Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA CẦN NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Ở TRONG NƯỚC Cùng với quá trình đổi mới, xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN và nền kinh tế thị trường định hướng XHCN, yêu cầu phát huy dân chủ trong các lĩnh vực của đời sống đã được đặt ra hết sức mạnh mẽ ở Việt Nam. Theo đó, hoạt động nghiên cứu hướng tới mục tiêu tìm kiếm các giải pháp đảm bảo thực hiện dân chủ nói chung, dân chủ cơ sở nói riêng diễn ra đặc biệt sôi động ở nước ta trong những năm gần đây. Số lượng các công trình nghiên cứu liên quan đến chủ đề này khó có thể liệt kê hết thông qua những con số thống kê đơn thuần.
Sản phẩm của hoạt động nghiên cứu được công bố dưới nhiều hình thức ấn phẩm khác nhau: Báo cáo tổng hợp và kiến nghị của các đề tài nghiên cứu các cấp, sách chuyên khảo, các bài báo khoa học, các kỷ yếu hội thảo khoa học, các luận án và luận văn trong các lĩnh vực chuyên ngành luật học, chính trị học, hành chính học… Nhằm phục vụ cho việc nghiên cứu chủ đề luận án, nghiên cứu sinh chỉ dừng ở việc lựa chọn và tổng quan những quan điểm nghiên cứu chính của một số công trình tiêu biểu có liên quan trực tiếp tới các nội dung thuộc phạm vi bàn luận của luận án. Về cơ bản, có thể gom các công trình đó thành các nhóm sau: 1. Nhóm các công trình nghiên cứu về dân chủ và dân chủ cơ sở Trước hết, nghiên cứu về dân chủ có thể kể đến các công trình sau: - Dân chủ tư sản và dân chủ xã hội chủ nghĩa, của Thái Ninh, Hoàng Chí Bảo [96]. Nội dung cuốn sách tập trung làm rõ các vấn đề lý luận về dân chủ tư sản và dân chủ xã hội chủ nghĩa; coi dân chủ tư sản là thành quả của cuộc cách mạng tư sản, là kết quả việc nhà nước tư sản sử dụng phương pháp tự do chủ nghĩa để thực hiện chuyên chính tư sản; chỉ ra những đặc trưng cơ bản của dân chủ tư sản.
Dân chủ XHCN là nền dân chủ gắn với bản chất của chế độ Nhà nước XHCN; là hình thức chính quyền mà đặc trưng là việc tuyên bố chính thức nguyên tắc thiểu số phục tùng đa số và thừa nhận quyền tự do bình đẳng của công dân. 9 Trong tương quan với quyền lực nhân dân, dân chủ được coi là công cụ, là hình thức chủ yếu thực hiện quyền lực nhân dân. - Mối quan hệ pháp lý giữa cá nhân công dân với Nhà nước, của Trần Ngọc Đường, Chu Văn Thành [44]. Nội dung cuốn sách đã phân tích và lý giải về mối quan hệ bình đẳng giữa Nhà nước và công dân về quyền và nghĩa vụ.
Bởi lẽ, chế độ chính trị ở nước ta nhân dân là người chủ của đất nước, đương nhiên phải có đầy đủ quyền của người làm chủ, đồng thời cũng phải thực hiện nghĩa vụ, đó là mối quan hệ biện chứng. Nhưng để bảo đảm quyền, nghĩa vụ được thực thi trên thực tế, phải được luật quy định chính xác, đầy đủ, đó là điều kiện quyết định, nếu không thì dù có cơ chế tốt đến đâu cũng không thể thực thi được. - Dân chủ và tập trung dân chủ - lý luận và thực tiễn, của Nguyễn Tiến Phồn [100]. Cuốn sách bàn tập trung về cách hiểu khái niệm dân chủ, tập trung dân chủ, trạng thái của dân chủ trong xã hội hiện đại và ở Việt Nam… - Một số suy nghĩ về xây dựng nền dân chủ ở Việt Nam hiện nay, của Đỗ Trung Hiếu [54].
