Luận án tiến sĩ về công lý và sự thể hiện của nó trong hiến pháp Việt Nam

Khám phá luận án tiến sĩ về công lý và sự thể hiện công lý trong hiến pháp Việt Nam, phân tích sâu sắc các khía cạnh pháp lý và xã hội.

• Tác giả: Nguyễn Xuân Tùng
• Người hướng dẫn: GS. Võ Khánh Vinh
• Trường học: Học viện Khoa học xã hội
• Chuyên ngành: Luật Hiến pháp và Hành chính
• Đề tài: Công Lý Và Sự Thể Hiện Công Lý Trong Hiến Pháp Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ luật học
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu trong nước và ngoài nước
• 1.2. Đánh giá tình hình nghiên cứu và các vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu
• 1.3. Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CÔNG LÝ VÀ SỰ THỂ HIỆN CỦA CÔNG LÝ TRONG HIẾN PHÁP
• 2.1. Khái niệm công lý
• 2.2. Cơ sở kinh tế - xã hội, các thành tố thiết yếu, đặc điểm cơ bản và phân loại công lý
• 2.3. Quá trình hình thành, tư tưởng và lý luận về công lý tại Việt Nam. Vai trò của hiến pháp và nội dung thể hiện công lý trong hiến pháp
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG THỂ HIỆN CÔNG LÝ TRONG HIẾN PHÁP VÀ THỰC TIỄN BẢO VỆ CÔNG LÝ Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
• 3.1. Thực trạng thể hiện công lý trong Hiến pháp Việt Nam
• 3.2. Thực trạng bảo vệ công lý ở Việt Nam
• 4. CHƯƠNG 4: QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP THÚC ĐẨY VÀ BẢO VỆ CÔNG LÝ Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
• 4.1. Yêu cầu thúc đẩy và bảo vệ công lý
• 4.2. Các quan điểm thúc đẩy và bảo vệ công lý
• 4.3. Các giải pháp thúc đẩy và bảo vệ công lý
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Khái niệm công lý và cơ sở lý luận

Luận án xác định công lý là giá trị nền tảng, cốt lõi trong việc tổ chức xã hội. Công lý được hiểu là sự công bằng, sự phân phối nguồn lực và quyền lợi một cách hợp lý, dựa trên các nguyên tắc đạo đức và pháp luật. Hiến pháp Việt Nam 2013, như một văn kiện quan trọng, thể hiện cam kết của Nhà nước đối với công lý. Luận án phân tích sâu về cơ sở kinh tế - xã hội của công lý, bao gồm các yếu tố thiết yếu như sự phát triển kinh tế bền vững, sự phân bổ công bằng của cải vật chất và cơ hội, sự tôn trọng quyền con người, và sự bảo đảm quyền công dân. Đặc điểm cơ bản của công lý được làm rõ, bao gồm tính khách quan, tính công bằng, tính nhất quán và tính khả thi. Luận án cũng đề cập đến các loại hình công lý, ví dụ như công lý phân phối, công lý bồi thường, và công lý thủ tục. Công lý không chỉ là một khái niệm trừu tượng mà là giá trị thực tiễn, cần được hiện thực hóa trong cuộc sống.

1.1 Nguồn gốc và lịch sử tư tưởng về công lý

Luận án khảo sát nguồn gốc công lý từ các tư tưởng triết học cổ đại, như quan điểm của Plato và Aristotle, cho đến các học thuyết hiện đại. Tư tưởng Hồ Chí Minh về công lý được xem xét như một đóng góp quan trọng cho lý luận công lý trong bối cảnh Việt Nam. Quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về công lý được phân tích, nhấn mạnh vai trò của công lý trong việc xây dựng một xã hội xã hội chủ nghĩa. Sự phát triển của tư tưởng công lý ở Việt Nam được luận giải trong bối cảnh lịch sử, từ những giai đoạn sơ khai đến thời kỳ đổi mới. Lịch sử tư pháp Việt Nam cũng được nghiên cứu để làm rõ sự phát triển và thay đổi trong nhận thức và thực tiễn công lý. Luận án chỉ ra sự chuyển biến trong nhận thức về công lý từ quan điểm “chính trị - tư pháp” ban đầu đến tầm quan trọng ngày nay trong các văn kiện chính trị pháp lý quan trọng, như Hiến pháp Việt Nam 2013.

1.2 Thể hiện công lý trong Hiến pháp Việt Nam 2013

Luận án tập trung phân tích các điều khoản trong Hiến pháp Việt Nam 2013 liên quan đến công lý. Các quyền cơ bản của công dân, như quyền tự do dân chủ, quyền được bảo vệ pháp luật, quyền và nghĩa vụ của công dân, được xem xét như là những biểu hiện cụ thể của công lý trong hệ thống pháp luật. Nguyên tắc công bằng xã hội và nguyên tắc nhà nước pháp quyền được phân tích về vai trò trong việc bảo đảm công lý. Luận án đánh giá hiệu quả của các quy định pháp luật này trong thực tiễn. Cơ quan tư pháp, đặc biệt là Tòa án nhân dân, được xem xét vai trò trọng yếu trong việc bảo đảm công lý và thực thi pháp luật. Viện kiểm sát nhân dân được phân tích về chức năng giám sát việc thực thi pháp luật và bảo vệ công lý. Luận án cũng đề cập đến những thách thức trong việc thực thi và bảo đảm công lý, như sự thiếu minh bạch, tham nhũng và thiếu hiệu quả của cơ quan nhà nước.

II. Thực trạng thể hiện công lý ở Việt Nam

Phần này trình bày thực trạng thể hiện công lý trong hệ thống pháp luật và thực tiễn ở Việt Nam. Luận án phân tích những thành tựu đạt được trong việc bảo vệ quyền con người, quyền công dân và đảm bảo công lý xã hội. Tuy nhiên, cũng chỉ ra những tồn tại, hạn chế, yếu kém trong việc thực thi pháp luật, giải quyết tranh chấp và bảo vệ quyền được bảo vệ pháp luật. Thực trạng công lý tại Việt Nam được phân tích đa chiều, bao gồm cả khía cạnh tích cực và tiêu cực. Các vấn đề như thiếu minh bạch trong tố tụng, chậm trễ trong giải quyết tranh chấp, và sự bất cập trong cơ chế giám sát được nêu ra. Luận án đề cập đến ảnh hưởng của các yếu tố kinh tế - xã hội đến thực trạng công lý. Thực tiễn bảo vệ công lý ở Việt Nam được đánh giá khách quan, dựa trên số liệu thống kê và các nghiên cứu thực tế.

