CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LÝ VỀ NGUYÊN TẮC KHÁCH QUAN, CÔNG KHAI, DÂN CHỦ VÀ KỊP THỜI TRONG KHIẾU NẠI HÀNH CHÍNH 1.1 Khái quát nguyên tắc khách quan, công khai, dân chủ và kịp thời trong khiếu nại hành chính 1.1 Khái niệm và đặc điểm nguyên tắc khách quan, công khai, dân chủ và kịp thời trong khiếu nại hành chính Khiếu nại là một trong những quyền cơ bản nhất của con người, quyền dân chủ của Nhân dân. Trách nhiệm của cơ quan nhà nước và các chủ thể có thẩm quyền liên quan là mọi tạo điều kiện để công dân thực hiện quyền khiếu nại. Chủ tịch Hồ Chí Minh từng nói tại Hội nghị Cán bộ thanh tra miền Bắc ngày 5/3/1960 là Đồng bào có oan ức, có thắc mắc mới khiếu nại. Ta giải quyết tốt các khiếu nại, Đồng bào thấy Đảng và chính phủ quan tâm, lo lắng đến họ, do đó mối quan hệ giữa quần chúng Nhân dân với Đảng và Chính phủ được củng cố tốt hơn1.
Muốn quan hệ giữa Nhân dân và Nhà nước gắn bó chặt chẽ cần làm mọi điều tốt nhất để nước ta là Nhà nước của dân, do dân và vì dân. Khiếu nại là công cụ trong tay Nhân dân, là biểu hiện thực hành dân chủ và là “chìa khoá vạn năng” để Nhà nước lắng nghe tiếng nói Nhân dân. Nguyên tắc khách quan, công khai, dân chủ và kịp thời là một trong hai nguyên tắc cơ bản góp phần đảm bảo thực hiện hiệu quả công tác khiếu nại hành chính. Không chỉ là nguyên tắc pháp lý mà còn là nguyên tắc phản ánh khía cạnh xã hội, kinh tế, văn hoá và trình độ dân trí của một quốc gia.
Để hiểu cách thức vận hành, trước hết cần hiểu nội hàm thông qua khái niệm và đặc điểm nguyên tắc khách quan, công khai, dân chủ và kịp thời trong khiếu nại hành chính.1 Khái niệm Để hiểu rõ khái niệm “Nguyên tắc khách quan, công khai, dân chủ và kịp thời trong hoạt động khiếu nại hành chính” cần bóc tách thành nhiều khái niệm nhỏ. Các khái niệm “Nguyên tắc”, “Khiếu nại hành chính”, “Nguyên tắc trong hoạt động khiếu nại hành chính”, “Khách quan”, “Công khai”, “Dân chủ”, “Kịp thời” lần lượt được nhìn nhận dưới góc độ ngôn ngữ học, khoa học pháp lý và quy định pháp luật: Khái niệm “Nguyên tắc” Theo từ điển tiếng Việt, nguyên tắc là điều cơ bản được quy định để làm cơ sở cho các mối quan hệ xã hội, điều cơ bản rút ra từ thực tế khách quan để chỉ đạo 1 Hồ Chí Minh (2000), Hồ Chí Minh toàn tập, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia- Sự thật, Hà Nội, tr. 6 hành động2, chính là những điều cơ bản nhất phải tuân theo một loạt. Trong khoa học pháp lý, nguyên tắc là hệ thống quan điểm, tư tưởng chỉ đạo định hướng xuyên suốt một giai đoạn nhất định hoặc toàn bộ quá trình đòi hỏi các chủ thể tham gia tuân thủ.
Nguyên tắc là điểm gốc của một tư tưởng, niềm tin hay học thuyết nào đó dựa trên sự xác định hành vi. Ở một góc độ khác, nguyên tắc là nguyên lý cấu trúc vận hành của bộ máy dụng cụ thiết bị nào đó. Theo quy định pháp luật, có sự khác biệt giữa các ngành luật, điểm chung nhất định về nguyên tắc là những quan điểm, tư tưởng chỉ đạo định hướng cơ bản xuyên suốt quá trình xây dựng và áp dụng pháp luật. Quán triệt, hiểu rõ các nguyên tắc cơ bản của pháp luật có ý nghĩa quan trọng trong thực hiện pháp luật đúng tinh thần, bản chất mà pháp luật điều chỉnh.