Tác giả dành sự quan tâm phân tích nhu cầu và đặc thù nền dân chủ Việt Nam, đề xuất các giải pháp tiếp tục phát huy dân chủ trong điều kiện hiện nay ở Việt Nam. - Dân chủ và pháp luật, của Ngô Huy Cương [16]. Cuốn sách gồm 3 chương, trình bầy những nhận thức chung về dân chủ, đánh giá tính dân chủ trong pháp luật Việt Nam hiện nay, đề cập việc xây dựng dân chủ và pháp luật dân chủ ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay như: xây dựng nền văn hóa chính trị, xây dựng Hiến pháp dân chủ, xây dựng chính quyền dân chủ, phát triển các hình thức dân chủ và xây dựng xã hội công dân. - Các chuyên đề bài giảng chính trị học, của Phan Xuân Sơn [119].
Các chuyên đề bài giảng chính trị học đều có những nội dung liên quan ở các mức độ khác nhau đến nền dân chủ. Đó là các vấn đề lý luận về quyền lực chính trị, quyền lực nhà nước, hệ thống chính trị, Nhà nước pháp quyền, Đảng chính trị và xã hội công dân, kiểm soát quyền lực nhà nước, bầu cử. Đặc biệt chuyên đề 21 - Xây dựng nền dân chủ XHCN Việt Nam do Lê Minh Quân biên soạn đã trình bầy một cách hệ thống những vấn đề lý luận chung về dân chủ, bao gồm: các quan niệm về 10 dân chủ và các mô hình dân chủ trong lịch sử chính trị thế giới từ thời cổ đại đến nay, quan niệm về dân chủ của Hồ Chí Minh và Đảng Cộng sản Việt Nam, những yếu tố tạo nên cơ sở cho nền dân chủ hiện đại và tiêu chuẩn dân chủ. Trên cơ sở đó, chuyên đề đánh giá khái quát thực trạng dân chủ ở Việt Nam và đặt ra yêu cầu tiếp tục phát huy dân chủ xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng XHCN.
- Đặc biệt, số lượng các bài báo khoa học về chủ đề dân chủ hết sức phong phú, trong đó phải kể đến danh mục các bài sau: Hoàng Văn Hảo, Vấn đề dân chủ và các đặc trưng của mô hình tổng thể Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam [50]; Nguyễn Trọng Thóc, Nâng cao vai trò lãnh đạo của Đảng đối với việc xây dựng Nhà nước pháp quyền và nền dân chủ xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay [133]; Đặng Hữu Toàn, Xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và vấn đề thực thi quyền làm chủ của nhân dân [140]; Lương Đình Hải, Xây dựng Nhà nước pháp quyền và vấn đề dân chủ hóa xã hội ở nước ta hiện nay [49]; Nguyễn Minh Đoan, Dân chủ với pháp luật [42]; Phạm Văn Nhuận, Để Đảng thực sự là hạt nhân lãnh đạo xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay [94]; Đặng Viết Đạt, Pháp luật và dân chủ trong nhà nước pháp quyền [41]… Đi sâu bàn luận về dân chủ cơ sở đã có rất nhiều công trình nghiên cứu từ các góc độ khác nhau, trong đó phải kể đến các công trình sau: - Mối quan hệ giữa các yếu tố tâm lý xã hội với quá trình thực hiện quy chế dân chủ ở cơ sở nông thôn hiện nay, của Trần Ngọc Khuê [68]. Đề tài đã phân tích làm rõ sự tác động qua lại của một số yếu tố tâm lý xã hội cơ bản với việc thực hiện Quy chế dân chủ ở cơ sở nông thôn đồng bằng Bắc Bộ hiện nay; đánh giá thực trạng và nguyên nhân thực hiện Quy chế dân chủ ở cơ sở nông thôn đồng bằng Bắc Bộ; đề xuất các giải pháp cơ bản nhằm thực hiện có hiệu quả Quy chế dân chủ ở cơ sở nông thôn trong thời kỳ mới. - Quá trình thực hiện quy chế dân chủ cơ sở ở một số tỉnh đồng bằng sông Hồng hiện nay, của Nguyễn Thị Ngân [89]. Đề tài đã tiến hành nghiên cứu thực trạng việc thực hiện Quy chế dân chủ cơ sở ở các tỉnh đồng bằng sông Hồng, qua 11 đó đề xuất những giải pháp nhằm đẩy mạnh và hoàn thiện việc thực hiện quy chế dân chủ (QCDC) ở khu vực đồng bằng sông Hồng.