2.1 Đánh giá hiệu quả thực thi pháp luật và bảo vệ quyền công dân

Luận án phân tích hiệu quả thực thi pháp luật trong bảo vệ quyền công dân. Sự nghiêm minh pháp luật được đánh giá dựa trên số lượng vụ án được giải quyết, tỷ lệ án oan, sai, và sự nhanh chóng, công bằng trong quá trình xét xử. Cải cách tư pháp được đề cập đến như một giải pháp quan trọng để nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật. Luận án phân tích vai trò của các cơ quan nhà nước, bao gồm cơ quan tư pháp, cơ quan hành pháp, và cơ quan lập pháp, trong việc bảo vệ quyền công dân. Trách nhiệm nhà nước trong việc bảo đảm công lý được nhấn mạnh. Sự tham gia của công dân trong việc giám sát và bảo vệ công lý cũng được đề cập. Luận án chỉ ra những điểm mạnh, điểm yếu trong hệ thống pháp luật và đề xuất những giải pháp để khắc phục những tồn tại, hạn chế.

2.2 Thách thức và vấn đề cần giải quyết

Luận án chỉ ra những thách thức trong việc bảo đảm công lý tại Việt Nam. Sự bất bình đẳng về kinh tế, xã hội, và quyền lực được xem xét là một trong những nguyên nhân gây ra sự bất công. Tham nhũng và thiếu minh bạch trong hoạt động của cơ quan nhà nước được chỉ ra là những trở ngại lớn trong việc thực thi pháp luật và bảo vệ công lý. Giải quyết tranh chấp còn nhiều khó khăn, chậm trễ, và chưa đảm bảo tính công bằng. Sự thiếu hiểu biết pháp luật của người dân cũng là một nguyên nhân dẫn đến việc vi phạm pháp luật và khó khăn trong việc bảo vệ quyền lợi của mình. Luận án đề cập đến sự cần thiết của việc nâng cao nhận thức về pháp luật cho người dân, cải thiện hiệu quả hoạt động của cơ quan nhà nước, và tăng cường giám sát để khắc phục những vấn đề này.

III. Giải pháp thúc đẩy và bảo vệ công lý

Phần này đề xuất các giải pháp để thúc đẩy và bảo vệ công lý ở Việt Nam. Luận án nhấn mạnh tầm quan trọng của việc hoàn thiện khung pháp lý, tăng cường nghiêm minh pháp luật, và nâng cao chất lượng hoạt động của cơ quan nhà nước. Cải cách tư pháp, cải cách hành chính được xem xét là những giải pháp then chốt. Việc tăng cường sự tham gia của công dân trong việc giám sát và bảo vệ công lý được khuyến khích. Luận án cũng đề cập đến vai trò của giáo dục pháp luật trong việc nâng cao nhận thức của người dân về quyền và nghĩa vụ của mình. So sánh hệ thống pháp luật Việt Nam với quốc tế giúp tìm ra những bài học kinh nghiệm quý báu. Các giải pháp được đề xuất cần sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội và người dân.

3.1 Hoàn thiện khung pháp lý và cơ chế thực thi

Luận án đề xuất hoàn thiện khung pháp lý về bảo vệ quyền con người, quyền công dân, và xử lý vi phạm pháp luật. Cần có những quy định cụ thể, rõ ràng, dễ hiểu, đảm bảo tính công bằng, khách quan. Cơ chế thực thi pháp luật cần được cải thiện, tăng cường sự giám sát và trách nhiệm giải trình của cơ quan nhà nước. Cơ chế phòng chống tham nhũng cần được củng cố, đảm bảo tính minh bạch, công khai trong hoạt động của các cơ quan nhà nước. Giải quyết tranh chấp cần được tiến hành nhanh chóng, hiệu quả, đảm bảo tính công bằng cho tất cả các bên liên quan. Luận án cũng đề cập đến việc cần phải có những biện pháp để bảo đảm việc thực thi pháp luật được thống nhất, đồng bộ trên toàn quốc.

3.2 Nâng cao nhận thức và trách nhiệm của các chủ thể liên quan

Luận án nhấn mạnh vai trò của giáo dục pháp luật trong việc nâng cao nhận thức của người dân về quyền và nghĩa vụ của mình. Cần có những chương trình giáo dục pháp luật phù hợp với từng đối tượng, từng vùng miền. Vai trò của công dân trong việc giám sát và bảo vệ công lý cần được thúc đẩy. Cơ quan nhà nước cần tăng cường trách nhiệm giải trình và minh bạch trong hoạt động của mình. Luận án đề cập đến việc cần phải xây dựng một văn hóa pháp luật trong xã hội, trong đó mọi người đều tôn trọng và tuân thủ pháp luật. Vai trò của các tổ chức xã hội trong việc tuyên truyền, phổ biến pháp luật và bảo vệ quyền lợi cho người dân cũng cần được chú trọng.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ luật học với đề tài "Công lý và sự thể hiện công lý trong Hiến pháp Việt Nam" do nghiên cứu sinh Nguyễn Xuân Tùng thực hiện tại Học viện Khoa học Xã hội thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Võ Khánh Vinh. Công trình thuộc chuyên ngành Luật Hiến pháp và Hành chính, mã số 9 38 01 02, được hoàn thành và bảo vệ vào năm 2020 tại Hà Nội.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Công lý (CL) là kết tinh từ các nỗ lực của nhân loại nhằm hiện thực hóa lý tưởng công bằng, giữ vai trò là giá trị nền tảng trong việc tổ chức một xã hội trật tự, ổn định và hợp tác. Tại Việt Nam, quan niệm về công lý đã xuất hiện từ năm 1945 với tư cách là giá trị chính trị - tư pháp định hướng nền tư pháp nhân dân. Kể từ công cuộc Đổi mới năm 1986, công lý được ghi nhận trở lại trong các văn kiện chính trị - pháp lý tối cao như Cương lĩnh, Nghị quyết của Đảng Cộng sản Việt Nam và các bản Hiến pháp.