Bất kể hoạt động nào cũng đều tuân theo những nguyên tắc nhất định và việc đầu tiên cần làm là phải xác định những nguyên tắc cơ sở. Ví dụ, một vài nguyên tắc liên quan các quy định pháp luật như nguyên tắc đảm bảo tuân thủ pháp luật, nguyên tắc không ai bị kết án hai lần vì một tội phạm, nguyên tắc tự do và thoả thuận trong dân sự. Nhờ điểm đặc thù của từng nhóm quan hệ mà nhà làm luật xác định rõ nguyên tắc trong từng lĩnh vực pháp luật và đưa ra giải pháp xây dựng pháp luật cụ thể. Khái niệm “Khiếu nại hành chính” Khiếu nại hành chính là một trong những quyền cơ bản của công dân được Hiến pháp ghi nhận và bảo vệ rằng mọi người có quyền khiếu nại, tố cáo với cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền về những việc làm trái pháp luật của cơ quan, tổ chức, cá nhân3.
Theo Từ điển Tiếng Việt thì khiếu nại là sự đề nghị cơ quan có thẩm quyền xem xét một việc làm mà mình cho là trái phép hay không hợp lý4. Theo quy định pháp luật, khiếu nại là việc công dân, cơ quan, tổ chức hoặc cán bộ, công chức theo thủ tục do Luật Khiếu nại quy định, đề nghị cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền xem xét lại QĐHC, HVHC của cơ quan hành chính nhà nước, của người có thẩm quyền trong cơ quan hành chính nhà nước hoặc QĐKLCB,CC khi có căn cứ cho rằng quyết định hoặc hành vi đó là trái pháp luật, xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của mình5. Khiếu nại hành chính phát sinh trong lĩnh vực quản lý Nhà nước, là quyền cơ bản của công dân và được Nhà nước đảm bảo thực hiện. Chủ thể khiếu nại hành chính là những đối tượng bị xâm phạm bởi QĐHC, HVHC, QĐKLCB,CC có dấu hiệu trái pháp luật.
Mục đích khiếu nại hành chính là khôi phục quyền, lợi ích hợp pháp của người bị khiếu nại khi có những vi phạm tác động đến các quyền, lợi ích mà họ được pháp luật bảo vệ. Thủ tục tiến hành khiếu 2 Hoàng Long (2008), Từ điển tiếng Việt, Nxb. Hồng Đức, Thành phố Hồ Chí Minh, tr. 3 Khoản 1 Điều 30 Hiến Pháp 2013.
4 Viện Ngôn ngữ học (2016), Từ điển Tiếng Việt, Nhà xuất bản Đà Nẵng, Thành phố Đà Nẵng, tr. 5 Khoản 1 Điều 2 Luật Khiếu nại 2011. 7 nại hành chính đơn giản hơn thủ tục tố tụng hành chính do Toà án tiến hành. Làm sáng tỏ khái niệm khiếu nại hành chính là góp phần hình thành cơ sở cho khái niệm nguyên tắc khách quan, công khai, dân chủ và kịp thời trong khiếu nại hành chính.
Khái niệm “Nguyên tắc trong hoạt động khiếu nại hành chính” Trong khiếu nại hành chính, nguyên tắc là tổng thể các quy phạm pháp luật có nội dung là những quan điểm, tư tưởng chỉ đạo làm cơ sở tổ chức thực hiện hoạt động khiếu nại. Những nguyên tắc trong pháp luật khiếu nại được xây dựng trên cơ sở nghiên cứu kỷ lưỡng, thấu đáo những vấn đề lý luận nền tảng và nhìn nhận, rút ra từ thực tiễn thực hiện. Vì khiếu nại là hoạt động thuộc nhóm quản lý nhà nước, nên nguyên tắc trong hoạt động khiếu nại hành chính cũng xuất phát từ tính tất yếu của hoạt động quản lý nhà nước. Đây là những nguyên tắc xuất phát từ các kết luận có nguồn gốc khoa học của hoạt động quản lý hành chính, từ bản chất chế độ chính quyền.
