CHƯƠNG 1 NGƯỜI VIỆT NAM Ở LÀO: VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU, LÝ THUYẾT VÀ PHƯƠNG PHÁP TIẾP CẬN 1. Vấn đề nghiên cứu Để nghiên cứu đề tài “Người Việt di cư tự do ở Cộng hòa dân chủ nhân dân Lào (Trong trường hợp làng Thạt Luổng Thủ đô Viêng Chăn)”, tác giả đã xác định trọng tâm nghiên cứu bằng việc trả lời những câu hỏi sau: - Tại sao một bộ phận người Việt Nam di cư tự do đến Lào và lịch sử quá trình di cư của họ tới Lào như thế nào? - Tại sao lại chọn làng Thạt Luổng thủ đô Viêng Chăn làm địa điểm nghiên cứu? - Đặc điểm của cộng đồng người Việt Nam di cư tự do đến làng Thạt Luổng, thủ đô Viêng Chăn hiện nay: (1) Lịch sử hình thành cộng đồng người Việt di cư tự do tại làng Thạt Luổng? (2) Công việc, thu nhập của người Việt di cư tự do tại làng Thạt Luổng? (3) Đời sống hôn nhân hội nhập Việt – Lào trong truyền thống gia đình của cộng đồng người Việt di cư tại làng Thạt Luổng? Từ đó chỉ ra, những thách thức mà cộng đồng người Việt di cư tại làng Thạt Luổng phải đối mặt? - Quá trình hội nhập của người Việt di cư tại làng Thạt Luổng thể hiện như thế nào qua: (1) Đời sống kinh tế? (2) Đời sống xã hội? (3) Văn hóa lối sống? (4) Đời sống tâm linh. Bên cạnh đó, những vấn đề bảo tồn về tiếng nói và bản sắc truyền thống của dân tộc Việt Nam được thực hiện ra sao? - Chính sách của Chính phủ Lào như thế nào đối với cộng đồng người Việt di cư sinh sống tại làng Thạt Luổng, thông qua các nhóm quy định về: (1) Địa vị pháp lý của người Việt di cư tại làng Thạt Luổng? (2) Quản lý lao động nước ngoài, trong đó có lao động Việt Nam di cư tại làng Thạt Luổng? (3) Quản lý văn hóa, giáo dục, trong đó có lao động Việt Nam di cư tại làng Thạt Luổng? (4) Tác động của chính sách của Chính phủ Lào tới cuộc sống của người Việt di cư tại Lào. Việc xác định các vấn đề nghiên cứu dựa trên những lý do sau: Thứ nhất, từ quá khứ đến hiện tại, việc người Lào tới Việt Nam cũng như người Việt Nam tới Lào làm ăn sinh sống là chuyện thường xuyên xảy ra.
Quá trình di dân của người Việt đã diễn ra trong suốt chiều dài lịch sử phát triển đất nước. Để 5 lý giải hiện tượng này cần thiết phải nghiên cứu lý do tại sao người Việt Nam chọn Lào là địa điểm để di cư và luận giải dưới góc độ của lịch sử. Thứ hai, người Việt Nam di cư tới Lào phân bố tại rất nhiều tỉnh thành của đất nước song tập trung đông tại làng Thạt Luổng, thủ đô Viêng Chăn. Việc nghiên cứu các yếu tố về lịch sử, đời sống kinh tế - văn hóa – xã hội tại làng Thạt Luổng cho thấy sự thu hút đông đảo người Việt di cư tự do tới đây, từ đó cũng góp phần tạo nên đặc trưng của cộng đồng người Việt di cư tự do tới làng Thạt Luổng, trả lời cho câu hỏi tại sao lại lựa chọn làng Thạt Luổng, thủ đô Viêng Chăn làm địa điểm nghiên cứu.
