Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ NGUYÊN NHÂN VÀ ĐIỀU KIỆN CỦA TÌNH HÌNH CÁC TỘI VỀ MA TÚY 1. Khái niệm, ý nghĩa của việc nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội về ma túy 1. Khái niệm nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội về ma túy Trong tội phạm học, nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm là vấn đề vô cùng quan trọng, bởi mục đích cuối cùng của tội phạm học là góp phần làm giảm dần, từ đó dẫn đến triệt tiêu tội phạm xảy ra trong xã hội. Mà muốn giảm tội phạm, vấn đề quan trọng là phải phân tích làm rõ nguyên nhân và điều kiện làm phát sinh tội phạm và trên cơ sở đó xây dựng hệ thống biện pháp phòng ngừa nhằm làm hạn chế hoặc triệt tiêu các nguyên nhân và điều kiện này.
Theo Đại từ điển tiếng Việt của tác giả Nguyễn Như Ý chủ biên xuất bản năm 1999, nguyên nhân được định nghĩa là: : “Điều gây ra kết quả hoặc làm xảy ra một sự vật, hiện tượng” hay trong Từ điển tiếng Việt do tác giả Hoàng Phê chủ biên năm 2003, nguyên nhân được hiểu: “Hiện tượng làm nảy sinh ra hiện tượng khác trong quan hệ với hiện tượng đó” Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin thì nguyên nhân là phạm trù chỉ sự tác động qua lại giữa các mặt trong một sự vật, một hiện tượng hoặc giữa các sự vật, hiện tượng với nhau gây ra sự biến đổi nhất định gọi là kết quả. Các hiện tượng là nguyên nhân, trong những điều kiện nhất định sẽ làm phát sinh ra kết quả. Nguyên nhân có khả năng làm phát sinh kết quả nhưng điều kiện lại là chất xúc tác, thúc đẩy kết quả xảy ra nhanh hơn, thuận lợi hơn. Nguyên nhân và điều kiện không phải là một hiện tượng xã hội bất biến mà chúng luôn vận động, thay đổi và có thể chuyển hóa cho nhau.
Từ đó, ta có thể thấy rằng nguyên nhân là phạm trù chỉ sự tác động qua lại của các mặt trong một sự vật, một hiện tượng hoặc giữa các sự vật, hiện tượng với nhau gây ra sự biến đổi nhất định gọi là kết quả. Kết quả của mối quan hệ nhân quả này, xét dưới góc độ tội phạm học, chính là tình hình tội phạm. Như vậy, nguyên 8 nhân của tình hình tội phạm đó là sự tác động qua lại của các nhân tố đối lập, xung đột với nhau trên nhiều bình diện khác nhau của đời sống xã hội. Sự xung đột này là khách quan và tất yếu trong mọi sự vận động đi lên của đời sống xã hội.
Để nguyên nhân sinh ra một kết quả nào đó, như các tội về ma túy chẳng hạn, thì quá trình tác động phải diễn ra trong điều kiện nhất định. Có nghĩa là, điều kiện là những nhân tố không có khả năng trực tiếp làm phát sinh tình hình tội phạm, song nó tạo thuận lợi, hỗ trợ, thúc đẩy sự tác động làm phát sinh tình hình tội phạm. Điều kiện như một thứ “xúc tác” cần thiết để nguyên nhân nhanh chóng trở thành tình hình tội phạm trong xã hội. Tình hình tội phạm là một hiện tượng xã hội mang tính tiêu cực nên nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm cũng là các hiện tượng xã hội tiêu cực.TS Võ Khánh Vinh: “Nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm được hiểu là hệ thống các hiện tượng xã hội tiêu cực trong hình thái kinh tế - xã hội tương ứng quyết định sự ra đời của tình hình tội phạm như là hậu quả của mình” [44, tr.
Các hiện tượng xã hội tiêu cực này xuất phát từ các lĩnh vực xã hội, kinh tế, chính trị, văn hóa tư tưởng, sự hạn chế trong tổ chức quản lý. đã làm phát sinh tình hình tội phạm tại một địa bàn và trong khoảng thời gian nhất định. Như vậy, nguyên nhân của tình hình các tội về ma túy là những hiện tượng xã hội tiêu cực làm phát sinh, phát triển tình hình các tội về ma túy như là hậu quả tất yếu của mình. Điều kiện của tình hình các tội về ma túy là những hiện tượng xã hội tiêu cực, tự mình không sinh ra tình hình các tội về ma túy, mà là hỗ trợ, làm dễ dàng và tăng cường cho sự hình thành và hoạt động của các nguyên nhân.
