Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp "Quyền được khai sinh, khai tử theo quy định của pháp luật Việt Nam" do tác giả Nguyễn Minh Tiếp (lớp K20ICQ055, chuyên ngành Luật Dân sự, Trường Đại học Luật Hà Nội) thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Lê Thị Giang vào năm 2024. Đề tài tập trung nghiên cứu quyền được khai sinh và khai tử với tư cách là những quyền nhân thân cơ bản nhất của cá nhân được ghi nhận trong pháp luật dân sự và pháp luật hộ tịch Việt Nam.

Lý do chọn đề tài và bối cảnh thực tiễn: Quyền nhân thân là nhóm quyền cơ bản của mỗi con người, được quy định tại Mục 2 Chương III Bộ luật Dân sự (BLDS) năm 2015, trong đó quyền được khai sinh, khai tử được cụ thể hóa tại Điều 30. Ở phạm vi quốc tế, Điều 7 Công ước của Liên hợp quốc về Quyền trẻ em năm 1989 (có hiệu lực từ ngày 02/09/1990) xác định quyền được khai sinh là quyền đầu tiên của trẻ em, là cơ sở pháp lý để thiết lập và bảo đảm các quyền tiếp theo như quyền có họ tên, quốc tịch.

Xuất phát từ bối cảnh lịch sử Việt Nam trải qua nhiều năm chiến tranh, trong giai đoạn đầu khôi phục đất nước, đời sống kinh tế và trình độ nhận thức của người dân còn chưa đồng bộ, dẫn đến tình trạng chậm hoặc không đăng ký khai sinh, khai tử. Các vấn đề hộ tịch do lịch sử để lại cùng những vướng mắc phát sinh mới trong giai đoạn chuyển đổi số (như tình trạng lỗi cấp số định danh cá nhân, nhận thức chưa đầy đủ của một bộ phận người dân và công chức tư pháp - hộ tịch) đặt ra yêu cầu cần hệ thống hóa và làm rõ cơ sở lý luận cũng như thực tiễn áp dụng pháp luật trên toàn quốc.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu:

  • Mục đích nghiên cứu:
    1. Hệ thống hóa, phân tích cơ sở lý luận trong việc thực hiện quyền được khai sinh, khai tử.
    2. Đánh giá thực tiễn của việc áp dụng pháp luật trong giải quyết việc đăng ký khai sinh, khai tử.
    3. Đưa ra các giải pháp giải quyết những tồn tại, làm tài liệu tham khảo cho các cá nhân, cơ quan, ban ngành trong công tác hộ tịch.
  • Nhiệm vụ nghiên cứu:
    1. Lý giải các vấn đề lý luận chung về công tác đăng ký, quản lý hộ tịch, đặc biệt là khai sinh, khai tử.
    2. Đánh giá thực tiễn công tác đăng ký khai sinh, khai tử cũng như việc thực hiện quyền của công dân và tổ chức.
    3. Đề xuất các quan điểm, giải pháp cụ thể nhằm nâng cao hiệu quả thực thi công vụ của công chức và bảo đảm quyền dân sự của công dân.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

  • Đối tượng nghiên cứu: Hệ thống cơ sở lý luận và các quy định pháp luật Việt Nam hiện hành về quyền được khai sinh, khai tử, trọng tâm là BLDS năm 2015 (Luật số 91/2015/QH13) và các văn bản quy phạm pháp luật khác có liên quan (Luật Hộ tịch năm 2014, Luật Trẻ em, các nghị định, thông tư hướng dẫn).
  • Phạm vi nội dung: Khóa luận tập trung nghiên cứu lý luận, thực trạng quy định pháp luật và thực tiễn áp dụng pháp luật về quyền được khai sinh, khai tử; đề xuất giải pháp hoàn thiện và tăng cường hiệu quả thực thi.
  • Phạm vi thời gian: Nghiên cứu quá trình hình thành, phát triển của quy định qua các thời kỳ; phân tích thực trạng quy định và thực tiễn thực hiện từ khi BLDS năm 2015 có hiệu lực đến năm 2024.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khung lý thuyết và khái niệm: Khóa luận tiếp cận quyền được khai sinh, khai tử dưới góc độ quyền con người và quyền nhân thân trong luật dân sự:

  • Dưới góc độ chủ thể: Quyền được khai sinh, khai tử là quyền con người về dân sự gắn liền với mỗi cá nhân, được thụ hưởng với tư cách là thành viên của cộng đồng từ khi sinh ra đến khi chết đi; là căn cứ xác định địa vị pháp lý của cá nhân trong giao lưu dân sự và không thể chuyển giao cho người khác (trừ trường hợp luật định).
  • Dưới góc độ khách thể: Đây là chế định pháp luật bao gồm các quy phạm điều chỉnh các quyền dân sự gắn liền với cá nhân nhằm bảo đảm địa vị pháp lý và tạo cơ sở để cá nhân thực hiện quyền con người.
  • Định nghĩa do tác giả đề xuất: "Quyền được khai sinh, khai tử là quyền dân sự nằm trong nhóm quyền nhân thân gắn liền với cá nhân mà không thể chuyển giao cho chủ thể khác."

Văn bản pháp luật và tài liệu nền tảng:

  1. Văn bản quốc tế và lịch sử: Công ước của Liên hợp quốc về Quyền trẻ em năm 1989 (Điều 7); Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị năm 1966 (Điều 24); BLDS Cộng hòa Pháp năm 1804 (sửa đổi qua các đạo luật 1919, 1924 và Pháp lệnh năm 1945).
  2. Hệ thống văn bản pháp luật Việt Nam: Hiến pháp năm 2013 (Chương II); BLDS qua các thời kỳ (1995, 2005, 2015); Luật Hộ tịch năm 2014; Luật Bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em năm 2016; Nghị định 764/TTG (1956), Nghị định 04/CP (1961), Nghị định 83/1998/NĐ-CP, Nghị định 158/2005/NĐ-CP, Nghị định 06/2012/NĐ-CP, Nghị định 123/2015/NĐ-CP, Nghị định 60/2009/NĐ-CP; Thông tư 01/2008/TT-BTP.
  3. Tình hình nghiên cứu kế thừa: Khóa luận tổng thuật các công trình nghiên cứu cấp Bộ của Bộ Tư pháp, Tòa án nhân dân tối cao; Luận án tiến sĩ của Lê Đình Nghị (2008); Luận văn thạc sĩ của Dương Bảo Khang (2018), Phạm Trọng Cường (2003), Lê Đình An (2020), Nguyễn Thị Thu Trang (2013); các bài báo khoa học của Bùi Đăng Hiếu (2009), Lương Thị Lanh (2013).

Phương pháp nghiên cứu:

  • Phương pháp luận: Dựa trên nền tảng triết học duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm, đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam.
  • Phương pháp nghiên cứu cụ thể:
    • Phương pháp phân tích, bình luận: Sử dụng xuyên suốt khóa luận, đặc biệt tại Chương 2 để làm sáng tỏ từng điều khoản, thủ tục và thẩm quyền trong pháp luật hộ tịch hiện hành.
    • Phương pháp so sánh: Sử dụng chủ yếu tại Chương 1 nhằm đối chiếu quan niệm và quy định pháp luật Việt Nam với các điều ước quốc tế và pháp luật một số nước (như Pháp).
    • Phương pháp tổng hợp: Sử dụng để khái quát hóa thực trạng, rút ra các vướng mắc thực tiễn và xây dựng hệ thống kiến nghị, giải pháp hoàn thiện.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Khái quát chung về quyền được khai sinh, khai tử

Chương này tập trung xây dựng cơ sở lý luận, xác định vị trí và đặc điểm pháp lý của quyền được khai sinh, khai tử trong hệ thống quyền nhân thân:

  • 5 đặc điểm pháp lý cơ bản của quyền được khai sinh, khai tử:
    1. Là quyền dân sự đặc biệt, lấy con người làm trung tâm của quan hệ pháp luật dân sự.
    2. Mọi cá nhân đều bình đẳng trong việc hưởng quyền nhân thân, không phân biệt giới tính, dân tộc, tôn giáo, giai cấp.
    3. Mang tính chất phi tài sản, không trị giá được bằng tiền.
    4. Luôn gắn liền với cá nhân, không thể chuyển giao hay trở thành đối tượng của các giao dịch dân sự (người thân thích chỉ thực hiện hành vi khai báo thay).
    5. Là quyền do Nhà nước ghi nhận, trang bị cho cá nhân; không ai được tự hạn chế hoặc hạn chế quyền của người khác.
  • Vai trò trong hệ thống pháp luật: Khẳng định tính ưu việt của Nhà nước trong việc bảo vệ quyền con người; là cơ sở tiền đề để cá nhân xác lập, thực hiện các quyền dân sự khác; cung cấp cơ sở pháp lý cho Tòa án và cơ quan Nhà nước bảo vệ cá nhân khi bị xâm phạm (theo Điều 30 BLDS năm 2015: yêu cầu chấm dứt vi phạm, cải chính, xin lỗi, bồi thường); phục vụ quản lý dân cư và phòng chống luận điệu xuyên tạc trong hội nhập quốc tế.
  • Mối liên hệ với các quyền nhân thân khác: Tác giả phân tích sự tác động qua lại giữa quyền khai sinh, khai tử với quyền đối với họ tên (Điều 26, 27 BLDS 2015), quyền thay đổi họ tên, quyền xác định dân tộc (Điều 29), quyền kết hôn, quyền đối với quốc tịch (Điều 31), việc xóa tên trong sổ hộ khẩu khi cá nhân chết. Đặc biệt, khoản 3 Điều 30 BLDS năm 2015 xác định quy tắc thời gian: trẻ em sinh ra sống từ 24 giờ trở lên mới chết thì phải khai sinh và khai tử; nếu sống dưới 24 giờ thì không bắt buộc, trừ khi cha mẹ đẻ có yêu cầu.

Chương 2: Quy định hiện hành của pháp luật Việt Nam về quyền được khai sinh, khai tử

Chương 2 phân tích chi tiết thực trạng các quy phạm pháp luật điều chỉnh thẩm quyền, thủ tục và nội dung đăng ký khai sinh, khai tử:

1. Quy định về đăng ký khai sinh:

  • Thẩm quyền: UBND cấp xã nơi cư trú của cha hoặc mẹ (Điều 7, Điều 13 Luật Hộ tịch năm 2014); trường hợp có yếu tố nước ngoài thuộc thẩm quyền của UBND cấp huyện (Điều 7, Điều 35 Luật Hộ tịch năm 2014).
  • Thủ tục và hồ sơ theo từng trường hợp cụ thể:
    • Con trong giá thú: Tờ khai theo mẫu và Giấy chứng sinh (hoặc văn bản của người làm chứng/xác nhận của cơ quan có thẩm quyền nếu sinh ngoài cơ sở y tế; văn bản chứng minh mang thai hộ).
    • Con ngoài giá thú: Nếu chưa xác định được cha thì để trống phần ghi về người cha. Trường hợp kết hợp nhận cha con với khai sinh thì UBND cấp xã thực hiện đồng thời theo Thông tư 01/2008/TT-BTP. Tác giả phân tích vụ việc thực tế (chị Thơm, anh Tú và anh Tám) để chỉ ra vướng mắc khi người mẹ sinh con trong thời kỳ hôn nhân trước nhưng không liên hệ được người chồng cũ đã ly hôn để làm cam đoan không có con chung.
    • Đăng ký khai sinh quá hạn: Áp dụng đối với người chưa thành niên hoặc đã thành niên có hồ sơ giấy tờ cá nhân (sổ hộ khẩu, CMT/CCCD, học bạ). Tác giả chỉ ra các trường hợp phức tạp: trẻ em sinh sống trong trại giam theo mẹ phạm tội, người thành niên có cha mẹ đã mất và không còn giấy tờ chứng minh; phân tích chế tài xử phạt hành chính theo Nghị định 60/2009/NĐ-CP.
    • Khai sinh cho trẻ bị bỏ rơi: Thực hiện theo Điều 16 Nghị định 158/2005/NĐ-CP (UBND cấp xã lập biên bản, thông báo trên đài phát thanh/truyền hình; nếu không xác định được ngày sinh và nơi sinh thì lấy ngày phát hiện và nơi lập biên bản; quốc tịch Việt Nam; phần cha mẹ để trống; nếu có người nhận con nuôi thì ghi theo quyết định nuôi con nuôi).
    • Khai sinh có yếu tố nước ngoài: Xác định thẩm quyền cấp huyện theo hộ chiếu, nơi cư trú ổn định của cha/mẹ là người nước ngoài, người không quốc tịch hoặc công dân Việt Nam định cư ở nước ngoài.