Thứ ba, việc nghiên cứu, khắc họa đời sống của cộng đồng người Việt Nam di cư tự do tới làng Thạt Luổng cho thấy cái nhìn chân thực nhất thông qua góc nhìn về đời sống kinh tế, văn hóa, hôn nhân gia đình. Đây là tiền đề quan trọng để tác giả đào sâu vào việc tìm hiểu quá trình hội nhập của người Việt Nam di cư tới làng Thạt Luổng trên các phương diện về đời sống kinh tế, xã hội, văn hóa lối sống và đời sống tâm linh. Qua đó, phác họa được quá trình để tồn tại và thích nghi trên một đất nước mới, buộc người Việt Nam di cư tới đây phải có sự chuyển mình để thích ứng, đồng thời cũng vẫn giữ được bản sắc và truyền thống văn hóa của dân tộc, đất nước mình. Và cũng trên cơ sở thực trạng cuộc sống của người Việt Nam di cư tại làng Thạt Luổng, tác giả tìm hiểu được tác động của chính sách của Chính phủ Lào đối với đời sống của họ thông qua các quy định về địa vị pháp lý cũng như chính sách quản lý đối với người lao động nước ngoài, trong đó có người Việt Nam.
Hơn nữa, người Việt Nam tại Lào đã trở thành một công đồng không nhỏ, trung bình cứ một triệu người Lào thì có tới hơn năm nghìn người Việt cùng sinh sống. Đây là một tỷ lệ không nhỏ giữa người dân di cư và người bản địa. Điều này có thể tạo ra những tác động nhất định đối với đời sống cư dân sở tại và của chính cộng đồng người di cư Việt Nam. Nhận thức rằng, quá trình hội nhập của người Việt Nam tại Lào có những thuận lợi nhưng cũng gặp những trở ngại, khó khăn, thách thức nhất định.
Do vậy, việc tìm hiểu đời sống cộng đồng người Việt Nam di cư tự do tại Lào, ở một địa điểm cụ thể, có ý nghĩa khoa học và thực tiễn quan trọng 6 nhằm đưa ra các luận cứ khoa học để Chính phủ hai Nhà nước, đặc biệt là Chính phủ Lào có những chính sách hoạch định phù hợp với cộng đồng dân cư này. Lịch sử nghiên cứu 1. Các công trình nghiên cứu về vấn đề người Việt Nam ở Lào Dưới góc độ về nguồn gốc của các công trình nghiên cứu, có thể kể tới các công trình nghiên cứu như sau: * Các công trình nghiên cứu của học giả Việt Nam: Một số công trình đề cập tới mối quan hệ giữa người Việt và người Lào trong quá khứ như: “Đất nước Lào - lịch sử và văn hóa” của tác giả Lương Ninh (1996); bài viết “Quan hệ đặc biệt Việt Nam – Lào” của tác giả Phạm Đức Thành (2004); cuốn “Lịch sử Đông Nam Á” của các tác giả Lương Ninh, Đỗ Thanh Bình, Trần Thị Vinh (2005); cuốn sách chuyên khảo “Lịch sử Đông Nam Á”, tập 4 do Trần Khánh chủ biên năm 2012. Các tác phẩm này đã cung cấp cho tác giả những kiến thức cơ bản về bối cảnh Việt Nam và Đông Á, về các nhân tố khách quan và chủ quan tác động đến sự di cư và quá trình hình thành, phát triển của cộng đồng người Việt ở Lào, dù chỉ ở mức độ khái quát.
