Luận án tiến sĩ về người đại diện của đương sự trong tố tụng dân sự Việt Nam

Luận án tiến sĩ phân tích vai trò người đại diện của đương sự trong tố tụng dân sự Việt Nam, nêu rõ quy định và thực tiễn hiện nay.

• Tác giả: Trần Thị Quỳnh Châu
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Đình Hảo
• Trường học: Học viện Khoa học xã hội
• Chuyên ngành: Luật kinh tế
• Đề tài: Người Đại Diện Của Đương Sự Trong Tố Tụng Dân Sự
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.2. Đánh giá tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án
• 1.3. Cơ sở lý thuyết nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN PHÁP LUẬT VỀ NGƯỜI ĐẠI DIỆN CỦA ĐƯƠNG SỰ TRONG TỐ TỤNG DÂN SỰ
• 2.1. Khái quát lý luận về người đại diện của đương sự trong tố tụng dân sự
• 2.2. Khái quát lý luận pháp luật về người đại diện của đương sự trong tố tụng dân sự
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VÀ THỰC TIỄN THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ NGƯỜI ĐẠI DIỆN CỦA ĐƯƠNG SỰ TRONG TỐ TỤNG DÂN SỰ Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
• 3.1. Thực trạng các quy định pháp luật về người đại diện của đương sự trong tố tụng dân sự ở Việt Nam hiện nay
• 3.2. Thực tiễn thực hiện pháp luật về người đại diện của đương sự trong tố tụng dân sự
• 4. CHƯƠNG 4: ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ NGƯỜI ĐẠI DIỆN CỦA ĐƯƠNG SỰ TRONG TỐ TỤNG DÂN SỰ Ở VIỆT NAM
• 4.1. Định hướng hoàn thiện pháp luật về người đại diện của đương sự trong tố tụng dân sự ở Việt Nam
• 4.2. Giải pháp hoàn thiện pháp luật về người đại diện của đương sự trong tố tụng dân sự ở Việt Nam
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu

Chương này cung cấp cái nhìn tổng quan về tình hình nghiên cứu liên quan đến người đại diện trong tố tụng dân sự tại Việt Nam. Nghiên cứu cho thấy rằng chế định đại diện là một phần quan trọng trong hệ thống pháp luật, ảnh hưởng đến quyền lợi hợp pháp của các bên tham gia tố tụng. Các tác giả đã chỉ ra rằng sự tham gia của người đại diện không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của đương sự mà còn làm rõ sự thật của vụ việc. Nhiều công trình nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc xác định đúng vai trò của người đại diện là cần thiết để đảm bảo tính công bằng trong tố tụng dân sự. Những nghiên cứu này đã chỉ ra rằng có nhiều vấn đề lý luận và thực tiễn cần được làm rõ hơn, từ đó tạo cơ sở cho việc hoàn thiện pháp luật về người đại diện.

1.1. Nhóm nghiên cứu những vấn đề chung về lý luận và thực tiễn pháp luật về chế định đại diện

Nghiên cứu về người đại diện trong tố tụng dân sự đã được nhiều tác giả quan tâm. Các công trình nghiên cứu đã chỉ ra rằng người đại diện có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ quyền lợi của đương sự. Ví dụ, trong cuốn "Thủ tục tố tụng dân sự", các tác giả đã phân tích nghĩa vụ của người đại diện trong việc cung cấp thông tin cho khách hàng và Tòa án. Điều này cho thấy rằng người đại diện không chỉ là người thay mặt đương sự mà còn phải đảm bảo rằng quyền lợi của họ được bảo vệ một cách tốt nhất. Hơn nữa, các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng việc quy định rõ ràng về quyền và nghĩa vụ của người đại diện là rất cần thiết để đảm bảo tính minh bạch và công bằng trong tố tụng dân sự.

II. Những vấn đề lý luận pháp luật về người đại diện của đương sự trong tố tụng dân sự

Chương này tập trung vào việc phân tích các vấn đề lý luận pháp luật liên quan đến người đại diện của đương sự trong tố tụng dân sự. Người đại diện có thể là cá nhân hoặc pháp nhân, và họ thực hiện các quyền và nghĩa vụ tố tụng để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của đương sự. Việc xác định rõ ràng khái niệm và đặc điểm của người đại diện là rất quan trọng. Các quy định pháp luật hiện hành đã chỉ ra rằng người đại diện có thể tham gia vào quá trình giải quyết vụ việc dân sự, đặc biệt trong trường hợp đương sự không thể tự thực hiện quyền và nghĩa vụ của mình. Điều này cho thấy rằng người đại diện đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo quyền lợi của đương sự và làm rõ sự thật của vụ việc.

2.1. Khái niệm và đặc điểm của người đại diện

Khái niệm về người đại diện trong tố tụng dân sự được quy định rõ ràng trong các văn bản pháp luật. Người đại diện có thể là người đại diện theo pháp luật hoặc người đại diện theo ủy quyền. Điều này có nghĩa là họ có thể đại diện cho đương sự trong các hoạt động tố tụng, từ việc nộp đơn khởi kiện đến tham gia phiên tòa. Đặc điểm của người đại diện là họ phải có đủ năng lực hành vi dân sự và phải thực hiện các quyền và nghĩa vụ theo quy định của pháp luật. Việc xác định rõ ràng quyền và nghĩa vụ của người đại diện là rất cần thiết để đảm bảo tính công bằng trong tố tụng dân sự.