Mặc dù tần suất xuất hiện của thuật ngữ công lý ngày càng gia tăng trong đời sống chính trị và hoạt động của bộ máy nhà nước, thực tiễn cho thấy công lý vẫn chưa thực sự trở thành nguyên tắc nền tảng xuyên suốt trong tổ chức và quản lý xã hội. Sự thể hiện của công lý qua các chế định hiến pháp chưa được phân tích toàn diện; hiệu quả phát huy giá trị công lý còn hạn chế; hoạt động bảo vệ công lý còn bộc lộ tồn tại, yếu kém. Khoảng trống nghiên cứu được tác giả chỉ rõ bao gồm:

• Lý luận về công lý trong bối cảnh xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa (NNPQ XHCN) chưa được nghiên cứu đầy đủ, có hệ thống.
• Nhận thức của các cơ quan nhà nước và xã hội về công lý còn thiếu tính thống nhất.
• Việc triển khai các phương diện của công lý trong phát triển kinh tế - xã hội còn chậm.
• Vai trò của Tòa án nhân dân (TAND) với tư cách là thiết chế trung tâm thực hiện quyền tư pháp và bảo vệ công lý theo quy định của Hiến pháp năm 2013 chưa được đánh giá thấu đáo.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích tổng quát của luận án là làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn về công lý cùng sự thể hiện của công lý trong Hiến pháp Việt Nam; phân tích những vướng mắc, hạn chế trong việc phát huy giá trị và bảo vệ công lý; từ đó đề xuất các định hướng hoàn thiện Hiến pháp và giải pháp nâng cao hiệu quả thực thi công lý.

Để đạt được mục đích trên, luận án xác định ba nhóm nhiệm vụ cụ thể:

1. Phân tích các vấn đề lý luận về công lý: nguồn gốc, khái niệm, bản chất, chức năng, phân loại, các học thuyết pháp lý, phương diện thể hiện trong hiến pháp, thiết chế bảo vệ, điều kiện bảo đảm và kinh nghiệm quốc tế.
2. Đánh giá thực trạng thể hiện công lý trong các chế định của Hiến pháp Việt Nam và thực tiễn bảo vệ công lý thông qua hoạt động xét xử của hệ thống Tòa án.
3. Xác định quan điểm, nguyên tắc và đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ nhằm thúc đẩy, bảo vệ các giá trị công lý trong mô hình NNPQ XHCN Việt Nam.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Các tư tưởng, học thuyết lý luận về công lý; các bản Hiến pháp trên thế giới và các bản Hiến pháp Việt Nam (trọng tâm là Hiến pháp năm 2013); thực tiễn hoạt động bảo vệ công lý tại Việt Nam.
• Phạm vi nội dung: Những vấn đề lý luận về công lý, sự thể hiện của công lý trong hiến pháp và thực tiễn bảo vệ công lý qua thiết chế tư pháp.
• Phạm vi không gian: Tập trung tại Việt Nam, đồng thời tham khảo, đối sánh kinh nghiệm lập hiến của một số quốc gia như Hoa Kỳ, CHLB Đức, Pháp, Nhật Bản, Hàn Quốc, Ba Lan, Indonesia, Nam Phi.
• Phạm vi thời gian: Khảo sát từ khi thành lập nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa (1945) đến năm 2020, trọng tâm từ giai đoạn thực hiện Nghị quyết số 08-NQ/TW, Nghị quyết số 49-NQ/TW và Hiến pháp năm 2013 đến nay; đề xuất giải pháp đến năm 2025 và định hướng đến năm 2030.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã phân loại và tổng quan hệ thống tư liệu nghiên cứu trong và ngoài nước theo 5 nhóm vấn đề chuyên sâu:

1. Nhóm nghiên cứu về tư tưởng sơ khai và lý thuyết gốc về công lý

• Tư tưởng cổ đại: Nghiên cứu các quan niệm sơ khai về công lý qua thần thoại Hy Lạp (Nguyễn Văn Khỏa, 2012), tư tưởng công lý xét xử của Nga cổ đại (X. A-Lếch-Xây-Ép, 1986), công lý tự nhiên/thủ tục trong Kinh thánh (Selina Hastings, 2007), công lý trật tự trong Bộ luật Hammurabi (Nguyễn Anh Tuấn, 2008), Kinh Thi (2003), bi kịch Antigone của Sophocle (Hoàng Hữu Đản, 2007), lịch sử công lý của David Johnston (2011), và sự phân phối trong sử thi Iliad của Homer (2013).
• Các lý thuyết kinh điển:
  • Lý thuyết của Plato trong tác phẩm Nền Cộng hòa (bản dịch của Benjamin Jowett & M. Knight, 2008): xem công lý là phẩm hạnh cộng đồng, nuôi dưỡng sự hài hòa và trật tự giữa ba tầng lớp xã hội.
  • Lý thuyết của Aristotle trong Đạo đức Nicomachean và Chính trị luận (được Anton-Hermann Chroust & David L. Osborn phân tích, 1942): phân chia công lý thành công lý phân phối (Distributive Justice) và công lý cải tạo (Corrective Justice).
  • Lý thuyết của Karl Marx (được Allen E. Buchanan phân tích, 1984; Nguyễn Xuân Tùng, 2015): luận giải công lý là hiện tượng xã hội mang tính giai cấp và lịch sử, bắt nguồn từ quan hệ sản xuất và hình thái kinh tế - xã hội.
  • Tư tưởng Hồ Chí Minh về công lý (Nguyễn Xuân Tùng, 2014; Nguyễn Thị Phương Mai, 2010; Vũ Đình Hòe, 2001): coi công lý là lẽ phải, quyền dân tộc và vũ khí chính trị - pháp lý bảo vệ nhân dân. Các nghiên cứu lý luận của Võ Khánh Vinh (2011), Nguyễn Đăng Dung & Vũ Công Giao (2018), Trần Trí Dũng (2019).

2. Nhóm nghiên cứu về vai trò của công lý trong tổ chức và quản lý xã hội

Các công trình của Leopold Pospísil (1971), Agnes Heller (1987), Jean-Jacques Rousseau (2014), Josef Pieper (1955), Alan Ryan (1993), Harry Brighouse (2004), Eugene Kamenka & Alice Erh-Soon Tay (1979), John Stuart Mill (2008), Cicero (2017) tập trung làm rõ tính luân lý và chính trị của công lý đối với sự ổn định thể chế. Mối quan hệ giữa công lý và pháp luật được khảo cứu qua Rudolf Stammler (1925), Hans Kelsen (1946), Roscoe Pound (1951), Jerome Hall (1973), Lloyd L. Weinreb (1987), James Bernard Murphy (2005), Raymond Wacks (2011), John Rawls (1977), Michael J. Sandel (2011), Geoffrey Cupit (1996). Tại Việt Nam có công trình của Nguyễn Văn Hiển (2014), Đặng Công Cường (2013).