Các công trình nghiên cứu về quá trình di dân, định cư của người Việt tại Lào và những biến đổi trong đời sống cộng đồng người Việt tại Lào như: Sách chuyên khảo “Người Việt Nam ở nước ngoài” của tác giả Trần Trọng Đăng Đàn, (Nxb Chính trị Quốc gia năm 1997); cuốn “Việt kiều Lào – Thái với quê hương” của tác giả Trần Đình Lưu (Nxb Chính trị Quốc gia năm 2004); bài viết “Tài liệu lưu trữ thời kỳ thuộc địa Pháp liên quan đến đề tài – Cộng đồng người Việt ở Lào” của tác giả Nguyễn Hào Hùng (Tạp chí nghiên cứu Đông Nam Á, số 2/2007, tr.71-78); bài viết “Nguyên nhân và các đợt di dân của người Việt đến Lào” của tác giả Vũ Thị Vân Anh ( Tạp chí Nghiên cứu Đông Nam Á, số (2), tr.37-43); bài viết “Vai trò kinh tế của người Việt tại Lào” của tác giả Phạm Đức Thành ( Tạp chí nghiên cứu Đông Nam Á, số 2/2007, tr.19-26) Đặc biệt, cần phải kể đến công trình “Di cư và chuyển đổi lối sống: Trường hợp Cộng đồng người Việt ở Lào” do tác giả Nguyễn Duy Thiệu chủ biên xuất bản năm 2008. Công trình này đã chỉ ra 6 vấn đề chính trong Di cư và chuyển đổi lối sống trong Cộng đồng người Việt ở Lào là: (1) Nguyên nhân và các đợt di dư chính 7 của người Việt đến Lào; (2) Những chuyển đổi trong phương thức kiếm sống và trong đời sống vật chất của cộng đồng người Việt tại Lào; (3) Những chuyển đổi trong đời sống xã hội và đời sống tâm linh của cộng đồng người Việt tại Lào; (4) Chuyển đổi bản sắc văn hóa trong nhóm hôn nhân chồng Lào vợ Việt; (5) Nghi lễ vòng đời của người Việt ở Lào và vấn đề giao thoa văn hóa Việt – Lào; (6) Luật pháp và chính sách của Chính phủ Lào đối với người nước ngoài và người Việt Nam tại Lào. Đây là những nội dung vô cùng quý báu giúp tác giả xác định được những vấn đề cần tập trung nghiên cứu khi thực hiện đề tài. Các bài viết của các học giả người Việt Nam thường tập trung đi sâu vào việc lý giải lý do tại sao người Việt lại di cư tới Lào, các yếu tố ảnh hưởng tới cuộc sống của người Việt tại Lào cũng như quá trình biến đổi cuộc sống để tự thích nghi với môi trường mà chưa có sự đánh giá thích đáng tới những tác động từ việc di cư đó tới các mặt đời sống của cư dân Lào nơi có nhiều người Việt sinh sống.
Đây là điều tác giả nghĩ rằng các công trình nghiên cứu đa phần thể hiện góc nhìn một chiều, do đó, không thể tránh việc dẫn tới những kết luận mang tính phiến diện về vấn đề này. * Các công trình nghiên cứu của học giả Lào: Khác với số lượng các bài viết và công trình nghiên cứu khá đa dạng của các học giả người Việt Nam, thì các công trình nghiên cứu của học giả người Lào về vấn đề người Việt Nam di cư tự do đến Lào lại khá khiêm tốn. Việc khai thác và tìm hiểu các nội dung liên quan tới đề tài hầu như được khai thác thông qua các công trình nghiên cứu tổng quan như “Historic Relationship between Laos and Viet Nam through the Quy Hop Documents (XVII-XIX centuries) của tác giả Kạp muang Phuon (2001); Về tình hình di dân tự do xuyên biên giới giữa Việt Nam với Lào, Campuchia có nghiên cứu Di cư bất hợp pháp trong tiểu vùng Mê Kôngcủa Skeldon Ronald (2010). Rất ít các công trình nghiên cứu cụ thể về vấn đề di cư của người Việt Nam tới Lào như bài viết “Việc di cư của người Việt Nam đến định cư tại thị xã Xa văn na khệt từ năm 1893-1945” của tác giả Promana – Thawatchai in trong cuốn “Việt Nam: đất nước con người và văn hóa” do Srinakharinwirot University xuất bản năm 2007; bài viết “Bước đầu tìm hiểu luật pháp và chính sách của Chính phủ Lào đối với người nước ngoài và người Việt Nam tại Lào” của tác giả Amthilo 8 Latthanhot đăng trên Tạp chí nghiên cứu Đông Nam Á, số 2/2007, tr.63-71; và cuốn “Những biến đổi trong phương thức kiếm sống và trong đời sống vật chất của cộng đồng người Việt ở Lào” của tác giả Khămpheng Thipmuntaly xuất bản năm 2008.
