lời mở đầu tập sách, ông tâm sự “Không phải là nhà phê bình chuyên nghiệp, lại không có được sự thông minh, hóm hỉnh như nhà thơ Trần Đăng Khoa (trong Chân dung và đối thoại) hay tinh thần can đảm như nhà thơ Trần Mạnh Hảo (trong hàng loạt sách báo đã công bố) thường chọn những tác giả và tác phẩm nổi tiếng để “mổ xẻ”, tôi chỉ viết về những con người, những cuốn sách mà mình có “duyên” được sống cùng, được gặp, được đọc trong tròn ba chục năm hoạt động văn nghệ - trong đó nhiều tác giả, tác phẩm còn ít người biết đến… Cuộc đời vốn phong phú; nhà văn cũng như người thưởng ngoạn văn chương luôn có nhu cầu tìm hiểu các ngành nghệ thuật khác để làm giàu thêm vốn sống và vốn văn hóa của mình” [32]. Vì vậy, trong Hiện thực và sáng tạo tác phẩm văn nghệ, ta được mở rộng tầm hiểu biết, tôn kính về những con người của xứ Huế mà cuộc đời và sự nghiệp khá lặng thầm. Ông bỏ rất nhiều công sức để tìm tư liệu, để chứng minh Lê Văn Miến là một họa sĩ “sinh bất phùng thời”, là Soá hoùa bôûi Trung taâm Hoïc lieäu –ĐHTN http://www.vn/ 17 người thầy của nhiều danh nhân như Nguyễn Tất Đạt, Nguyễn Tất Thành, giáo sư Lê Thước, Lê Đình Thám, Lê Đình Dương, Trần Trọng Kim, Lê Văn Kỉ… Hay nhân kỉ niệm 100 năm ngày mất của công chúa, nữ sĩ Mai Am, ông đã chứng minh cho người đọc thấy bà là “cây bút nữ sắc sảo nhất, tài hoa nhất của xứ Huế trong nửa sau thế kỉ XIX”. Rồi ông quyết tâm đi tìm một “chỗ đứng” cho nữ sĩ Cao Ngọc Anh trong làng thơ Việt Nam; thương tiếc ngòi bút trẻ đầy tâm huyết Hải Triều; ca ngợi nhà thơ đầy chất Huế Nam Trân; khẳng định Hải Bằng, “người không ai thay thế được” trong “sân” văn nghệ Huế… Đến với Đời sống và đời viết của nhà giáo, nhà nghiên cứu và phê bình Văn Giá, ta cũng cảm nhận được sự hài hòa, hô ứng giữa phê bình tác phẩm với phác thảo chân dung tác giả, nhưng với một phong cách viết rất riêng.
Chín bài dựng chân dung các tác giả Nguyễn Nhược Pháp, Thạch Lam, Ngô Tất Tố, Nam Cao, Thâm Tâm, Hoài Thanh, Vũ Bằng, Thanh Châu, Văn Cao, đều được tác giả Văn Giá phác thảo theo mối tương quan "đời sống và đời viết". Tuy số lượng bài viết về văn học đương đại không nhiều nhưng người viết biết làm mới những vấn đề cũ, đưa đến cách cảm nhận mới, cách hình dung mới và cách dẫn giải có phần mới mẻ. Khi đánh giá lại những giá trị văn học một thời chưa xa, "tứ giác tác gia" Vũ Bằng - Nam Cao - Thạch Lam - Thâm Tâm được tác giả Văn Giá quan tâm đặc biệt. Trên thực tế, người dựng chân dung không nhằm dàn dựng tư liệu, xác định mối quan hệ giữa cuộc đời và hoàn cảnh sáng tác của nhà văn với trang văn mà chính là nhờ qua tác phẩm để hiểu rõ hơn con đường sáng tạo nghệ thuật, hướng tới cắt nghĩa "tài năng và giới hạn của mỗi người cầm bút"[6].