3. Nhóm nghiên cứu về vai trò của Hiến pháp trong thể hiện giá trị công lý

Bao gồm các nghiên cứu về nguyên tắc pháp quyền và kiểm soát quyền lực của Albert Venn Dicey (1885), Richard H. Fallon (1997), Dyson Heydon (2003), Nguyễn Cảnh Bình (2009), Abram Chayes (1988), Albert P. Blaustein (2015), Võ Khánh Vinh (2013), Trần Ngọc Đường & Bùi Ngọc Sơn (2013).

4. Nhóm nghiên cứu về vai trò của Tòa án và thực tiễn bảo vệ công lý

Các tác phẩm của Alexis de Tocqueville (2006), Adrian A. Zuckerman (1999), Hon Russell Fox (2000), Hector Fix-Fierro (2003), Martin P. Golding (1978); các báo cáo chỉ số của UNDP, Hội Luật gia Việt Nam, Ngân hàng Thế giới (Doing Business Report 2018), World Justice Project (Rule of Law Index 2018).

5. Nhóm nghiên cứu về cải cách tư pháp và bảo vệ công lý tại Việt Nam

Các công trình của Nguyễn Phú Trọng (2011), Lê Cảm (2012), Trương Hòa Bình (2014), Nguyễn Hải Ninh (2013), Vũ Công Giao (2009), Đinh Thế Hưng (2011), Hà Hùng Cường (2014), Nguyễn Hòa Bình (2016).

Khoảng trống khoa học luận án lựa chọn giải quyết

Tổng quan tài liệu cho thấy các nghiên cứu trong nước trước đây chủ yếu tiếp cận công lý ở từng khía cạnh tản mát. Luận án xác định giải quyết 6 vấn đề trọng tâm:

1. Xây dựng định nghĩa hoàn chỉnh và xác định bản chất, đặc trưng của công lý gắn với điều kiện kinh tế - xã hội Việt Nam.
2. Luận giải vị trí của công lý trong đường lối cách mạng và học thuyết NNPQ XHCN.
3. Hệ thống hóa toàn diện các phương diện thể hiện công lý trong Hiến pháp năm 2013.
4. Xử lý mối quan hệ giữa nguyên tắc tập quyền XHCN và yêu cầu bảo đảm độc lập tư pháp của Tòa án khi thực hiện quyền kiểm soát quyền lực nhà nước.
5. Đánh giá thực trạng bảo vệ công lý qua các tiêu chí sửa, hủy án của Tòa án.
6. Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ có tính khả thi đến năm 2025, định hướng đến năm 2030.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học

Luận án đặt ra 4 câu hỏi nghiên cứu:

• Câu hỏi 1: Khái niệm, bản chất, nguồn gốc, thành tố và các hình thức cơ bản của công lý là gì?
• Câu hỏi 2: Vai trò của hiến pháp và các phương thức thể hiện, bảo vệ công lý trong các chế định hiến pháp như thế nào?
• Câu hỏi 3: Thực trạng thể hiện công lý trong Hiến pháp Việt Nam và hiệu quả bảo vệ công lý qua hoạt động xét xử của Tòa án hiện nay ra sao? Những tồn tại, vướng mắc là gì?
• Câu hỏi 4: Cần có những quan điểm, nguyên tắc và giải pháp nào để hoàn thiện Hiến pháp và nâng cao hiệu lực bảo vệ công lý trong thực tiễn?

Tương ứng với đó là 3 giả thuyết nghiên cứu:

• Giả thuyết 1: Công lý là giá trị thiết yếu, đa chức năng trong việc tổ chức, quản lý xã hội, duy trì trật tự và kiến tạo đồng thuận xã hội.
• Giả thuyết 2: Việc thể hiện và phát huy giá trị công lý trong Hiến pháp Việt Nam còn bất cập; hoạt động xét xử bảo vệ công lý của Tòa án còn bộc lộ hạn chế cần khắc phục.
• Giả thuyết 3: Cần triển khai đồng bộ các giải pháp hoàn thiện thể chế hiến pháp và đổi mới tư pháp nhằm nâng cao hiệu quả bảo vệ công lý và củng cố niềm tin của nhân dân.

Khung lý thuyết phân tích

• Lý thuyết công lý của Aristotle: Đóng vai trò lý thuyết gốc, phân tích công lý như một thỏa thuận chính trị - xã hội trong hiến pháp, phân định rõ công lý phân phối (theo tỷ lệ hình học) và công lý cải tạo (theo tỷ lệ số học).
• Lý thuyết công lý của Plato: Làm rõ chức năng đạo đức, phẩm hạnh cộng đồng và vai trò điều hòa, tạo lập sự hài hòa nội tại của công lý.
• Lý luận hình thái kinh tế - xã hội của Karl Marx: Đóng vai trò phương pháp luận duy vật lịch sử, phân tích nguồn gốc kinh tế (chế độ tư hữu) và nguồn gốc xã hội (phân hóa giai cấp) của công lý.
• Tư tưởng Hồ Chí Minh: Khung tham chiếu về công lý gắn với quyền con người, quyền dân tộc và bản chất nhân nghĩa của nền tư pháp nhân dân.

Phương pháp nghiên cứu và nguồn dữ liệu

Luận án sử dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin, kết hợp các phương pháp nghiên cứu chuyên ngành luật học:

• Phương pháp phân tích quy phạm và giải thích pháp luật: Sử dụng để làm rõ nội hàm các quy định trong các bản Hiến pháp và luật chuyên ngành.
• Phương pháp so sánh luật học: Khảo sát, đối chiếu các mô hình hiến định về công lý và cơ chế bảo hiến, bảo vệ quyền tư pháp của các quốc gia trên thế giới.
• Phương pháp lịch sử lập hiến: Phân tích sự phát triển của khái niệm công lý qua các bản Hiến pháp Việt Nam năm 1946, 1959, 1980, 1992 và 2013.
• Phương pháp tổng hợp và phân tích thực tiễn: Thu thập, xử lý dữ liệu báo cáo tư pháp về tỷ lệ bản án bị hủy, sửa trong các thủ tục phúc thẩm, giám đốc thẩm, tái thẩm.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu, cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Chương này tập trung hệ thống hóa kho tàng lý luận về công lý từ thời kỳ cổ đại đến hiện đại; phân tích các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước về vai trò của công lý trong quản lý xã hội, trong hiến pháp và qua thiết chế tòa án. Tác giả chỉ ra những thành tựu đã đạt được cùng các khoảng trống khoa học cần giải quyết; xác lập hệ thống câu hỏi nghiên cứu, giả thuyết khoa học, khung lý thuyết phân tích và các phương pháp nghiên cứu cụ thể của đề tài.