Các nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội về ma túy tạo thành một hệ thống gồm nhiều bộ phận mà những bộ phận này là tổng thể các nguyên nhân và điều kiện các tội về ma túy cụ thể, do một con người cụ thể thực hiện. Dù vẫn chưa có dự thống nhất về cơ chế tác động của các yếu tố được coi là nguyên nhân làm phát sinh một tội phạm cụ thể, nhưng hầu hết quan điểm của các nhà Tội phạm học đều cho rằng nguyên nhân làm phát sinh tội phạm cụ thể là do sự tác động qua lại của các nhân tố chủ quan nằm chính trong cá nhân con người cụ thể 9 và các nhân tố khách quan là các hiện tượng, quá trình xã hội. Chỉ một mình yếu tố chủ quan hay chỉ một mình yếu tố khách quan không tự nó làm phát sinh tội phạm. Theo quan điểm của GS.TS Võ Khánh Vinh, thì: “… những điều kiện, những yếu tố của môi trường bên ngoài hay những quá trình tâm lý bên trong con người, dù ở mức độ bất lợi và xấu thế nào đi chăng nữa, tự nó đều không phải là nguyên nhân và điều kiện của hành vi phạm tội cụ thể mà phải là sự tương tác, kết hợp của hai loại yếu tố đó mới trở thành nguyên nhân và điều kiện của tội phạm cụ thể” [44, tr.
Từ những điều khái quát trên, có thể hiểu nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội về ma túy là sự tác động qua lại giữa các yếu tố tiêu cực của môi trường sống với các yếu tố tâm-sinh lý tiêu cực thuộc về cá nhân con người, trong những tình huống, hoàn cảnh nhất định làm phát sinh tình hình các tội về ma túy. Ý nghĩa của việc nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội về ma túy Tội phạm học với tư cách là một ngành khoa học chuyên nghiên cứu về tội phạm và người phạm tội cùng với những nguyên nhân và điều kiện của nó để đề ra biện pháp đấu tranh và phòng ngừa tội phạm. Do đó, việc nghiên cứu một cách sâu sắc, toàn diện nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội về ma túy sẽ mang lại nhiều ý nghĩa quan trọng về lý luận và thực tế. Ý nghĩa lý luận của việc nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội về ma túy - Việc nghiên cứu làm rõ nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội về ma túy góp phần hoàn thiện hệ thống lý luận của nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm.
Việc nghiên cứu tổng quát về nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội các tội về ma túy nói chung và nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội về ma túy tại địa bàn quận Gò Vấp nói riêng sẽ góp phần làm rõ thực trạng, cơ cấu, diễn biến của tình hình các tội về ma túy và xu hướng của tình hình tội phạm trong thời gian tới. 10 - Nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội về ma túy góp phần cung cấp những thông tin hữu ích cho các ngành khoa học pháp lý khác sử dụng làm tài liệu để tiếp tục đi sâu nghiên cứu, xem xét đối tượng của mình, đồng thời là cơ sở áp dụng các biện pháp hữu hiệu trong thực tế đấu tranh phòng, chống các tội về ma túy. - Nghiên cứu làm rõ nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội về ma túy còn nhằm làm rõ, phát hiện các sơ hở, thiếu sót trên các lĩnh vực với nhà nước là chủ thể quản lý để kịp thời khắc phục, bổ sung, chỉnh lý nhằm ngăn chặn và đưa ra các giải pháp phòng ngừa tối ưu với tình hình các tội về ma túy. Ý nghĩa thực tế của việc nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội về ma túy - Trên cơ sở nghiên cứu làm rõ nguyên nhân, điều kiện của tình hình các tội về ma túy để các chủ thể phòng, chống tội phạm tiến hành soạn thảo, đề xuất các giải pháp nhằm tác động để làm mất đi nguyên nhân, điều kiện của tình hình các tội về ma túy, như các giải pháp về mặt chính trị, kinh tế, văn hóa - xã hội.
- Trong hoạt động phòng, chống các tội về ma túy, thì những kết quả nghiên cứu về nguyên nhân và điều kiện của tình các tội về ma túy giúp chúng ta có cơ sở áp dụng biện pháp phòng ngừa thích hợp đối với từng lĩnh vực. Phân loại nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội về ma túy Hiện nay có nhiều cách tiếp cận khác nhau để xây dựng hệ thống nguyên nhân, điều kiện của tình hình tội phạm, vì đây là vấn đề rất đa dạng và luôn biến động theo sự vận động của thực tiễn. Võ Khánh Vinh thì: “Trong tội phạm học, tùy thuộc vào nhiệm vụ của việc nghiên cứu người ta sử dụng việc phân chia các nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm theo các cách khác nhau”. Như vậy, việc phân loại các nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm không phải tuân theo những căn cứ cụ thể nhất định.
Người nghiên cứu có thể đưa ra những tiêu chí, căn cứ khác nhau để phân loại các nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm để đạt được kết quả nghiên cứu cao nhất. 11 Căn cứ phân loại nguyên nhân và tình hình tội phạm được nêu trong giáo trình Tội phạm học của Trường Đại học luật Hà Nội năm 1995 như: căn cứ vào cơ chế tác động; mức độ tác động; nội dung tác động và các dấu hiệu khách quan, chủ quan. Việc nghiên cứu nguyên nhân, điều kiện của tình hình tội phạm theo các cách phân loại này giúp chúng ta tiếp cận được vấn đề nghiên cứu một cách bao quát, đầy đủ, và sâu sắc nhất dựa trên những góc độ, phạm vi khác nhau của mối quan hệ giữa nguyên nhân, điều kiện với tình hình tội phạm.