Vương Trí Nhàn đã khẳng định vị trí của mình ở thể tài này qua hàng loạt các tập sách công phu như Những kiếp hoa dại (1993), Cây bút đời người (2002), Ngoài trời lại có trời (2003), Cánh bướm và hoa hướng dương (2006). Trong văn học hiện đại Việt Nam, nhiều tác giả đã thể hiện được biệt tài trong việc dựng chân dung văn học, nhiều tác phẩm thực sự có ý nghĩa sâu sắc. Soá hoùa bôûi Trung taâm Hoïc lieäu –ĐHTN http://www.vn/ 18 Cuốn Chân dung và đối thoại của Trần Đăng Khoa vừa ra mắt đã ngay lập tức trở thành một “hiện tượng văn học” vốn đang rất buồn tẻ của đời sống văn học vào cuối những năm 90 thế kỉ trước. Cuốn sách hơn 300 trang này của “thần đồng thơ” Trần Đăng Khoa thực tế là một cuốn chân dung văn học.
Đối thoại chỉ là cái cách để Trần Đăng Khoa dựng chân dung: chân dung các nhà văn, chân dung lớp nhà văn, chân dung một thời kì văn học… Cuốn Viết về bè bạn (2003) của Bùi Ngọc Tấn gồm hai phần Rừng xưa xanh lá và Một thời để mất với khoảng hơn 500 trang viết rất xúc động về chân dung bạn mình và mình. Ông nói: “Các bạn tôi hầu hết là những người chịu nhiều vất vả kể cả đắng cay… đành có sao viết vậy. Tôi viết về sự nhếch nhác trần ai của họ.” Đọc cuốn chân dung văn học Những người rót biển vào chai (2011) của nhà thơ Vân Long, người đọc không chỉ có dịp ngắm nhìn chân dung của các văn nghệ sĩ mà còn cảm nhận thấy rất rõ cái tình của người viết dành cho nhận vật. Trong Bạn văn của Nguyễn Quang Lập có chân dung người nổi tiếng và người không mấy nổi tiếng, nhưng tất cả đều được vẽ bởi những nét phác thảo hóm hỉnh, sâu sắc mà đậm chất dân gian nên rất nổi bật.
Điều độc đáo trong "Chân trời có người bay" của tác giả Đỗ Lai Thúy lại là ở chỗ tác giả đã không viết chân dung văn học theo cách hiểu của số đông: văn là người, con người xã hội mà đây là những "chân dung tinh thần, chân dung học thuật được viết bằng ấn tượng, ký ức, cảm nghĩ, tán thưởng, tranh luận, thóc mách và đôi lúc vượt cả khoảng cách của sử thi". Ở cuốn Họ trở thành nhân vật của tôi (2012), ngay trong lời đề từ tác giả Hồ Anh Thái viết: Tất cả những con người vốn tự mình sáng tạo ra cả một thế giới nhân vật, lần này chính họ lại trở thành nhân vật trong tay người khác. Tức là trong tay Hồ Anh Thái, các nhà văn, nghệ sĩ được thành một nhân vật - là chính họ, nhưng được nhìn từ những góc khác nhau của con mắt nhà văn. Tác giả viết chân dung theo cách giản dị của mình, đoạn kể, đoạn đối thoại.
Họ đối thoại với nhau về nghề, về đời văn, về một cuốn sách, về một người bạn, Soá hoùa bôûi Trung taâm Hoïc lieäu –ĐHTN http://www.vn/ 19 hoặc đơn giản là những câu chuyện đời thường, những chi tiết hành xử, câu nói. từ đó mà hiện lên đầy đủ thông tin về nhân vật, cá tính của họ.Thể loại chân dung thường cho thấy tình cảm của người viết với người được viết. Tập sách này cũng không ngoại lệ. Một bức chân dung đầy đủ, không quá lời.
Sự ưu ái, nếu cần nói, là ở chính những nhân vật mà Hồ Anh Thái chọn, là chính các nhà văn, họa sỹ nghệ sỹ này, chứ không phải người kia, người khác. Có thể thấy rõ cái tình thân thiết của tác giả viết về những người bạn mình, trong đó không chỉ là những thán phục ngầm ẩn, mà đặc biệt còn cả trong cách chọn từ để nói những ý chẳng phải là ca ngợi về người mình đang viết. Trong 10 năm trở lại đây, Nhà văn Đặng Thân âm thầm ghi nhận về các đồng nghiệp đáng chú ý trên văn đàn. Năm 2013, cuốn sách Dị-nghị-luận Đồng-chân-dung đã ra đời.