Chương 2: Những vấn đề lý luận về công lý và sự thể hiện của công lý trong hiến pháp

Chương 2 làm sáng tỏ các nội dung lý luận nền tảng:

• Khái niệm công lý: Tác giả tổng hợp các góc độ ngôn ngữ học, triết học và pháp lý để đưa ra định nghĩa:

  "Công lý là giá trị xã hội giúp các thành viên xã hội hợp tác, phát triển và là căn cứ đạo lý, đúng đắn để chính quyền tổ chức, quản lý xã hội và tòa án giải quyết các xung đột, tranh chấp, tạo sự đồng thuận, ổn định và trật tự xã hội."

• Cơ sở kinh tế - xã hội:
  • Cơ sở kinh tế: Sự xuất hiện của chế độ tư hữu và nền sản xuất cá thể tạo ra sự tích lũy, phân chia lợi ích và nảy sinh tranh chấp, làm xuất hiện nhu cầu cần một "đại lượng công bằng" để căn chỉnh.
  • Cơ sở xã hội: Sự phân hóa giai cấp, giàu nghèo khiến các liên kết cộng đồng tự nhiên bị rạn nứt, hình thành nhu cầu thiết lập các chuẩn mực điều hòa quan hệ giữa các cá nhân tách biệt.
• Các thành tố thiết yếu: Khái quát qua hai cách tiếp cận:
  • Tiếp cận 3 thành tố: Hướng tới người khác (Other-directedness), Nghĩa vụ và quyền (Duty and right), Sự bình đẳng (Equality).
  • Tiếp cận 4 khía cạnh: Sự xứng đáng (Desert), Sự công bằng (Fairness), Sự bình đẳng (Equality), Sự chính trực đạo đức (Moral Righteousness).
• Năm đặc điểm cơ bản của công lý:
  1. Là giá trị căn bản của xã hội văn minh (thay thế cho bạo lực và sự trả thù cá nhân).
  2. Là luân lý đạo đức mang tính tương hỗ và giáo dục sâu sắc.
  3. Là cơ chế tổ chức, quản lý xã hội và kiểm soát sự tha hóa của quyền lực nhà nước.
  4. Là phẩm hạnh xã hội mang tính thể chế và chính trị sâu sắc (thước đo tính chính đáng của chính quyền).
  5. Có mối quan hệ biện chứng với pháp luật (vừa là nền tảng của luật tự nhiên để định hình chính sách, vừa cần pháp luật thực định làm công cụ hiện thực hóa).
• Vai trò của Hiến pháp và sự thể hiện công lý: Hiến pháp ghi nhận công lý như một tuyên ngôn giá trị chung, giới hạn sự lạm quyền của nhà nước, thiết lập cơ chế phân phối công bằng và trao quyền cho Tòa án làm thiết chế trung tâm bảo vệ công lý nhờ tính độc lập, trung lập và các nguyên tắc tố tụng vô tư, khách quan.

Chương 3: Thực trạng thể hiện công lý trong Hiến pháp và thực tiễn bảo vệ công lý ở Việt Nam hiện nay

Chương này đánh giá thực trạng trên hai phương diện lập hiến và thực tiễn áp dụng:

• Thể hiện công lý trong Hiến pháp Việt Nam:
  • Hiến pháp năm 2013 đánh dấu bước phát triển quan trọng khi lần đầu tiên trực tiếp định danh và khẳng định Tòa án nhân dân có nhiệm vụ bảo vệ công lý (Khoản 1 Điều 102).
  • Công lý được thể hiện qua các chế định cơ bản: khẳng định tính chính nghĩa của quyền lực nhà nước; bảo vệ quyền con người, quyền công dân (đặc biệt là quyền tiếp cận công lý và các quyền trong tố tụng tư pháp); thiết lập cơ chế công lý phân phối qua phát triển kinh tế thị trường định hướng XHCN và an sinh xã hội.
• Thực tiễn bảo vệ công lý:
  • Phân tích kết quả hoạt động tư pháp qua các chỉ số bản án, quyết định bị sửa, hủy thông qua các thủ tục phúc thẩm, giám đốc thẩm và tái thẩm.
  • Nhận diện những hạn chế: hiện tượng oan, sai hoặc bỏ lọt tội phạm vẫn còn xảy ra; chất lượng tranh tụng tại một số phiên tòa chưa thực chất; tính độc lập xét xử của thẩm phán còn chịu sự tác động nhất định từ cơ chế quản lý hành chính tư pháp; cơ chế kiểm soát giữa các nhánh quyền lực chưa vận hành đồng bộ.

Chương 4: Quan điểm và giải pháp thúc đẩy và bảo vệ công lý ở Việt Nam hiện nay

Chương 4 đề xuất hệ thống giải pháp toàn diện:

• Yêu cầu và quan điểm chỉ đạo: Nâng cao quyết tâm chính trị trong việc coi công lý là giá trị cốt lõi; gắn bảo vệ công lý với công cuộc xây dựng NNPQ XHCN, cải cách tư pháp và bảo đảm quyền con người.
• Các nhóm giải pháp chủ yếu:
  • Tiếp tục nghiên cứu hoàn thiện một số chế định của Hiến pháp năm 2013 liên quan đến quyền tư pháp và cơ chế bảo hiến.
  • Tổ chức thi hành đồng bộ, hiệu quả các đạo luật tố tụng (Bộ luật Tố tụng hình sự, Bộ luật Tố tụng dân sự, Luật Tố tụng hành chính năm 2015).
  • Đổi mới tổ chức và hoạt động của hệ thống TAND theo thẩm quyền xét xử, giảm bớt sự phụ thuộc vào địa giới hành chính.
  • Nâng cao chất lượng tranh tụng tại phiên tòa, xác định tranh tụng là khâu trọng tâm của hoạt động tư pháp.
  • Hoàn thiện chế độ bổ nhiệm, đãi ngộ, bảo đảm tính ổn định, độc lập và an ninh công vụ cho đội ngũ Thẩm phán.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án tự xác định 5 đóng góp mới về mặt khoa học:

STT	Lĩnh vực đóng góp	Nội dung đóng góp khoa học cụ thể của luận án
1	Lý luận khái niệm và bản chất	Hệ thống hóa toàn diện các học thuyết trong và ngoài nước; xây dựng định nghĩa khoa học về công lý; làm rõ cơ sở kinh tế - xã hội, các thành tố thiết yếu, đặc điểm và phân loại công lý trong khuôn khổ chủ nghĩa Mác - Lênin và NNPQ XHCN.
2	Lý luận Hiến pháp và quyền tư pháp	Luận giải sâu sắc vai trò của Hiến pháp trong việc thể hiện công lý; chứng minh Tòa án là thiết chế trung tâm bảo vệ công lý xuất phát từ tính chất độc lập, trung lập chính trị và nguyên tắc tố tụng khách quan.
3	Phân tích chế định Hiến pháp Việt Nam	Làm rõ các phương diện thể hiện công lý trong lịch sử lập hiến Việt Nam, đặc biệt là Hiến pháp năm 2013 (từ tuyên ngôn giá trị, bảo vệ quyền con người trong tố tụng, cơ chế phân phối kinh tế đến hiến định nhiệm vụ của Tòa án).
4	Đánh giá thực tiễn xét xử	Khái quát bức tranh thực tiễn bảo vệ công lý tại Việt Nam dựa trên tiêu chí sửa, hủy án qua các thủ tục phúc thẩm, giám đốc thẩm, tái thẩm; phân tích rõ các ưu điểm, hạn chế và nguyên nhân cốt lõi.
5	Hệ thống giải pháp đồng bộ	Xây dựng hệ thống quan điểm, nguyên tắc và giải pháp tổng thể, kết hợp giữa các biện pháp cấp bách và lâu dài nhằm hoàn thiện hiến pháp, pháp luật và nâng cao năng lực thực thi của hệ thống tư pháp.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Luận án tập trung phân tích tư liệu lập hiến và số liệu thực tiễn xét xử tại Việt Nam chủ yếu đến thời điểm hoàn thành nghiên cứu (năm 2020). Việc đối chiếu kinh nghiệm quốc tế dừng lại ở góc độ tham khảo các nguyên lý chung mà chưa đi sâu vào từng thủ tục kỹ thuật tư pháp đặc thù của từng nước.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Tiếp tục nghiên cứu cơ chế kiểm soát quyền lực giữa các cơ quan thực hiện quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp trong việc bảo vệ công lý khi triển khai các đề án cải cách tư pháp giai đoạn sau năm 2020.
  • Đi sâu phân tích tác động của các hiệp định thương mại tự do và hội nhập quốc tế đối với yêu cầu chuẩn hóa các thủ tục tư pháp và bảo vệ công lý kinh tế tại Việt Nam.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu chuyên khảo có giá trị trong nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn:

• Đối với nghiên cứu và giảng dạy: Cung cấp nguồn tư liệu toàn diện về lịch sử tư tưởng công lý và lý luận hiến pháp cho giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học chuyên ngành Luật Hiến pháp, Luật Hành chính và Lý luận Nhà nước và Pháp luật.
• Đối với hoạt động lập pháp và hoạch định chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học phục vụ việc sửa đổi, bổ sung Hiến pháp, hoàn thiện các đạo luật tố tụng và thể chế hóa đường lối cải cách tư pháp của Đảng.
• Đối với cơ quan tư pháp: Là tài liệu tham khảo thiết thực cho đội ngũ thẩm phán, kiểm sát viên, luật sư trong việc nâng cao nhận thức về trách nhiệm bảo vệ công lý và thực hành nguyên tắc tranh tụng tại tòa án.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án đưa ra định nghĩa tổng quát về công lý như thế nào?

Theo luận án, công lý là giá trị xã hội giúp các thành viên xã hội hợp tác, phát triển và là căn cứ đạo lý, đúng đắn để chính quyền tổ chức, quản lý xã hội và tòa án giải quyết các xung đột, tranh chấp, tạo sự đồng thuận, ổn định và trật tự xã hội.

2. Theo tác giả, điều kiện kinh tế - xã hội nào là nguồn gốc dẫn đến sự hình thành của công lý?

Về cơ sở kinh tế, sự xuất hiện của chế độ tư hữu và nền sản xuất cá thể làm phát sinh các quyền tài sản và tranh chấp lợi ích, khiến công lý xuất hiện như một "đại lượng công bằng" để cân bằng xã hội. Về cơ sở xã hội, sự phân hóa giai cấp, giàu nghèo làm rạn nứt tính gắn kết tự nhiên thời nguyên thủy, đòi hỏi phải có công lý để điều hòa các mối quan hệ giữa những cá nhân độc lập, tách biệt.

3. Khung lý thuyết nền tảng nào được tác giả sử dụng làm cơ sở phân tích?

Luận án kết hợp 4 hệ thống lý thuyết: Lý thuyết công lý của Aristotle (lý thuyết gốc về phân phối và cải tạo), Lý thuyết công lý của Plato (về phẩm hạnh và sự hài hòa cộng đồng), Lý luận hình thái kinh tế - xã hội của Karl Marx (về bản chất giai cấp và lịch sử của công lý) cùng Tư tưởng Hồ Chí Minh về công lý và nền tư pháp nhân nghĩa.

4. Hiến pháp năm 2013 thể hiện các giá trị công lý qua những khía cạnh cơ bản nào?

Hiến pháp năm 2013 thể hiện công lý qua 4 khía cạnh chính: (1) Tuyên ngôn công lý là giá trị nền tảng của chế độ; (2) Bảo vệ quyền con người, quyền công dân, đặc biệt là quyền bình đẳng và các quyền tố tụng; (3) Thiết lập công lý phân phối qua mô hình kinh tế thị trường định hướng XHCN gắn với an sinh xã hội; (4) Hiến định TAND là cơ quan thực hiện quyền tư pháp, có nhiệm vụ trọng tâm là bảo vệ công lý.