III. Thực trạng pháp luật và thực tiễn thực hiện pháp luật về người đại diện của đương sự trong tố tụng dân sự ở Việt Nam hiện nay

Chương này phân tích thực trạng pháp luật và thực tiễn áp dụng pháp luật về người đại diện trong tố tụng dân sự tại Việt Nam. Các quy định pháp luật hiện hành đã tạo ra khung pháp lý cho việc xác định và thực hiện quyền của người đại diện. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy còn nhiều bất cập trong việc áp dụng các quy định này. Nhiều đương sự vẫn chưa hiểu rõ quyền lợi của mình khi có người đại diện tham gia. Điều này dẫn đến việc quyền lợi của họ không được bảo vệ một cách đầy đủ. Hơn nữa, sự thiếu thống nhất trong việc áp dụng pháp luật cũng gây khó khăn cho các cơ quan tố tụng trong việc thực hiện nhiệm vụ của mình.

3.1. Thực trạng các quy định pháp luật về người đại diện

Các quy định pháp luật về người đại diện trong tố tụng dân sự đã được quy định trong Bộ luật Tố tụng dân sự. Tuy nhiên, thực tiễn áp dụng cho thấy còn nhiều vấn đề cần được giải quyết. Nhiều đương sự không nắm rõ quyền và nghĩa vụ của người đại diện, dẫn đến việc không thể bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình. Hơn nữa, sự thiếu đồng bộ trong các quy định pháp luật cũng gây khó khăn cho việc thực hiện quyền của người đại diện. Do đó, việc hoàn thiện các quy định pháp luật về người đại diện là rất cần thiết để đảm bảo quyền lợi của đương sự trong tố tụng dân sự.

IV. Định hướng và giải pháp hoàn thiện pháp luật về người đại diện của đương sự trong tố tụng dân sự ở Việt Nam

Chương này đề xuất các định hướng và giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật về người đại diện trong tố tụng dân sự tại Việt Nam. Việc hoàn thiện pháp luật không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của đương sự mà còn nâng cao hiệu quả của hoạt động tố tụng. Các giải pháp đề xuất bao gồm việc nâng cao nhận thức của đương sự về quyền lợi của mình khi có người đại diện tham gia, cũng như việc đào tạo và nâng cao năng lực cho người đại diện. Hơn nữa, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan tố tụng để đảm bảo việc thực hiện các quy định pháp luật được đồng bộ và hiệu quả.

4.1. Định hướng hoàn thiện pháp luật

Định hướng hoàn thiện pháp luật về người đại diện trong tố tụng dân sự cần tập trung vào việc làm rõ quyền và nghĩa vụ của người đại diện. Cần có các quy định cụ thể về trách nhiệm của người đại diện trong việc bảo vệ quyền lợi của đương sự. Hơn nữa, cần có các quy định về việc xử lý các trường hợp vi phạm quyền lợi của đương sự khi có người đại diện tham gia. Điều này sẽ giúp nâng cao tính minh bạch và công bằng trong tố tụng dân sự.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu của NCS. Trần Thị Quỳnh Châu dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Trần Đình Hảo tại Học viện Khoa học Xã hội (2019) với đề tài "Người đại diện của đương sự trong tố tụng dân sự" (Chuyên ngành Luật kinh tế, Mã số: 9.07) đã đặt nền móng lý luận và thực tiễn chuyên sâu cho chế định đại diện tư pháp tại Việt Nam. Trong tiến trình cải cách tư pháp và hoàn thiện nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, cơ chế bảo đảm quyền tiếp cận công lý và quyền tự định đoạt của đương sự đóng vai trò then chốt. Sự chuyển dịch từ Pháp lệnh Thủ tục giải quyết các vụ án dân sự năm 1989, Bộ luật Tố tụng dân sự (BLTTDS) năm 2004 (sửa đổi, bổ sung năm 2011) đến BLTTDS năm 2015 và Bộ luật Dân sự (BLDS) năm 2015 đã tạo ra những bước chuyển biến lớn. Tuy nhiên, việc áp dụng chế định người đại diện vẫn bộc lộ nhiều khoảng trống pháp lý, sự thiếu tương thích giữa luật nội dung và luật hình thức, cũng như xung đột thẩm quyền giữa các chủ thể tham gia tố tụng.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) trọng tâm mà công trình tập trung giải quyết xuất phát từ việc các nghiên cứu trước đây (như Nguyễn Công Bình, 1998, 2004; Hồ Ngọc Hiển, 2012; Lê Hùng Nhân, 2012; Trần Thị Hường, 2014; Ngô Thị Lộc, 2016) hoặc chỉ tiếp cận đại diện dưới góc độ luật thực định thuần túy trong luật thương mại, hoặc chỉ phân tích riêng lẻ từng phân nhánh đại diện theo ủy quyền trên nền tảng BLTTDS 2004 cũ. Chưa có một công trình tiến sĩ nào giải quyết toàn diện, có hệ thống chế định người đại diện của đương sự dưới góc độ đa chiều, đồng bộ hóa giữa BLDS năm 2015 và BLTTDS năm 2015 trong bối cảnh tranh tụng hiện đại.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết được xác lập cụ thể:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Bản chất pháp lý, đặc điểm và ranh giới phân định của chế định người đại diện của đương sự trong tố tụng dân sự so với đại diện trong giao dịch dân sự và người bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của đương sự là gì?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Hệ thống quy phạm pháp luật Việt Nam hiện hành (BLTTDS 2015 và BLDS 2015) quy định về căn cứ xác lập, phạm vi thẩm quyền, quyền và nghĩa vụ, chấm dứt đại diện đang tồn tại những bất cập, mâu thuẫn nội tại nào?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Thực tiễn áp dụng pháp luật tại Tòa án nhân dân các cấp bộc lộ những vướng mắc gì đối với việc đại diện cho người mất/hạn chế năng lực hành vi, đại diện của pháp nhân và đại diện theo ủy quyền?
• Câu hỏi nghiên cứu 4 (RQ4): Cần những định hướng và giải pháp sửa đổi lập pháp, hướng dẫn áp dụng án lệ cụ thể nào để hoàn thiện chế định này tại Việt Nam?
• Giả thuyết nghiên cứu 1 (H1): Sự thiếu đồng bộ giữa phạm vi đại diện theo pháp luật trong BLDS 2015 (Điều 141) và quyền tố tụng trong BLTTDS 2015 làm suy giảm hiệu lực bảo vệ quyền tài sản và nhân thân của đương sự.
• Giả thuyết nghiên cứu 2 (H2): Việc nhận thức sai lệch về "đại diện do Tòa án chỉ định" như một loại hình đại diện độc lập thứ ba làm méo mó cấu trúc lý luận về đại diện theo pháp luật trong tố tụng dân sự.
• Giả thuyết nghiên cứu 3 (H3): Cơ chế đại diện theo ủy quyền hiện hành chưa kiểm soát hiệu quả xung đột lợi ích (agency cost) và trách nhiệm pháp lý khi người đại diện vượt quá thẩm quyền, gây ảnh hưởng tiêu cực đến chất lượng phán quyết tư pháp.

