Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ NGUYÊN NHÂN VÀ ĐIỀU KIỆN CỦA TÌNH HÌNH TỘI PHẠM VỀ MA TÚY 1. Khái niệm và ý nghĩa việc nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm về ma túy 1. Khái niệm nguyên nhân và điều kiện của tình tình hình tội phạm về ma túy GS. Võ Khánh Vinh khẳng định rằng, “Nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm được hiểu là hệ thống các hiện tượng xã hội tiêu cực trong hình thái kinh tế - xã hội tương ứng quyết định sự ra đời của tình hình tội phạm như là hậu quả của mình” và “Các nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm tạo thành một hệ thống gồm nhiều bộ phận cấu thành nó”.
87-88] Nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm không phải là một hiện tượng ã hội đơn lẻ mà gồm nhiều ộ phận cấu thành tạo thành hệ thống. Tư tưởng trên thể hiện bản chất nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm nói chung. Tuy nhiên, để phục vụ việc giải quyết các nhiệm vụ của đề tài, quan điểm trên cần phải được áp dụng vào trường hợp cụ thể của đề tài, tức là tìm ra nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm về ma túy trên địa bàn Quận 7, Thành phố Hồ Chí Minh. Về nguyên nhân, theo quan điểm của Chủ nghĩa Mác – Lênin thì đó là phạm trù chỉ sự tác động qua lại giữa các m t của một sự vật, một hiện tượng ho c giữa các sự vật, các hiện tượng với nhau gây ra một sự biến đ i nhất định gọi là kết quả.
Như vậy, về bản chất nguyên nhân không phải là hiện tượng hay sự vật đơn lẻ nào đó mà nguyên nhân chỉ có thể là sự tác động qua lại của những yếu tố, không có sự tác động qua lại thì không có nguyên nhân. Để nguyên nhân sinh ra kết quả nào đó như tình hình tội phạm về ma túy trên địa bàn Quận 7, Thành phố Hồ Chí Minh chẳng hạn, thì quá trình tương tác phải di n ra trong một điều kiện nhất định. Điều này có nghĩa rằng, điều kiện tuy không sản sinh ra kết quả, song tạo thuận lợi, hỗ trợ, thúc đ y sự tương tác sinh ra 9 kết quả. Về bản chất, điều kiện là những sự kiện, hiện tượng, tình huống, hoàn cảnh nhất định.
Sự tác động qua lại đó, trong điều kiện hoàn cảnh đó phải sinh ra kết quả đó - tình hình tội phạm về ma túy. Ở đây, chúng ta gọi là nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm về ma túy. ua nghiên cứu các lý luận nêu trên, có thể đưa ra các kết luận: Thứ nhất, nguyên nhân của tình hình tội phạm về ma túy phải là sự tác động qua lại giữa các yếu tố tiêu cực thuộc môi trường sống và các yếu tố tâm - sinh lý - xã hội tiêu cực thuộc cá nhân con người trong những hoàn cảnh, tình huống nhất định đã dẫn tới việc thực hiện một hành vi nguy hiểm cho xã hội mà pháp luật hình sự đã quy định là tội phạm về ma túy. Thứ hai, nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm về ma túy là hai phạm trù khác nhau, giữ vai trò khác nhau trong việc sinh ra kết quả - tình hình tội phạm về ma túy.
Tuy nhiên, trong lĩnh vực ã hội nói chung và tội phạm học nói riêng, sự phân iệt giữa nguyên nhân và điều kiện chỉ mang t nh chất tương đối. Bởi vì, “nguyên nhân” là sự tác động qua lại, cho nên “điều kiện” không thể không tham gia vào sự tương tác này. Thực tế công tác đấu tranh và phòng ngừa tội phạm về ma túy lại luôn luôn đòi hỏi phải loại trừ cả hai. Với cách nhìn nhận như vậy, có thể đưa ra khái niệm về nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm về ma túy như sau: Nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm về ma túy là sự tác động qua lại giữa các yếu tố tiêu cực của môi trường sống với các yếu tố tâm – sinh lý tiêu cực thuộc cá nhân con người, trong những tình huống, hoàn cảnh nhất định làm phát sinh các hành vi nguy hiểm cho xã hội mà Luật hình sự quy định là tội phạm về ma túy 1.
Ý nghĩa của việc nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm về ma túy Phòng ngừa tình hình tội phạm là mục đ ch quan trọng nhất của tội phạm học. Tuy nhiên, nghiên cứu việc phòng ngừa tội phạm phải uất phát từ kết quả nghiên cứu các đối tượng khác của tội phạm học. Trong đó, nguyên nhân và điều 10 kiện của tình hình tội phạm luôn được ác định là đối tượng đóng vai trò quan trọng. Điều này có nghĩa rằng, thông qua nghiên cứu làm rõ nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm sẽ tạo thuận lợi nghiên cứu, nhận thức các đối tượng nghiên cứu khác của tội phạm học.