2. Quy định về đăng ký khai tử:

  • Thời hạn và trách nhiệm: 15 ngày kể từ ngày chết, người thân thích hoặc tổ chức, cá nhân liên quan có trách nhiệm đi khai tử (Điều 33 Luật Hộ tịch năm 2014).
  • Thẩm quyền: UBND cấp xã nơi cư trú cuối cùng của người chết (hoặc nơi chết/nơi phát hiện thi thể nếu không rõ nơi cư trú); UBND cấp huyện đối với người nước ngoài hoặc người Việt Nam định cư ở nước ngoài chết tại Việt Nam (Điều 32, Điều 51).
  • Thủ tục và phương thức thực hiện: Trực tiếp tại trụ sở hoặc trực tuyến qua Cổng Dịch vụ công quốc gia/Cổng Dịch vụ công cấp tỉnh. Công chức tư pháp - hộ tịch ghi Sổ hộ tịch, trình Chủ tịch UBND cấp trích lục và thực hiện khóa thông tin hộ tịch của người chết trong Cơ sở dữ liệu hộ tịch điện tử (CSDLHTĐT).
  • Nội dung và giấy tờ thay Giấy báo tử (Điều 4 Nghị định 123/2015/NĐ-CP): Xác định theo Giấy báo tử của cơ sở y tế; giấy xác nhận của Chủ tịch Hội đồng thi hành án tử hình; bản án/quyết định có hiệu lực của Tòa án (tuyên bố chết); văn bản xác nhận của cơ quan công an/giám định pháp y (chết do tai nạn, bị giết, chết đột ngột hoặc có nghi vấn).
  • Các tình huống thực tiễn: Vụ việc gia đình anh Bảy (thị trấn Văn Điển, Thanh Trì) chậm khai tử cho bố mẹ dẫn đến ách tắc phân chia di sản thừa kế đất đai; vụ việc bà Hường - ông Vân (Long) bị từ chối giải quyết mai táng phí BHXH do thiếu Giấy chứng tử.

Chương 3: Thực tiễn áp dụng pháp luật về quyền được khai sinh, khai tử và kiến nghị hoàn thiện

Dựa trên mục lục và nội dung đề cương, Chương 3 phản ánh bức tranh thực tiễn và đưa ra các định hướng giải pháp:

  • Tồn tại, hạn chế nổi bật:
    • Ứng dụng công nghệ thông tin và kỹ thuật chưa đáp ứng toàn diện yêu cầu thực tế.
    • Công tác phối hợp liên ngành giữa Tư pháp, Y tế, Công an, Bảo hiểm xã hội chưa thực sự thông suốt, chặt chẽ.
    • Triển khai số hóa sổ bộ và đăng ký khai sinh, khai tử còn nhiều vướng mắc cục bộ.
    • Đội ngũ công chức tư pháp - hộ tịch cấp cơ sở thiếu ổn định, thường xuyên luân chuyển, phải kiện toàn và đào tạo bồi dưỡng liên tục.
    • Tình trạng lỗi, chậm cấp số định danh cá nhân từ Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư (CSDLQGVDC), hiện tượng trùng số định danh, hoặc một trẻ em được cấp tới 02 số định danh cá nhân.
  • Phương hướng và kiến nghị: Hoàn thiện hệ thống văn bản hướng dẫn chi tiết; nâng cao hiệu lực xử phạt vi phạm hành chính; chuẩn hóa hệ thống CSDLHTĐT đồng bộ với CSDLQGVDC; tăng cường thẩm quyền và trách nhiệm pháp lý cá nhân cho công chức tư pháp - hộ tịch.