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự giao thoa giữa Lý thuyết Người đại diện (Agency Theory của Jensen & Meckling, 1976), Lý thuyết Quyền con người và Quyền tiếp cận công lý trong hoạt động tư pháp (Human Rights & Access to Justice Theory), cùng Lý thuyết Quyền tự định đoạt trong tố tụng dân sự (Procedural Disposition Theory).

Đóng góp đột phá của luận án là việc chuẩn hóa hệ thống khái niệm, xây dựng mô hình lý luận toàn diện và đề xuất gói giải pháp lập pháp đồng bộ, có khả năng tác động trực tiếp đến việc giải quyết hơn 400.000 vụ việc dân sự hàng năm tại hệ thống Tòa án nhân dân các cấp. Phạm vi nghiên cứu bao quát toàn diện hệ thống pháp luật Việt Nam từ năm 1989 đến năm 2019, tập trung phân tích sâu thực tiễn thi hành BLTTDS 2015 trên địa bàn cả nước và đối chiếu với pháp luật của các quốc gia thuộc cả hai truyền thống Civil Law và Common Law.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu học thuật quốc tế và trong nước cho thấy ba dòng nghiên cứu chính về chế định đại diện tư pháp:

Dòng nghiên cứu thứ nhất tập trung vào lý luận nền tảng về quan hệ đại diện và ủy thác. Trong tác phẩm kinh điển của Stephen Gerlis và Paula Loughlin (2001) về thủ tục tố tụng dân sự [137], các tác giả đã phân tích sâu sắc nghĩa vụ minh bạch, trách nhiệm giải trình của người đại diện pháp lý đối với đương sự và Tòa án, yêu cầu thông tin phải được giải thích bằng ngôn ngữ rõ ràng để bảo đảm quyền lợi khách hàng. J. Jolowicz (2000) trong công trình "Bàn về thủ tục tố tụng dân sự" [138] đã luận giải vai trò của đại diện tập thể, nhấn mạnh tính hợp pháp của tổ chức đại diện trong việc bảo vệ quyền lợi nhóm. Jack H. Sexton và Helen Hershkoff (2000) [134] nghiên cứu về đại diện cho các nhóm yếu thế (trẻ sơ sinh, người thiếu năng lực tâm thần), khẳng định đại diện tố tụng là một cơ chế thay thế thiết yếu trong nền dân chủ pháp trị. Peter E. Herzog (1967) [136] phân tích thủ tục tố tụng tại Pháp, chỉ ra sự phức tạp trong đại diện hôn sản giữa vợ và chồng. Alan Uzelac (2010) [139] khảo sát cơ chế kiện đại diện của các hiệp hội độc lập (Verbandsklage) theo pháp luật Đức và Áo. Wolfram Müller-Freienfels (1982) [149] và Newark (1993) [129] làm rõ cấu trúc lý luận của Law of Agency. Tại Việt Nam, Ngô Huy Cương (2009) [19] dưới góc độ luật so sánh đã phân tích Điều 99 BLDS Nhật Bản năm 2005 và Restatement (Second) of Agency của Hoa Kỳ để chỉ ra khiếm khuyết trong định nghĩa đại diện của pháp luật Việt Nam.

Dòng nghiên cứu thứ hai nghiên cứu về quyền, nghĩa vụ tố tụng và cơ chế ủy quyền. Kevin M. Clermont (2004) [135], Colin B. Seidman (2009) [141] và Ian Grainger, Michael Fealy, Martin Spencer (2005) [142] đã làm rõ cơ chế đại diện tranh tụng theo Đạo luật Tòa án và Dịch vụ pháp lý năm 1990 của Anh cũng như cơ chế "chọn không tham gia" (opt-out) trong tố tụng tập thể tại Úc. Tại Việt Nam, Nguyễn Văn Dũng (2006) [24] chỉ ra bất cập tại Điều 243 BLTTDS 2004 về quyền kháng cáo của người đại diện theo ủy quyền; Nguyễn Hải An (2006) [2] phân tích trường hợp một đương sự ủy quyền cho nhiều người tham gia tố tụng; Hồ Ngọc Hiển (2007) [39] so sánh nghĩa vụ người đại diện theo luật Hoa Kỳ và Việt Nam; Đỗ Hồng Thái (2011) [73] phân tích giá trị pháp lý văn bản ủy quyền của chi nhánh doanh nghiệp.

Dòng nghiên cứu thứ ba tập trung vào thực trạng và kiến nghị sửa đổi pháp luật. Các công trình của Nguyễn Thị Lan Anh (2015) [1], Nguyễn Thị Hạnh (2010, 2011, 2013) [32, 33, 34], Trần Thị Hường (2014) [44], Lê Hùng Nhân (2012) [54], Ngô Thị Lộc (2016) [48] và Vũ Lan Phương (2018) [20] đã mổ xẻ nhiều góc cạnh thực tiễn. Đáng chú ý, Vũ Lan Phương (2018) [20] chỉ trích gay gắt Khoản 2 Điều 141 BLDS 2015 khi trao quyền quá rộng cho người đại diện xác lập mọi giao dịch trong trường hợp không xác định phạm vi ủy quyền, gây nguy cơ xâm phạm quyền sở hữu tài sản.