5. Vì sao Tòa án được xác định là thiết chế trung tâm thực hiện nhiệm vụ bảo vệ công lý?

Tòa án được lựa chọn là thiết chế trung tâm bảo vệ công lý nhờ các đặc trưng ưu việt của nhánh quyền lực tư pháp: vị trí độc lập và trung lập; thái độ khách quan, thận trọng, không bị chi phối bởi các áp lực chính trị nhất thời; cùng việc vận hành dựa trên các nguyên tắc tố tụng chặt chẽ, công khai và bình đẳng nhằm tìm ra sự thật khách quan.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Xuân Tùng là công trình khoa học nghiên cứu có hệ thống và toàn diện về công lý cùng sự thể hiện của công lý trong Hiến pháp Việt Nam. Bằng việc kết hợp chặt chẽ giữa các học thuyết pháp lý kinh điển và phương pháp luận duy vật lịch sử, công trình đã làm sáng rõ nguồn gốc, bản chất và vai trò của công lý trong tổ chức xã hội và kiểm soát quyền lực nhà nước. Luận án đã đánh giá khách quan thực trạng lập hiến và thực tiễn xét xử tại Việt Nam, đồng thời đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ nhằm củng cố vị trí của Tòa án nhân dân và nâng cao hiệu quả bảo vệ công lý trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề CL trong tổng thể học thuyết về giai cấp thống trị và đấu tranh giai cấp. Những luận điểm nổi bật của ông về CL được phân tích, đánh giá và trình bày khá sâu sắc tại cuốn Marx and Justice-The Radical Critique of Liberalism (Marx và CL - Phê bình chủ nghĩa tự do) của Allen E.Buchanan, Nxb Metheuen (1984), bao gồm: Một là, lý luận hình thái kinh tế - xã hội khẳng định cũng như những quan hệ xã hội khác, CL là một hiện tượng xã hội mang tính giai cấp và tính lịch sử sâu sắc. CL chỉ xuất hiện, hình thành khi các yếu tố kinh tế-xã hội của xã hội loài người đã phát triển và đạt đến một trình độ nhất định. CL phụ thuộc chặt chẽ và do mỗi hình thái kinh tế - xã hội mà nó tồn tại chi phối, quyết định.

Ngược lại, các giá trị của CL cùng với các quan hệ sản xuất khác có tác động trở lại, ảnh hưởng mạnh mẽ, sâu rộng đến các phương thức tổ chức xã hội, từ đó thúc đẩy hoặc cản trở, kìm hãm sự phát triển của xã hội trong từng giai đoạn lịch sử nhất định. Trong mỗi chế độ, nội hàm về CL sẽ có các nội dung, tính chất và phương thức vận hành khác nhau. Không tồn tại một thứ CL chung chung, trừu tượng, duy tâm, siêu hình. Sẽ là sai lầm nếu cho rằng CL có bản chất “vô vụ lợi”.

12 luan an Trong bài viết Cơ sở kinh tế-xã hội cho sự hình thành và phát triển của CL, Tạp chí Dân chủ và Pháp luật (2015), với những luận cứ cụ thể, tác giả Nguyễn Xuân Tùng cũng đã tập trung phân tích và làm rõ tính khoa học của học thuyết này trong lý giải nguồn gốc và sự hình thành của CL. Hai là, từ luận điểm nêu trên, ông nhấn mạnh về một sự dự đoán chắc chắn của tội phạm có nguồn gốc từ hình thái kinh tế của xã hội tư sản, do đó, tội phạm không chỉ thuần túy là nô lệ của CL mà cần phải chú ý xóa bỏ nguồn gốc xã hội hay nguyên nhân giai cấp của tội phạm. Ông từ chối cách tiếp cận của cả học thuyết cải tạo và công lợi, cho dù hình phạt là cơ chế cải thiện hay răn đe thì cá nhân không thể bị trừng phạt bởi xã hội mới là nguồn gốc tội phạm. Ba là, nguyên tắc phân phối theo nhu cầu.

Ông đã liên hệ công bằng với trình độ phát triển của sản xuất xã hội và cho rằng trong giai đoạn đầu việc phân phối được thực hiện theo nguyên tắc đóng góp “làm theo năng lực, hưởng theo lao động”. CL ở đây là nguyên tắc phân phối cho mỗi người dựa trên đóng góp lao động của họ, từ đó hình thành nguyên tắc phân phối phúc lợi dựa trên nỗ lực, cố gắng của người lao động. Khi chuyển sang giai đoạn của xã hội cộng sản, sản phẩm tiêu dùng dồi dào đến mức không cần dùng phân phối lợi ích vật chất để kích thích lao động nữa thì thực hiện nguyên tắc mới là “làm theo năng lực, hưởng theo nhu cầu” [196, Tr. - Tư tưởng Hồ Chí Minh về CL Tại Việt Nam, tư tưởng Hồ Chí Minh về CL có ảnh hưởng hết sức sâu rộng đến quá trình hình thành và phát triển lý luận về CL.

Tại bài viết Tư tưởng Hồ Chí Minh về CL của Nguyễn Xuân Tùng, Tạp chí Dân chủ và Pháp luật, số tháng 11 (260) năm 2014, tác giả đã khái quát những nội dung, giá trị cơ bản của CL trong tư tưởng Hồ Chí Minh, bao gồm: (1) Là hiện thân, giá trị của xã hội văn minh, đối lập với trạng thái xã hội dã man, bán khai; (2) Là lẽ phải, lẽ công bằng mà TA phải bảo vệ và mang lại cho mọi người dân; (3) Là quyền cơ bản, chân chính của mỗi quốc gia, dân tộc; (4) Là vũ khí tư tưởng, chính trị, pháp lý sắc bén góp phần làm sáng rạng tính chính nghĩa, chính đáng, hợp pháp, cũng 13 luan an như bản chất của nhà nước thân dân, vì dân; (5) Là căn cứ pháp lý, là điểm tựa đạo lý quốc tế vững chắc để lên án các cuộc chiến tranh xâm lược phi nghĩa, khẳng định tính chính nghĩa của cuộc kháng chiến gian khổ của nhân dân Việt Nam, qua đó, bảo vệ hòa bình, tự do, công bằng và các quyền cơ bản của con người; (6) Là giá trị phổ quát, là lương tri, phẩm giá tốt đẹp mà nhân loại tiến bộ hướng tới. Luận án tiến sỹ luật học Tư tưởng khoan dung và ý nghĩa hiện thời của nó của Nguyễn Thị Phương Mai, Trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn (2010) cũng nhấn mạnh ở khía cạnh này, có thể khẳng định tư tưởng khoan dung của Hồ Chí Minh được hình thành và dựa trên nền tảng của CL. Bài viết Quan niệm về CL ở Việt Nam từ năm 1945 đến cuộc CCTP năm 1950, Nguyễn Xuân Tùng, Tạp chí Dân chủ và Pháp luật (2014) cũng có những nhận định về ảnh hưởng của tư tưởng Hồ Chí Minh về CL cũng như quá trình phát triển nhận thức về CL, đặc biệt là sự du nhập, tiếp biến của các học thuyết Mác - Lênin trong nhận thức về CL và xây dựng nền tư pháp nhân dân. Về khái niệm CL, tại bài viết Một số vấn đề lý luận cơ bản về CL, Tạp chí Công thương (2019), tác giả Trần Trí Dũng định nghĩa CL là lẽ đúng đắn mà mọi người đều thừa nhận, dùng làm cơ sở để phán xét, để xác lập, thực hiện quyền, nghĩa vụ, trách nhiệm đối với các chủ thể tham gia trong những mối quan hệ nhất định.