Kết quả và đóng góp

Tổng hợp các quy định pháp luật cốt lõi:

Tiêu chí Đăng ký khai sinh Đăng ký khai tử
Cơ sở pháp lý chính BLDS 2015 (Điều 30), Luật Hộ tịch 2014 (Mục 1 Chương II, Mục 1 Chương III) BLDS 2015 (Điều 30), Luật Hộ tịch 2014 (Mục 2 Chương II, Mục 2 Chương III), NĐ 123/2015/NĐ-CP
Thời hạn thực hiện Trong vòng 60 ngày kể từ ngày sinh (theo quy định chung) Trong thời hạn 15 ngày kể từ ngày chết (Điều 33 Luật Hộ tịch 2014)
Thẩm quyền trong nước UBND cấp xã nơi cư trú của người cha hoặc người mẹ UBND cấp xã nơi cư trú cuối cùng của người chết (hoặc nơi chết/nơi phát hiện thi thể)
Thẩm quyền có yếu tố nước ngoài UBND cấp huyện nơi cư trú của người cha hoặc người mẹ UBND cấp huyện nơi cư trú cuối cùng (hoặc nơi chết/nơi phát hiện thi thể)
Giấy tờ chứng minh sự kiện Giấy chứng sinh (hoặc văn bản người làm chứng/cơ quan có thẩm quyền lập) Giấy báo tử (hoặc văn bản cơ quan y tế, công an, giám định pháp y, bản án Tòa án)
Ý nghĩa pháp lý nhân thân Xác lập tư cách chủ thể pháp luật, quyền có họ tên, quốc tịch, quan hệ cha mẹ con Chấm dứt năng lực pháp luật dân sự của cá nhân, làm căn cứ giải quyết thừa kế, chế độ tử tuất

Đóng góp của khóa luận:

  • Về mặt lý luận: Khóa luận hệ thống hóa các quan điểm học thuật về quyền nhân thân và quyền được khai sinh, khai tử; phân tích ranh giới giữa quyền con người và quyền dân sự; làm rõ 5 đặc điểm và 5 vai trò của quyền này trong hệ thống pháp luật Việt Nam.
  • Về mặt thực tiễn: Tác giả chỉ ra những khoảng trống pháp lý qua các tình huống thực tế tại cơ sở (như việc giải quyết đăng ký khai sinh cho trẻ sinh ra trong thời kỳ hôn nhân nhưng cha mẹ đã ly hôn và không liên lạc được với người chồng cũ; trường hợp khai sinh quá hạn cho trẻ trong trại giam; vướng mắc phân chia di sản và bảo hiểm khi chậm khai tử). Đồng thời, khóa luận phản ánh trực diện các sự cố kỹ thuật trong giai đoạn số hóa như lỗi cấp trùng hoặc cấp 02 số định danh cá nhân cho trẻ em.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

  • Hạn chế: Các vụ việc thực tế và nguồn dữ liệu minh họa trong khóa luận tập trung chủ yếu trên địa bàn thành phố Hà Nội (đặc biệt là huyện Thanh Trì, thị trấn Văn Điển) và phân tích trên các quy định pháp luật văn bản, chưa có điều kiện khảo sát định lượng toàn diện trên diện rộng ở các vùng sâu, vùng xa, biên giới.
  • Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu đánh giá tác động toàn diện của Đề án phát triển ứng dụng dữ liệu về dân cư (liên thông thủ tục điện tử Đăng ký khai sinh - Đăng ký thường trú - Cấp thẻ BHYT cho trẻ dưới 6 tuổi; Đăng ký khai tử - Xóa đăng ký thường trú - Trợ cấp mai táng phí) và giải pháp kỹ thuật triệt để khắc phục lỗi cấp số định danh cá nhân trên quy mô cả nước.

Giá trị tham khảo

  • Đối tượng thụ hưởng: Sinh viên chuyên ngành Luật Dân sự, Luật Hành chính; học viên cao học nghiên cứu về quyền nhân thân và pháp luật hộ tịch; đội ngũ công chức tư pháp - hộ tịch cấp xã, cấp huyện; cán bộ làm công tác quản lý dân cư và cơ sở dữ liệu quốc gia.
  • Nội dung có giá trị sử dụng cao:
    • Hệ thống hóa các trường hợp đặc thù trong đăng ký khai sinh (con ngoài giá thú, trẻ bị bỏ rơi, khai sinh quá hạn, trẻ em theo mẹ trong trại giam, có yếu tố nước ngoài).
    • Quy trình xử lý các loại giấy tờ thay thế Giấy báo tử theo Điều 4 Nghị định 123/2015/NĐ-CP và thủ tục khóa dữ liệu công dân trên CSDLHTĐT.