Luận án đã định vị rõ nét sự đóng góp của mình thông qua việc giải quyết hai cuộc tranh luận lý luận lớn:

1. Tranh luận về phân loại đại diện: Luận án bác bỏ quan điểm của Nguyễn Thị Hạnh (2010) [32] khi tách "người đại diện do Tòa án chỉ định" thành một loại hình thứ ba riêng biệt, khẳng định đây thực chất chỉ là một phương thức xác lập cụ thể của người đại diện theo pháp luật.
2. Tranh luận về phạm vi thẩm quyền đại diện: Luận án phản biện quy định mở rộng quyền tự động tại Điều 141 BLDS 2015, chứng minh sự cần thiết phải giới hạn quyền của người đại diện trong phạm vi quản trị tài sản để bảo vệ quyền định đoạt tố tụng tối cao của đương sự.

So với các nghiên cứu quốc tế như mô hình Verbandsklage của Đức/Áo (Alan Uzelac, 2010) hay chế định ủy thác theo Restatement (Second) of Agency của Hoa Kỳ, luận án đã bản địa hóa các giá trị tiến bộ vào điều kiện tố tụng tranh tụng kết hợp xét hỏi tại Việt Nam.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng Lý thuyết Người đại diện (Jensen & Meckling, 1976) vào khoa học luật tố tụng dân sự Việt Nam. Tác giả đã chứng minh rằng quan hệ đại diện tố tụng không chỉ đơn thuần là sự chuyển giao ý chí cá nhân mà là một cơ cấu pháp lý chịu sự kiểm soát nghiêm ngặt của trật tự công và đạo đức tư pháp nhằm hạn chế tối đa "chi phí đại diện" (agency cost) và nguy cơ lạm quyền của người đại diện trước Tòa án.

Công trình đưa ra định nghĩa hoàn chỉnh có tính khái quát cao về mặt khoa học: "Người đại diện của đương sự trong tố tụng dân sự là người thay mặt cho đương sự tham gia tố tụng dân sự, thực hiện các quyền và nghĩa vụ tố tụng để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp cho đương sự trong tố tụng dân sự" (Trần Thị Quỳnh Châu, 2019, tr. 40).

Hệ thống lý luận được củng cố thông qua việc thiết lập các mệnh đề khoa học:

• Mệnh đề 1 (Proposition 1): Quyền năng tố tụng của người đại diện luôn mang tính phái sinh và phụ thuộc trực tiếp vào địa vị tố tụng của người được đại diện (nguyên đơn, bị đơn, người có quyền lợi liên quan).
• Mệnh đề 2 (Proposition 2): Tính nhân danh và vì lợi ích của đương sự là thuộc tính bắt buộc, phân biệt người đại diện với tư cách độc lập hỗ trợ pháp lý của người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự.
• Mệnh đề 3 (Proposition 3): Sự can thiệp tư pháp bằng việc chỉ định đại diện chỉ mang tính bổ trợ nhằm bảo đảm năng lực hành vi tố tụng dân sự hoàn hảo cho các chủ thể đặc biệt, không làm triệt tiêu quyền con người của đương sự.

Khung phân tích độc đáo

Luận án kiến tạo một khung phân tích đa chiều tích hợp 3 lý thuyết nền tảng:

1. Lý thuyết Ủy nhiệm (Agency Theory): Phân tích mối quan hệ ủy thác, động cơ tư lợi và cơ chế giám sát giữa đương sự (principal) và người đại diện (agent).
2. Lý thuyết Quyền con người trong Tư pháp (Procedural Justice & Human Rights Theory): Khảo sát mức độ bảo đảm quyền bình đẳng, quyền được lắng nghe và tiếp cận công lý của cá nhân thông qua cơ chế đại diện.
3. Lý thuyết Quyền tự định đoạt tố tụng (Principle of Party Disposition): Đánh giá giới hạn ủy quyền, việc xác lập, thay đổi, bổ sung yêu cầu khởi kiện và quyền kháng cáo bản án.

Ma trận phân tích được triển khai trên hai trục: Trục bản chất xác lập (Đại diện theo pháp luật vs. Đại diện theo ủy quyền) và Trục vị trí tố tụng (Nguyên đơn, Bị đơn, Người có quyền lợi nghĩa vụ liên quan), áp dụng các điều kiện biên (boundary conditions) đối với các vụ việc đặc thù như vụ án hôn nhân gia đình (yếu tố nhân thân không thể ủy quyền), tranh chấp kinh doanh thương mại phức tạp và bảo vệ quyền lợi người chưa thành niên, người có nhược điểm về thể chất, tâm thần.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu đứng trên lập trường nhận thức luận của Chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử Mác - Lênin kết hợp với trường phái Thực chứng pháp lý (Legal Positivism) và Phân tích quy phạm phê phán (Critical Normative Legal Analysis). Thiết kế nghiên cứu áp dụng phương pháp hỗn hợp đặc thù của khoa học luật học (Doctrinal Legal Research combined with Empirical Case-law Analysis). Cấu trúc nghiên cứu phân tích ở 3 cấp độ: Cấp độ triết học pháp luật (bản chất quyền đại diện), Cấp độ quy phạm thực định (hệ thống điều luật BLTTDS và BLDS) và Cấp độ thực thi tư pháp (thực tiễn áp dụng tại Tòa án).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu được tiến hành nghiêm ngặt qua 4 bước:

1. Rà soát chuẩn mực quy phạm: Hệ thống hóa 100% các điều khoản liên quan đến đại diện trong Pháp lệnh 1989, BLTTDS 2004, BLTTDS 2011, BLTTDS 2015, BLDS 2005, BLDS 2015 và Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014.
2. Thu thập dữ liệu thực tiễn và bản án: Khảo sát các bản án, quyết định giám đốc thẩm, tái thẩm của Hội đồng Thẩm phán TAND Tối cao, TAND Cấp cao tại Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Đà Nẵng và TAND cấp tỉnh/huyện từ năm 2005 đến 2018.
3. Tam giác giác hóa dữ liệu (Data Triangulation): Đối chiếu chéo giữa quy định luật định, thực tiễn xét xử và kết quả phỏng vấn sâu, tham vấn chuyên gia là các Thẩm phán, Kiểm sát viên, Luật sư thuộc Liên đoàn Luật sư Việt Nam.
4. Kiểm chứng độ tin cậy và giá trị nội tại (Construct Validity): Đảm bảo mọi luận điểm phân tích đều có chứng cứ án lệ hoặc trích dẫn quy phạm cụ thể, loại bỏ các nhận định chủ quan.

Data và phân tích

Nghiên cứu sử dụng phương pháp phân tích quy phạm (Normative Analysis), phương pháp so sánh luật học (Comparative Law) thông qua việc lập ma trận đối chiếu pháp luật của Pháp, Anh, Mỹ, Nhật Bản, Đức, Áo với Việt Nam; phương pháp phân tích tình huống (Case Study Analysis) đối với các vụ án điển hình về tranh chấp quyền đại diện doanh nghiệp, ủy quyền ly hôn cho người mắc bệnh tâm thần và ủy quyền vượt quá thẩm quyền.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Công trình đã chỉ ra 4 phát hiện mang tính đột phá với đầy đủ bằng chứng pháp lý và thực tiễn:

1. Xung đột chuẩn mực giữa Điều 141 Khoản 2 BLDS 2015 và quyền tự định đoạt tố tụng: Quy định cho phép người đại diện theo pháp luật thực hiện "mọi giao dịch dân sự vì lợi ích của người được đại diện" khi không xác định cụ thể phạm vi đại diện là một sự mở rộng thẩm quyền thái quá, xâm phạm trực tiếp đến quyền sở hữu tài sản và quyền tự định đoạt tư pháp tối cao của đương sự.

2. Bất cập trong quy định về tư cách đại diện của pháp nhân và người đại diện theo ủy quyền: Thực tiễn xét xử cho thấy sự lúng túng của Tòa án khi xử lý văn bản ủy quyền do Phó Giám đốc chi nhánh ký tên, đóng dấu chi nhánh (Đỗ Hồng Thái, 2011), cũng như việc chưa có cơ chế kiểm soát hữu hiệu khi một cá nhân nhận ủy quyền đại diện cho nhiều đương sự có quyền và lợi ích đối kháng nhau trong cùng một vụ án dân sự (vi phạm nguyên tắc khách quan tố tụng).

3. Khoảng trống pháp lý về đại diện cho người bị mất/hạn chế năng lực hành vi trong án ly hôn: Pháp luật tố tụng dân sự quy định quyền ly hôn gắn liền với nhân thân nên không được ủy quyền, nhưng lại chưa giải quyết triệt để trường hợp cha, mẹ hoặc người thân thích yêu cầu Tòa án giải quyết ly hôn cho con bị bệnh tâm thần hoặc mất nhận thức khi họ là nạn nhân của bạo lực gia đình nghiêm trọng theo Điều 56 Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014, gây ra sự tắc nghẽn thụ lý tại Tòa án cấp sơ thẩm.

4. Chuẩn hóa nhận thức phân loại người đại diện do Tòa án chỉ định: Luận án chứng minh một cách thuyết phục rằng việc coi "đại diện do Tòa án chỉ định" là loại hình độc lập thứ ba là một sai lầm về mặt lý luận; bản chất quyết định chỉ định của Tòa án chỉ là căn cứ xác lập tư cách người đại diện theo pháp luật cho các chủ thể yếu thế.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Hoàn thiện lý luận tố tụng dân sự Việt Nam, phân định rạch ròi ranh giới giữa tư cách người đại diện của đương sự và người bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của đương sự, cung cấp luận cứ khoa học để hoàn thiện hệ thống giáo trình đại học và sau đại học.
• Về mặt lập pháp: Kiến nghị Quốc hội sửa đổi Khoản 2 Điều 141 BLDS 2015 theo hướng thu hẹp thẩm quyền của người đại diện trong trường hợp không xác định phạm vi, chỉ giới hạn trong phạm vi quản trị tài sản thường xuyên. Đề xuất sửa đổi, bổ sung Điều 85, 86 BLTTDS 2015 quy định cụ thể điều kiện của người đại diện theo ủy quyền và trách nhiệm bồi thường khi vượt quá thẩm quyền.
• Về mặt thực thi tư pháp: Đề xuất Hội đồng Thẩm phán TAND Tối cao ban hành Nghị quyết hướng dẫn áp dụng thống nhất các quy định về đại diện của pháp nhân, hợp đồng ủy quyền tham gia tố tụng và ban hành án lệ hướng dẫn thủ tục cử người đại diện trong các vụ án hôn nhân gia đình phức tạp.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận một số giới hạn nghiên cứu:

1. Dữ liệu số hóa bản án: Tại thời điểm năm 2019, cổng thông tin công bố bản án của TAND Tối cao chưa được số hóa toàn diện như hiện nay, khiến việc tổng hợp thống kê định lượng trên quy mô toàn quốc còn phụ thuộc vào các báo cáo tổng kết ngành.
2. Phạm vi chuyên ngành: Nghiên cứu tập trung chủ yếu vào tố tụng dân sự tại Tòa án, chưa bao quát sâu sang lĩnh vực tố tụng trọng tài thương mại quốc tế và các phương thức giải quyết tranh chấp thay thế (ADR).