Đây là một khái niệm tương đối phù hợp với bối cảnh CL trong tố tụng. Ở Việt Nam, các học thuyết và lý luận cơ bản về CL cũng được tiếp tục chú trọng chắt lọc, du nhập, nghiên cứu và truyền bá nhiều hơn, đặc biệt khi Việt Nam phát triển và hoàn thiện học thuyết NNPQ XHCN và thực hiện công cuộc CCTP từ năm 2002 đến nay. Các công trình nghiên cứu là sách tiêu biểu là Pháp quyền nhân nghĩa Hồ Chí Minh của Vũ Đình Hòe, Nxb Văn hóa Thông tin (2001); Quyền con người, GS. Võ Khánh Vinh (chủ biên), Nxb Khoa học xã hội (2011); Vũ Trọng Khánh - Bộ trưởng Tư pháp đầu tiên, Nhiều tác giả, Nxb Tri thức (2015); CL và tiếp cận CL - Một số vấn đề lý luận và thực tiễn, Nguyễn Đăng Dung và Vũ Công Giao đồng chủ biên, Nxb Hồng Đức (2018).

Công trình nghiên cứu là tạp chí tiêu biểu là Về khái niệm “CL” trong Dự thảo sửa đổi Hiến pháp năm 1992, Nguyễn Xuân Tùng, Tạp chí Tổ chức nhà nước (2013). 14 luan an Nhìn chung, các nghiên cứu nêu trên đều tiếp tục tập trung phân tích và làm rõ nguồn gốc, quan niệm, bản chất, nội dung, chức năng, vị trí, vai trò của CL, từ đó góp phần phát triển và hoàn thiện các học thuyết về CL cũng như khả năng ứng dụng trong tổ chức và quản lý xã hội nói chung và tại Việt Nam nói riêng. Nhóm các nghiên cứu về vai trò của công lý trong tổ chức và quản lý xã hội CL có một vai trò hết sức to lớn, ý nghĩa trong tổ chức, quản lý và vận hành xã hội một cách trật tự, ổn định và văn minh. Các công trình nghiên cứu chuyên ngành về ứng dụng này của CL khá đa dạng và phong phú.

Trước hết, phải kể đến một số nghiên cứu khẳng định tính đa dạng, năng động trong quan niệm CL. Cuốn sách Nhân loại học về pháp luật- Một lý thuyết so sánh (Anthropology of Law-A Comparative Theory) của Leopold Pospísil, Nxb Đại học Yale (1971) coi quan niệm CL như một phần của nền văn hóa mỗi dân tộc và sự đa dạng về văn hóa, tính cách sẽ mang lại những quan niệm về CL khác nhau. Tại cuốn sách Vượt trên CL (Beyond Justice) của Agnes Heller, Nxb Basil Blackwell Inc. (1987), phân tích bốn phương pháp tiếp cận cơ bản đưa đến bốn định nghĩa khác nhau về CL, từ đó đưa ra những ứng dụng khác nhau của CL.

Các công trình nghiên cứu điển hình như Khế ước xã hội (The Social Contract) của Jean-Jacques Rousseau, Nxb Thế giới (2014); CL (Justice) của Josef Pieper, Nxb Pantheon Books (1955); CL (Justice) do Alan Ryan chủ biên, Nxb Oxford University Press (1993); CL (Justice) của Harry Brighouse, Nxb Polity Press (2004); CL (Justice) do Eugene Kamenka và Alice Erh-Soon Tay chủ biên, Nxb Edward Arnold (1979);… đều tập trung lý giải vai trò không thể thiếu của CL nói chung và vai trò luân lý của CL nói riêng trong quá trình đưa xã hội tiến hóa từ trạng thái dã man, bán khai sang trạng thái kỷ cương, văn minh. Các công trình nghiên cứu bao gồm Chính trị luận (The Politics) của Aristotle, Nxb Thế giới (2013); Chính thể đại diện (Representative Government) của John Stuart Mill, Nxb Tri thức (2008); Bàn về chính quyền (On Government) của Marcus Tullius Cicero, Nxb Hồng Đức (2017); “CL” (Justice) do Alan Ryan 15 luan an chủ biên, Nxb Oxford University Press (1993);… đều tập trung làm rõ tính chất chính trị của CL với tư cách là một nhân tố chính nghĩa của mỗi bộ máy chính quyền. Ngược lại, bất công hay cảm giác bất công cũng chính là một nhân tố quan trọng dẫn đến các cuộc cách mạng lật đổ chính quyền. Các công trình nghiên cứu cũng khẳng định mối quan hệ biện chứng, chặt chẽ giữa CL và pháp luật.

Các quan điểm phổ biến coi CL là căn cứ để ban hành các chính sách pháp luật. Pháp luật công bằng phải thể hiện được CL trong lĩnh vực mà nó điều chỉnh. Các công trình tiêu biểu về mối tương quan giữa CL và pháp luật bao gồm: Lý thuyết về CL (The theory of justice) của Rudolf Stammler, Nxb Macmilan (1925); Lý luận chung về pháp luật và nhà nước (General Theory of Law and State) của Hans Kelsen, Nxb Harvard University Press (1946); CL dựa trên nền tảng luật pháp (Justice according to law) của Nathan Roscoe Pound, Nxb Yale University Press (1951); Sự hình thành của khoa học luật (Foundations of Jurisprudence) của Jerome Hall, Nxb The Bobbs-Merrill Company (1973); Luật tự nhiên và CL (Natural Law and Justice), Lloyd L. Weinbeb, Nxb Havard University Press (1987); Triết học về luật thực định (The Philosophy of Positive Law) của James Bernard Murphy, Nxb Yale University Press (2005); Triết học luật pháp (The Philosophy of Law) của Raymond Wacks Nxb Trẻ (2011); Luật pháp và Triết học: Dẫn nhập với những bài đọc (Law and Philosophy: An introduction with readings) của Thomas W.Simon, Nxb Mc.