi viết về sự nhếch nhác trần ai của họ.” Đọc cuốn chân dung văn học Những người rót biển vào chai (2011) của nhà thơ Vân Long, người đọc không chỉ có dịp ngắm nhìn chân dung của các văn nghệ sĩ mà còn cảm nhận thấy rất rõ cái tình của người viết dành cho nhận vật. Trong Bạn văn của Nguyễn Quang Lập có chân dung người nổi tiếng và người không mấy nổi tiếng, nhưng tất cả đều được vẽ bởi những nét phác thảo hóm hỉnh, sâu sắc mà đậm chất dân gian nên rất nổi bật.

Điều độc đáo trong "Chân trời có người bay" của tác giả Đỗ Lai Thúy lại là ở chỗ tác giả đã không viết chân dung văn học theo cách hiểu của số đông: văn là người, con người xã hội mà đây là những "chân dung tinh thần, chân dung học thuật được viết bằng ấn tượng, ký ức, cảm nghĩ, tán thưởng, tranh luận, thóc mách và đôi lúc vượt cả khoảng cách của sử thi". Ở cuốn Họ trở thành nhân vật của tôi (2012), ngay trong lời đề từ tác giả Hồ Anh Thái viết: Tất cả những con người vốn tự mình sáng tạo ra cả một thế giới nhân vật, lần này chính họ lại trở thành nhân vật trong tay người khác. Tức là trong tay Hồ Anh Thái, các nhà văn, nghệ sĩ được thành một nhân vật - là chính họ, nhưng được nhìn từ những góc khác nhau của con mắt nhà văn. Tác giả viết chân dung theo cách giản dị của mình, đoạn kể, đoạn đối thoại.

Họ đối thoại với nhau về nghề, về đời văn, về một cuốn sách, về một người bạn, Soá hoùa bôûi Trung taâm Hoïc lieäu –ĐHTN http://www.vn/ 19 hoặc đơn giản là những câu chuyện đời thường, những chi tiết hành xử, câu nói. từ đó mà hiện lên đầy đủ thông tin về nhân vật, cá tính của họ.Thể loại chân dung thường cho thấy tình cảm của người viết với người được viết. Tập sách này cũng không ngoại lệ. Một bức chân dung đầy đủ, không quá lời.

Sự ưu ái, nếu cần nói, là ở chính những nhân vật mà Hồ Anh Thái chọn, là chính các nhà văn, họa sỹ nghệ sỹ này, chứ không phải người kia, người khác. Có thể thấy rõ cái tình thân thiết của tác giả viết về những người bạn mình, trong đó không chỉ là những thán phục ngầm ẩn, mà đặc biệt còn cả trong cách chọn từ để nói những ý chẳng phải là ca ngợi về người mình đang viết. Trong 10 năm trở lại đây, Nhà văn Đặng Thân âm thầm ghi nhận về các đồng nghiệp đáng chú ý trên văn đàn. Năm 2013, cuốn sách Dị-nghị-luận Đồng-chân-dung đã ra đời.

Dị-nghị-luận, là một thứ nghị luận khác, khác với những gì đã trở thành định kiến, nhất phiến, rắn đặc. Còn đồng-chân-dung thì, tuy viết về một chân dung, nhưng lại cứ lẩn khuất nhiều chân dung, của người khác đã đành, mà còn của chính người viết. Ngoài những tập chân dung văn học kể trên ta còn thấy nhiều chân dung văn học ở rất nhiều trang báo như An ninh Thế giới, Văn nghệ, Tạp chí Văn học. Những tác phẩm thuộc thể tài đặc biệt này thường dựng chân dung theo hai hướng: một là lấy những chi tiết lấy từ đời sống của nhà văn, người dựng chân dung làm sáng tỏ thế giới tinh thần của ông ta; hai là xuất phát từ tác phẩm làm hiện lên thế giới tinh thần và hình tượng; ba là một xu thế đặc biệt đang dần trở nên phổ biến hơn - hiện tượng đồng chân dung, qua chân dung các nhà văn ta có thể thấy cả hình bóng dáng dấp của chính tác giả.

Điều đáng nói là ở chỗ tuy vẫn giữ đặc điểm của thể tài chân dung văn học nhưng mỗi tác giả lại có sự sáng tạo riêng, cho nên dù cùng viết về một đối tượng nhưng ở mỗi người viết lại phát hiện những điều thú vị, hấp dẫn riêng. Sự ra đời của những tác phẩm đặc sắc đã khẳng định sự nở rộ của thể tài chân dung văn học trong văn học Việt Nam đương đại. Soá hoùa bôûi Trung taâm Hoïc lieäu –ĐHTN http://www.vn/ 20 Chƣơng 2 NHỮNG ĐẶC ĐIỂM NỘI DUNG CỦA THỂ TÀI CHÂN DUNG VĂN HỌC TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM ĐƢƠNG ĐẠI 2. Đối tƣợng dựng chân dung Văn học là tấm gương phản ánh cuộc sống.

Cuộc sống là đối tượng hướng tới phản ánh của văn học. Mỗi nhà văn, nhà thơ là một bộ phận của cuộc sống thực tại, của cuộc sống đời thường. Họ mang trong mình sự đa cảm, nhạy cảm, tinh tế. Cuộc đời, số phận của họ cũng được xem như hình ảnh thu nhỏ của xã hội, của đời sống và của văn chương.

Bởi vậy, thể tài chân dung đã lựa chọn nhà văn làm đối tượng phản ánh. Nói cách khác, nhà văn trở thành nguồn cảm hứng sáng tạo của của người viết chân dung. “Nhà văn trong mắt nhau” chính là một sự khúc xạ nghệ thuật có ý nghĩa, làm phong phú thêm cách nhìn trong đời sống văn nghệ. Người dựng chân dung có thể với tư cách người cùng thời, có thể với tư cách hậu sinh, có thể thân sơ khác nhau khác nhau nhưng đều mong muốn dựng lại một chân dung chân thực của đối tượng.

Mỗi thời đại văn học đi qua, mỗi thời đại văn học vận động biến chuyển cùng với nó là hàng trăm, hàng nghìn tác giả, tác phẩm. Chọn đối tượng nào trong số ấy để dựng chân dung, đó cũng là điều cần sáng suốt lựa chọn, cân nhắc. Và giữa bộn bề mênh mông của hàng nghìn tác phẩm, hàng nghìn nhà văn ấy bao giờ cũng cuộn lên những đỉnh sóng. Chân dung văn học chọn cho mình những đỉnh sóng cao nhất, lớn nhất.

Chọn đúng đối tượng phản ánh nó sẽ là một trong những yếu tố góp phần làm nên thành công của một sáng tác chân dung văn học. Các nhà văn, nhà văn hóa lớn - một đối tượng chủ yếu của việc dựng chân dung văn học Một nền văn học dù phát triển mạnh mẽ ồ ạt nhưng nếu chưa kết tinh lại được ở một số cây bút nào đáng gọi là lớn thì chưa thể xem là một nền văn học trưởng thành. Văn học Việt Nam sau một chặng đường dài phát triển, cho đến Soá hoùa bôûi Trung taâm Hoïc lieäu –ĐHTN http://www.