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda) cần tập trung vào 4 hướng:

• Nghiên cứu chế định đại diện điện tử (Digital Agency) và đại diện qua môi trường số trong mô hình Tòa án điện tử (E-Court).
• Khảo sát chuyên sâu cơ chế đại diện khởi kiện tập thể (Class Action Representation) trong các vụ kiện bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và tranh chấp môi trường quy mô lớn.
• Khung pháp lý về đại diện cho các thực thể trí tuệ nhân tạo (AI) và tài sản ảo trong kỷ nguyên số.
• Vấn đề xung đột pháp luật về đại diện tố tụng trong các vụ việc dân sự có yếu tố nước ngoài theo các điều ước quốc tế thế hệ mới.

Tác động và ảnh hưởng

Công trình tạo ra tác động học thuật và thực tiễn sâu rộng:

• Tác động học thuật: Trở thành tài liệu tham khảo nền tảng với tiềm năng trích dẫn cao trong các công trình nghiên cứu tiến sĩ, thạc sĩ luật học và các bài báo khoa học trên các tạp chí pháp lý uy tín (Tạp chí Nhà nước và Pháp luật, Tạp chí Nghiên cứu Lập pháp, Tạp chí Tòa án nhân dân).
• Thực tiễn tư pháp: Giúp đội ngũ Thẩm phán, Thư ký Tòa án và Thẩm tra viên nhận diện chính xác tư cách đương sự, hạn chế tối đa việc hủy án, sửa án do vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng trong việc xác định sai tư cách người đại diện.
• Phát triển nghề luật: Cung cấp cẩm nang kỹ năng và chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp cho giới Luật sư khi tham gia tố tụng với tư cách người đại diện theo ủy quyền.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Luật: Tiếp cận hệ thống lý luận chuẩn xác, phương pháp luận nghiên cứu luật học so sánh mẫu mực và các khoảng trống nghiên cứu tiềm năng.
• Thẩm phán và Thư ký Tòa án: Nắm vững căn cứ xác lập, thẩm quyền và hệ quả pháp lý để điều khiển quá trình tranh tụng đúng luật định, bảo vệ sự thật khách quan.
• Luật sư và Trợ giúp viên pháp lý: Nâng cao kỹ năng soạn thảo văn bản ủy quyền, xác định phạm vi đại diện, bảo vệ tối đa quyền lợi khách hàng và tránh rủi ro pháp lý nghề nghiệp.
• Nhà lập pháp và cơ quan hoạch định chính sách: Sử dụng làm luận cứ khoa học trực tiếp phục vụ các đợt rà soát, sửa đổi Bộ luật Tố tụng dân sự và Bộ luật Dân sự trong tương lai.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Đó là việc tích hợp thành công Lý thuyết Người đại diện (Agency Theory) của Jensen & Meckling (1976) vào hệ thống khoa học luật tố tụng dân sự Việt Nam, định vị người đại diện không chỉ là công cụ ủy quyền dân sự mà là một thiết chế tư pháp độc lập chịu sự giám sát của chuẩn mực trật tự công, giải quyết triệt để mâu thuẫn giữa quyền tự định đoạt và chi phí ủy nhiệm tư pháp.

2. Điểm mới về phương pháp nghiên cứu so với các công trình trước đây? Khác với các nghiên cứu trước (Lê Hùng Nhân, 2012; Ngô Thị Lộc, 2016) chỉ phân tích văn bản luật thực định đơn thuần, luận án sử dụng phương pháp so sánh luật học đa chiều (đối chiếu trực tiếp với pháp luật Anh, Pháp, Mỹ, Nhật Bản, Đức, Áo) kết hợp phân tích án lệ thực tế của TAND các cấp giai đoạn chuyển giao thi hành BLTTDS 2015.

3. Phát hiện nào của luận án mang tính phản biện mạnh mẽ nhất? Phát hiện phản biện sắc bén đối với Khoản 2 Điều 141 BLDS 2015: Việc pháp luật tự động trao quyền cho người đại diện thực hiện mọi giao dịch khi không rõ phạm vi ủy quyền là sự vi phạm quyền tự do ý chí và quyền bảo hộ tài sản của chủ sở hữu theo Hiến pháp.

4. Nghiên cứu có cung cấp quy trình kiểm chứng thực nghiệm không? Có. Luận án cung cấp quy trình phân loại và kiểm định tính hợp pháp của tư cách đại diện qua 3 bước: Kiểm tra năng lực hành vi tố tụng -> Kiểm tra căn cứ xác lập ủy quyền/chỉ định -> Kiểm tra phạm vi thẩm quyền và xung đột lợi ích.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo như thế nào? Luận án định hướng phát triển nghiên cứu vào việc chuẩn hóa chế định đại diện tố tụng tập thể (Class Action) và đại diện tư pháp trong kỷ nguyên số hóa Tòa án điện tử tại Việt Nam.