Câu hỏi thường gặp

1. Theo quy định của Bộ luật Dân sự năm 2015, trẻ em sinh ra sống được bao lâu thì bắt buộc phải đăng ký cả khai sinh và khai tử? Theo khoản 3 Điều 30 BLDS năm 2015, trẻ em sinh ra mà sống được từ 24 giờ trở lên mới chết thì bắt buộc phải thực hiện cả thủ tục khai sinh và khai tử. Nếu sinh ra mà sống dưới 24 giờ thì không bắt buộc phải khai sinh và khai tử, trừ trường hợp cha đẻ, mẹ đẻ có yêu cầu.

2. Thẩm quyền đăng ký khai sinh và khai tử có yếu tố nước ngoài thuộc về cấp nào? Căn cứ Điều 7, Điều 35 và Điều 51 Luật Hộ tịch năm 2014, thẩm quyền đăng ký khai sinh và khai tử có yếu tố nước ngoài (như trẻ em sinh ra tại Việt Nam có cha hoặc mẹ là người nước ngoài/người Việt Nam định cư ở nước ngoài; người nước ngoài chết tại Việt Nam) thuộc về Ủy ban nhân dân cấp huyện nơi cư trú của đương sự.

3. Đối với trẻ sơ sinh bị bỏ rơi, việc ghi ngày sinh, nơi sinh và thông tin cha mẹ trên Giấy khai sinh được giải quyết như thế nào? Theo Điều 16 Nghị định 158/2005/NĐ-CP, nếu không có cơ sở xác định ngày sinh và nơi sinh thì ngày phát hiện trẻ bị bỏ rơi là ngày sinh, nơi sinh là địa phương nơi lập biên bản, quốc tịch là quốc tịch Việt Nam. Phần thông tin về cha mẹ và dân tộc trong Sổ đăng ký khai sinh và Giấy khai sinh được để trống (nếu sau đó có người nhận làm con nuôi thì ghi tên cha mẹ nuôi căn cứ vào quyết định công nhận việc nuôi con nuôi).

4. Thời hạn đăng ký khai tử theo Luật Hộ tịch năm 2014 là bao nhiêu ngày và có phân biệt giữa các vùng miền không? Căn cứ Điều 33 Luật Hộ tịch năm 2014, thời hạn đăng ký khai tử là 15 ngày kể từ ngày chết. Khác với các quy định trước đây, Luật Hộ tịch năm 2014 quy định thời hạn thống nhất 15 ngày trên mọi vùng miền lãnh thổ Việt Nam.

5. Khóa luận chỉ ra những sự cố kỹ thuật cụ thể nào trong công tác cấp số định danh cá nhân khi đăng ký hộ tịch hiện nay? Khóa luận chỉ ra tình trạng chậm, lỗi cấp số định danh cá nhân từ hệ thống cơ sở dữ liệu dân cư, tình trạng trùng số định danh cá nhân giữa các công dân, và trường hợp một trẻ em bị cấp tới 02 số định danh cá nhân khác nhau.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Minh Tiếp đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về quyền được khai sinh, khai tử với tư cách là quyền nhân thân nền tảng gắn liền với đời sống pháp lý của mỗi cá nhân. Công trình đã phân tích sâu sắc các quy định của Bộ luật Dân sự năm 2015, Luật Hộ tịch năm 2014 và các văn bản hướng dẫn thi hành, chỉ ra những vướng mắc phát sinh từ thực tiễn cơ sở như khai sinh cho con ngoài giá thú, khai sinh quá hạn và việc chậm khai tử ảnh hưởng đến quyền tài sản, bảo hiểm. Đồng thời, các kiến nghị hoàn thiện pháp luật và giải pháp nâng cao hiệu quả phối hợp liên ngành, chuẩn hóa cơ sở dữ liệu hộ tịch điện tử được đề xuất có giá trị tham khảo thiết thực cho công tác lập pháp và áp dụng pháp luật hộ tịch tại Việt Nam.