Dị-nghị-luận, là một thứ nghị luận khác, khác với những gì đã trở thành định kiến, nhất phiến, rắn đặc. Còn đồng-chân-dung thì, tuy viết về một chân dung, nhưng lại cứ lẩn khuất nhiều chân dung, của người khác đã đành, mà còn của chính người viết. Ngoài những tập chân dung văn học kể trên ta còn thấy nhiều chân dung văn học ở rất nhiều trang báo như An ninh Thế giới, Văn nghệ, Tạp chí Văn học. Những tác phẩm thuộc thể tài đặc biệt này thường dựng chân dung theo hai hướng: một là lấy những chi tiết lấy từ đời sống của nhà văn, người dựng chân dung làm sáng tỏ thế giới tinh thần của ông ta; hai là xuất phát từ tác phẩm làm hiện lên thế giới tinh thần và hình tượng; ba là một xu thế đặc biệt đang dần trở nên phổ biến hơn - hiện tượng đồng chân dung, qua chân dung các nhà văn ta có thể thấy cả hình bóng dáng dấp của chính tác giả.
Điều đáng nói là ở chỗ tuy vẫn giữ đặc điểm của thể tài chân dung văn học nhưng mỗi tác giả lại có sự sáng tạo riêng, cho nên dù cùng viết về một đối tượng nhưng ở mỗi người viết lại phát hiện những điều thú vị, hấp dẫn riêng. Sự ra đời của những tác phẩm đặc sắc đã khẳng định sự nở rộ của thể tài chân dung văn học trong văn học Việt Nam đương đại. Soá hoùa bôûi Trung taâm Hoïc lieäu –ĐHTN http://www.vn/ 20 Chƣơng 2 NHỮNG ĐẶC ĐIỂM NỘI DUNG CỦA THỂ TÀI CHÂN DUNG VĂN HỌC TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM ĐƢƠNG ĐẠI 2. Đối tƣợng dựng chân dung Văn học là tấm gương phản ánh cuộc sống.
Cuộc sống là đối tượng hướng tới phản ánh của văn học. Mỗi nhà văn, nhà thơ là một bộ phận của cuộc sống thực tại, của cuộc sống đời thường. Họ mang trong mình sự đa cảm, nhạy cảm, tinh tế. Cuộc đời, số phận của họ cũng được xem như hình ảnh thu nhỏ của xã hội, của đời sống và của văn chương.
Bởi vậy, thể tài chân dung đã lựa chọn nhà văn làm đối tượng phản ánh. Nói cách khác, nhà văn trở thành nguồn cảm hứng sáng tạo của của người viết chân dung. “Nhà văn trong mắt nhau” chính là một sự khúc xạ nghệ thuật có ý nghĩa, làm phong phú thêm cách nhìn trong đời sống văn nghệ. Người dựng chân dung có thể với tư cách người cùng thời, có thể với tư cách hậu sinh, có thể thân sơ khác nhau khác nhau nhưng đều mong muốn dựng lại một chân dung chân thực của đối tượng.
Mỗi thời đại văn học đi qua, mỗi thời đại văn học vận động biến chuyển cùng với nó là hàng trăm, hàng nghìn tác giả, tác phẩm. Chọn đối tượng nào trong số ấy để dựng chân dung, đó cũng là điều cần sáng suốt lựa chọn, cân nhắc. Và giữa bộn bề mênh mông của hàng nghìn tác phẩm, hàng nghìn nhà văn ấy bao giờ cũng cuộn lên những đỉnh sóng. Chân dung văn học chọn cho mình những đỉnh sóng cao nhất, lớn nhất.
Chọn đúng đối tượng phản ánh nó sẽ là một trong những yếu tố góp phần làm nên thành công của một sáng tác chân dung văn học. Các nhà văn, nhà văn hóa lớn - một đối tượng chủ yếu của việc dựng chân dung văn học Một nền văn học dù phát triển mạnh mẽ ồ ạt nhưng nếu chưa kết tinh lại được ở một số cây bút nào đáng gọi là lớn thì chưa thể xem là một nền văn học trưởng thành. Văn học Việt Nam sau một chặng đường dài phát triển, cho đến Soá hoùa bôûi Trung taâm Hoïc lieäu –ĐHTN http://www.