- Quy chế thực hiện dân chủ ở cấp xã - một số vấn đề lý luận và thực tiễn, của Dương Xuân Ngọc [90]. Trên cơ sở nghiên cứu về lý luận tác giả đã làm rõ ý nghĩa và tầm quan trọng của Quy chế thực hiện dân chủ ở cấp, phân tích đánh giá thực trạng của việc thực hiện Quy chế dân chủ ở cấp xã, đưa ra những giải pháp phù hợp cho việc thực hiện QCDC ở cấp xã ở nước ta trong điều kiện mới. - Thực hiện quy chế dân chủ và xây dựng chính quyền cấp xã ở nước ta hiện nay, của Nguyễn Văn Sáu, Hồ Văn Thông [116]. Nội dung của cuốn sách được rút ra từ những kết quả khảo cứu, nghiên cứu của tập thể tác giả tiến hành ở nhiều địa phương trên cả ba miền đất nước và có tham khảo kinh nghiệm ở một số nước.
Qua nội dung cuốn sách cho thấy trong thời gian qua, chính quyền cơ sở đã tích cực thực hiện chức năng nhiệm vụ của mình, nhiều nơi đã triển khai quy chế dân chủ cơ sở có hiệu quả cùng nhân dân làm nên những thành tựu đổi mới trong phát triển kinh tế làm thay đổi bộ mặt nông thôn và thành thị. Tuy nhiên, trong quá trình xây dựng, chính quyền cơ sở còn bộc lộ những khuyết điểm, yếu kém trong công tác lãnh đạo, tổ chức và vận động nhân dân. Tình trạng quan liêu, tham nhũng, mất đoàn kết, vi phạm quyền làm chủ của nhân dân còn xảy ra ở không ít nơi, quy chế dân chủ cơ sở chưa được triển khai đầy đủ, có nơi chưa đi vào cuộc sống. - Thể chế dân chủ và phát triển nông thôn Việt Nam hiện nay, của Nguyễn Văn Sáu, Hồ Văn Thông [117].
Nội dung của cuốn sách cho thấy cách nhìn sinh động trong việc thực Quy chế dân chủ ở cơ sở và xây dựng chính quyền cấp xã trên một số hoạt động như quản lý xã hội, kinh tế, quản lý tài chính, thực hiện chương trình xóa đói giảm nghèo, nhằm phát triển nông thôn Việt Nam trong giai đoạn mới. - Hỏi đáp về dân chủ ở cơ sở, của Nguyễn Bắc Son [118]. Cuốn sách gồm 3 phần, trong đó phần I đề cập đến thực hiện dân chủ ở xã, phường, thị trấn. Bao gồm những quy định chung trong thực hiện dân chủ ở xã, phường, thị trấn; Những nội dung công khai để nhân dân biết; những nội dung nhân dân bàn và quyết định; 12 những nội dung nhân dân tham gia ý kiến trước khi cơ quan có thẩm quyền bàn và quyết định; những nội dung nhân dân giám sát.
Sách được kết cấu dưới dạng hỏi - đáp, được sắp xếp theo từng vấn đề, dễ nhớ, dễ thuộc và dễ tra cứu.