Nguyên tắc trong hoạt động khiếu nại hành chính làm nền tảng cho hoạt động khiếu nại hành chính nói riêng và hoạt động quản lý nhà nước nói chung. Luật Khiếu nại 2011 quy định nguyên tắc khiếu nại hành chính tại Điều 4: “Việc khiếu nại và GQKN phải được thực hiện theo quy định của pháp luật; bảo đảm khách quan, công khai, dân chủ và kịp thời”. Như vậy, tồn tại hai nguyên tắc mang tính chất chỉ đạo, định hướng áp dụng xuyên suốt quá trình khiếu nại hành chính. Trong phạm vi đề tài, nguyên tắc khách quan, công khai, dân chủ và kịp thời sẽ được nghiên cứu toàn diện và tập trung.
Nguyên tắc bảo đảm tuân thủ pháp luật sẽ được nghiên cứu dưới góc độ mối tương quan giữa các nguyên tắc nhằm mang tính bổ trợ và làm sáng tỏ nguyên tắc khách quan, công khai, dân chủ và kịp thời. Khái niệm “Khách quan” Theo từ điển Tiếng Việt, khách quan chính là cái gì tồn tại ngoài ý thức con người, thái độ nhận xét sự vật căn cứ vào sự thực bên ngoài6. Khách quan là sự biểu hiện của quá trình và những nhân tố không phụ thuộc ý chí con người, được nhìn nhận là hiện tượng tồn tại sự cân đối, cân bằng, hài hòa về môi trường sống, sự công bằng, bình đẳng, công lý về giá trị, tinh thần, quyền lợi giữa các cá nhân, nhóm, cộng đồng7. Để đảm bảo sự xác đáng, độ tin cậy của thông tin khách quan được xây dựng dựa trên các tính chất như thượng tôn sự thật, không thiên vị, luôn đưa ra kết quả dựa trên bằng chứng, kiểm định, không bị chi phối bởi yếu những yếu tố khác.
Trong quy định pháp luật, khách quan tồn tại ở hầu hết mọi lĩnh vực vì 6 Viện Ngôn ngữ học (2010), Từ điển Tiếng Việt, Nxb Từ điển Bách Khoa, Hà Nội, tr. 7 Nguyễn Hữu Đổng (2018), “Tuân thủ quy luật khách quan trong xây dựng cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước ở Việt Nam”, Tạp chí Nghiên cứu lập pháp, số 19, tr. 8 nguyên tắc khách quan được xây dựng trong các quy định pháp luật nhằm đảm bảo tối ưu hoá việc thực thi chính xác, minh bạch, độc lập và công bằng pháp luật. Trong khiếu nại hành chính, mọi hành vi và quyết định phải được xem xét toàn diện, không thiên vị, không cảm tính.
Có nhiều yếu tố dẫn đến quá trình khiếu nại không vô tư một phần là do người GQKN có thể là người bị khiếu nại hoặc chính thủ trưởng cơ quan của người bị khiếu nại. Người GQKN sẽ ban hành QĐGQKN dựa trên ý chí khách quan, cơ sở xác minh, thu thập tài liệu chứng cứ. Nếu một khâu hoặc chủ thể nào đó trong quy trình GQKN mang ý chí chủ quan, phiến diện thì kết quả GQKN sẽ không chính xác. Trong khiếu nại hành chính không chỉ đòi hỏi người GQKN phải xem xét vấn đề một cách toàn diện, công minh, vô tư mà tất cả chủ thể tham gia hoạt động khiếu nại hành chính cũng phải tuân thủ.
Khái niệm “Công khai” Công khai theo Từ điển Tiếng Việt là không giấu giếm, bí mật mà mọi người cùng biết8, là đưa mọi sự việc ra bên ngoài không che giấu, không phân biệt mức độ và phạm vi sự việc. Trong khoa học pháp lý, công khai nhìn nhận ở góc độ cụ thể là sự giới hạn phạm vi nội dung công khai, có sự loại trừ. Công khai là việc các tổ chức, cơ quan đưa ra những thông tin chính sách về văn bản, nội dung nhất định để mọi người cùng biết và được công khai rộng rãi trừ trường hợp có quy định cụ thể với lý do hợp lý, trên cơ sở tiêu chí rõ ràng.