Kết luận

Luận án Tiến sĩ Luật học của NCS. Trần Thị Quỳnh Châu đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu với 6 đóng góp cốt lõi:

1. Xác lập và chuẩn hóa hệ thống khái niệm, đặc điểm và bản chất pháp lý của người đại diện trong tố tụng dân sự.
2. Làm sáng tỏ cơ sở lý luận về cấu trúc phân loại hai nhánh duy nhất: Người đại diện theo pháp luật và người đại diện theo ủy quyền.
3. Phân định triệt để ranh giới pháp lý giữa người đại diện và người bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của đương sự.
4. Mổ xẻ toàn diện những mâu thuẫn, khoảng trống quy phạm giữa BLDS 2015 và BLTTDS 2015 trong thực tiễn xét xử.
5. Đề xuất hệ thống giải pháp lập pháp đồng bộ, cụ thể hóa việc sửa đổi Điều 141 BLDS 2015 và Điều 85, 86 BLTTDS 2015.
6. Đưa ra các khuyến nghị thực thi tư pháp nhằm nâng cao năng lực tranh tụng của Luật sư và hiệu quả xét xử của Tòa án nhân dân, đóng góp thiết thực vào công cuộc xây dựng nền tư pháp văn minh, hiện đại tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Nhóm nghiên cứu những vấn đề chung về lý luận và thực tiễn pháp luật về chế định đại diện Trong lĩnh vực tố tụng dân sự, đại diện là một chế định quan trọng trong đời sống pháp lý xã hội. Bất kỳ hệ thống pháp luật nào cũng đều xem đây là một chế định quan trọng, chế định trung tâm của luật dân sự hiện đại.

Trên thế giới nói chung và ở Việt Nam nói riêng đã có nhiều tác giả, nhiều công trình nghiên cứu về nguời đại diẹn của đuong sự, điển hình như: Trong cuốn “Thủ tục tố tụng dân sự” của hai tác giả - Stephen Gerlis, Paula Loughlin - đã phân tích rõ nghĩa vụ của đại diện theo pháp luật trong việc cung cấp thông tin cho khách hàng và cung cấp thông tin trước Toà án. Một đại diện pháp lý hành động cho một bên phải nỗ lực để đảm bảo rằng bên kia hiểu nhiệm vụ của mình tuân thủ việc tiết lộ. Một khi người được đại diện phát hiện có những tài liệu bất lợi cho vụ việc của mình thì một đại diện hợp pháp phải giải thích đầy đủ điều này cho khách hàng của mình. Thông tin phải được cung cấp cả bằng miệng và bằng văn bản.

Người đại diện theo pháp luật được yêu cầu đưa ra bất kỳ lời giải thích nào bằng tiếng Anh đơn giản, để đảm bảo rằng khách hàng hoàn toàn hiểu được loại thỏa thuận mà anh ta đang ký kết [137]. Theo tác phẩm “Bàn về thủ tục tố tụng dân sự” của tác giả J.Jolowicz đã phân tích vai trò của người đại diện; nội dung những hoạt động của người đại diện tập thể trong các vụ việc dân sự, đó là một hệ quả của việc công nhận quyền trung gian rằng nếu các thủ tục tố tụng được đưa ra để bảo vệ họ, những người tố tụng phải được đưa ra bởi một người đại diện. Điều này dẫn đến một số câu hỏi về tính hợp pháp của người đại diện, cho dù cá nhân hay hiệp hội. Vai trò của người đại diện chỉ là đưa ra câu hỏi để đi tới quyết định của Tòa án.

Hình thức tố 8 luan an tụng tập thể hoặc hành động đại diện tập thể được xử lý tốt nhất khi hành động được đưa ra bởi một đại diện của một nhóm hoặc một nhóm người sẽ xuất hiện để cung cấp cái nhìn cơ bản về nội dung thủ tục tố tụng rõ ràng nhất để bảo vệ quyền lợi hoặc lợi ích của nhóm hoặc tập thể [138]. Trong cuốn “Các tài liệu và vụ việc về thủ tục tố tụng dân sự” của các tác giả - Jack H. Sexton & Helen Hershkoff – đã đề cập tới việc chỉ định người đại diện trong các vụ việc cụ thể; năng lực của người đại diện; vai trò của người đại diện của bị đơn trong quá trình tố tụng, từ thời gian được triệu tập để tiến hành thủ tục kiện tụng cho tới các phiên xét xử tại toà. Một số cá nhân hoặc tổ chức chỉ có thể xuất hiện tại Tòa án thông qua đại diện hợp pháp.

Ví dụ như tài sản của một người quá cố, trẻ sơ sinh và một người thiếu năng lực về tinh thần. Trong một nền dân chủ, nơi mà nhiều người không có quyền lực lập pháp, vì họ quá ít về số lượng, hoặc quá phân tán để bầu đại diện, hoặc vì họ không có nguồn lực tài chính để gây ảnh hưởng đến các nhà lập pháp, tranh tụng tập thể trong lớp hoặc các hình thức đại chúng khác một chiến lược thay thế cho hành động nhóm [134]. Trong nội dung cuốn “Thủ tục tố tụng dân sự tại Pháp” của tác giả Peter E. Herzog đã nhắc tới việc chỉ định đại diện của Toà án tại Paris.

Theo truyền thống lâu đời, đại diện của công chúng là việc có mặt tại hội nghị, nhưng không thực hiện bỏ phiếu. Bên cạnh đó, cuốn sách này còn đề cập tới việc một người chồng lập gia đình theo các chế độ khác nhau để anh ta có quyền quản lý tài sản của vợ mình cũng được coi là người đại diện của vợ, với kết quả là người vợ không thể sử dụng phe đối lập với một phán quyết được đưa ra trong tranh chấp được thực hiện bởi chồng cô mặc dù ảnh hưởng đến lợi ích của cô [136]. Trong cuốn “Mục tiêu pháp lý dân sự và thủ tục tố tụng dân sự trong hệ thống tư pháp đương đại” của tác giả Alan Uzelac có nêu tới nội dung phân tích về đại diện do Toà án chỉ định; các vụ kiện về đại diện; những rủi ro của người làm đại diện trong vụ việc dân sự; sự ảnh hưởng của người đại diện trong vụ việc dân sự. Chi tiết hơn thì nội dung của cuốn sách đề cập tới một số loại thủ tục 9 luan an cung cấp quyền tiến hành kiện tụng đại diện cho một số hiệp hội hoặc cơ quan công cộng độc lập (ví dụ: Verbandsklage) tồn tại ở một số khu vực pháp lý, nhưng tất cả đều thu được nhiều lợi ích lý thuyết hơn mức độ liên quan thực tế.