Vì vậy, vấn đề nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm nói chung và nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm về ma túy nói riêng được nghiên cứu một cách toàn diện, sâu sắc sẽ mang lại nhiều ý nghĩa quan trọng cả về lý luận và thực ti n. Trong phạm vi luận văn này, tác giả xin đề cập đến việc nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm về ma túy có các ý nghĩa ch nh sau: Thứ nhất, góp phần nhận thức sâu sắc hơn, rõ nét hơn về “ ức tranh” tình hình tội phạm về ma túy. Tình hình tội phạm là nội dung cơ ản, đầu tiên thuộc đối tượng nghiên cứu của tội phạm học, đó là hiện tượng tâm - sinh lý – xã hội tiêu cực, vừa mang tính lịch sử và lịch sử cụ thể, vừa mang tính pháp lý hình sự với hạt nhân là tính giai cấp, được biểu hiện thông qua t ng thể các hành vi phạm tội cùng các chủ thể đã thực hiện các hành vi đó trong một đơn vị thời gian và không gian nhất định [29, tr. Nghiên cứu làm rõ tình hình tội phạm ch nh là thiết lập cơ sở để nghiên cứu các đối tượng khác của tội phạm học như: Nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm, quy luật phát sinh, vận động và tiêu vong của tội phạm, tình hình tội phạm.
Ở chiều ngược lại, khi nghiên cứu, làm rõ nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm nói chung, nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm về ma túy nói riêng sẽ giúp hiểu sâu sắc hơn về tình hình tội phạm về ma túy, lý giải được mối quan hệ giữa tình hình tội phạm về ma túy với các nhân tố và sự tác động qua lại giữa các nhân tố trong việc làm phát sinh ra tình hình tội phạm. Thứ hai, giúp hiểu rõ hơn các yếu tố thuộc nhân thân người phạm tội về ma túy, xem xét, nhìn nhận những yếu tố này trong sự tác động qua lại với các yếu tố khác thuộc môi trường sống và hoàn cảnh làm phát sinh tình hình tội phạm này. Trong tội phạm học, nghiên cứu nhân thân người phạm tội có ý nghĩa trong việc đề ra giải pháp phòng ngừa tội phạm phù hợp. Tuy nhiên, để đề ra các giải 11 pháp phòng ngừa tình hình tội phạm về ma túy dựa trên các nghiên cứu về nhân thân người phạm tội cần phải xem xét các yếu tố thuộc nhân thân trong sự tác động qua lại với các yếu tố thuộc môi trường sống và hoàn cảnh làm phát sinh tình hình tội phạm về ma túy.
Có nghĩa rằng, m c dù nghiên cứu nhân thân người phạm tội về ma túy có ý nghĩa, giá trị thiết thực cho việc ác định nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm về ma túy nhưng ngược lại, chỉ khi xem xét các yếu tố thuộc nhân thân người phạm tội về ma túy trong sự tác động qua lại với các yếu tố khác thuộc nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm về ma túy thì chúng ta mới nhận thức đúng đắn, sâu sắc hơn về nhân thân người phạm tội về ma túy c ng như phát huy được ý nghĩa nghiên cứu của nó – làm cơ sở đề ra giải pháp phòng ngừa tình hình tội phạm về ma túy một cách phù hợp. Thứ a, nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm về ma túy góp phần hoàn thiện lý luận của ch nh vần đề nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm. Việc nghiên cứu, làm rõ nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm về ma túy nói chung và nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm về ma túy trên địa bàn Quận 7, Thành phố Hồ Chí Minh nói riêng sẽ góp phần làm rõ, minh họa phong phú cho các lý luận về nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm. Đây là mối liên hệ giữa “cái riêng”- nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm về ma túy nói chung và nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm về ma túy trên địa bàn Quận 7, Thành phố Hồ Chí Minh nói riêng và “cái chung” - nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm.
Thứ tư, phục vụ đắc lực cho nghiên cứu, đề ra các dự báo tình hình tội phạm về ma túy và kế hoạch hóa hoạt động phòng ngừa tình hình tội phạm này. Dự báo tình hình tội phạm được hiểu là việc tiến hành nghiên cứu, phân tích tình hình tội phạm và đưa ra những phán đoán khoa học về khả năng tồn tại, di n biến của tình hình tội phạm sẽ di n ra trong tương lai, trong những khoảng thời gian và không gian nhất định nhằm đề ra các giải pháp chủ động phòng chống tội phạm một cách hiệu quả [37, tr. Chỉ khi nhận thức đầy đủ nguyên nhân và điều kiện 12 của tình hình tội phạm về ma túy mới làm sáng tỏ các yếu tố thuộc các căn cứ của dự áo, đưa ra những dự báo tiệm cận di n biến thực tế tình hình tội phạm về ma túy trong tương lai. Phân loại nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội tình hình tội phạm về ma túy Nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm về ma túy là sự tác động qua lại giữa các yếu tố tiêu cực của môi trường sống với các yếu tố tâm – sinh lý tiêu cực thuộc cá nhân con người, trong những tình huống, hoàn cảnh nhất định làm phát sinh các hành vi nguy hiểm cho xã hội mà Luật hình sự quy định là tội phạm về ma túy.