Trên thực tế, rất ít hệ thống tư pháp dân sự chín muồi trong việc xử lý đầy đủ các tuyên bố đa đảng ngay cả bằng phương pháp thông thường của vụ kiện và quản lý tòa án (sáp nhập các vụ kiện, tranh tụng chiến lược, v. Điều này rõ ràng vẫn là thách thức để được giải quyết trong tương lai. Trong hai trường hợp: lợi ích cá nhân và siêu tư nhân thì thường được kết hợp với các loại thủ tục tố tụng đặc biệt, chẳng hạn như hành động tập thể hoặc đại diện. Luật Áo và Đức cho phép một số hiệp hội hoặc cơ quan công lập độc lập có quyền đưa ra một hành động đại diện cho việc cứu trợ bắt buộc hoặc tuyên bố trong các lĩnh vực cụ thể của pháp luật.

Ngoài ra còn có những bài đăng như: “Vai trò khác nhau của đại diện” (The different roles of agents. De Voil Indirect Tax Intelligence) của tác giả Newark [129]; “Luật đại diện” (Law Agency) của tác giả Wolfram Müller- Freienfels cũng đề cập nghiên cứu về các khía cạnh khác nhau của chế định đại diện [149]. Ở Việt Nam, tác giả Ngô Huy Cương (2009) có bài viết “Chế định đại diện theo quy định của pháp luật Việt Nam - Nhìn từ góc độ luật so sánh” đăng trên Tạp chí Nhà nước và Pháp luật số 4/2009. Theo tác giả, pháp luật dân sự của các nước trên thế giới có nhiều cách hiểu và định nghĩa về đại diện khác nhau.

Ví dụ, Điều 99 Bộ luật Dân sự của Nhật Bản năm 2005 quy định về đại diện như sau: Sự biểu lộ ý chí bởi người đại diện thể hiện rằng sự biểu lộ ý chí đó được lập ra nhân danh người được đại diện trong phạm vi thẩm quyền của người đại diện ràng buộc người được đại diện; các quy định này được áp dụng với những sửa đổi thích hợp đối với bất kỳ sự biểu lộ ý chí nào bởi người thứ ba tới người đại diện. Quy định này cho thấy: (i) Việc trao quyền đại diện không nhất thiết là một hợp đồng, có nghĩa là có thể bởi các nguồn gốc hay căn cứ khác; (ii) Người đại diện không nhất thiết phải hành động trong lĩnh vực xác lập hay thực hiện 10 luan an giao dịch dân sự; (iii) Yêu cầu người đại diện phải thể hiện sự nhân danh người được đại diện. Pháp luật Anh giải thích thuật ngữ đại diện (agency) được sử dụng để chỉ mối quan hệ tồn tại khi một người có thẩm quyền hoặc năng lực để tạo lập mối quan hệ pháp lý giữa một người giữ vai trò là người được đại diện và người thứ ba. Và nó được giải thích thêm là quan hệ đại diện xuất hiện bất kỳ khi nào một người, được gọi là người đại diện (agent), có thẩm quyền hành động nhân danh người khác, được gọi là người được đại diện (principal), và bằng lòng hành động như vậy.

Tương tự, Luận thuyết về đại diện (lần thứ hai) của Hoa Kỳ định nghĩa: Đại diện là quan hệ ủy thác phát sinh từ việc biểu lộ sự ưng thuận bởi một người với một người khác mà người sau này hành động nhân danh và phụ thuộc vào sự kiểm soát của người trước, và sự ưng thuận bởi người sau hành động như vậy”. Theo pháp luật Hoa Kỳ, chế định đại diện có đặc điểm sau: Thứ nhất, là một quan hệ ưng thuận mà trong đó người đại diện đồng ý hay ít nhất bằng lòng hành động dưới sự chỉ dẫn hay kiểm soát của người được đại diện; Thứ hai, là một quan hệ ủy thác mà theo đó người đại diện đồng ý hành động cho và nhân danh người được đại diện. Từ sự so sánh pháp luật các nước về chế định đại diện, bài viết nêu lên những vấn đề nổi bật và những khiếm khuyết còn tồn tại của Bộ luật Dân sự năm 2005 cả từ phương diện lý luận lẫn trong thực tiễn dựa trên sự so sánh của pháp luật các quốc gia khác [19]. Trong bài viết “Một số vấn đề về người đại diện theo ủy quyền và người đại diện do Tòa án chỉ định trong tố tụng dân sự” của tác giả Nguyễn Thị Hạnh trên Tạp chí Nghề luật số 06/2010 cũng đã trình bày một cách tổng quát về một số vấn đề về người đại diện theo ủy quyền của đương sự và người đại diện do Tòa án chỉ định.

Bài viết phân tích những tồn tại và hạn chế trong pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam hiện hành, đồng thời có đưa ra một số ví dụ thực tế trong pháp luật về khía cạnh người đại diện theo ủy quyền và người đại diện do Tòa án chỉ định trong tố tụng dân sự. Đặc biệt tác giả đã chỉ ra được những khoảng trống trong Điều 73, 74, 75, 164 BLTTDS năm 2004 [32]. 11 luan an Cũng tác giả Nguyễn Thị Hạnh có công bố bài viết “Một số vấn đề về người đại diện theo pháp luật của đương sự trong tố tụng dân sự” trên Tạp chí Tòa án nhân dân, số 03/2011. Theo quy định của BLTTDS, người đại diện của đương sự có thể là: Người đại diện theo pháp luật, người đại diện theo ủy quyền và người đại diện do Tòa án chỉ định.

Bên cạnh đó đánh giá thực trạng vấn đề người đại diện theo pháp luật của đương sự trong tố tụng dân sự nhằm chỉ ra những thành công và hạn chế trong pháp luật hiện hành [33].