Luận án tiến sĩ về người đại diện của đương sự trong tố tụng dân sự Việt Nam

Luận án tiến sĩ phân tích vai trò người đại diện của đương sự trong tố tụng dân sự Việt Nam, nêu rõ quy định và thực tiễn hiện nay.

• Tác giả: Trần Thị Quỳnh Châu
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Đình Hảo
• Trường học: Học viện Khoa học xã hội
• Chuyên ngành: Luật kinh tế
• Đề tài: Người Đại Diện Của Đương Sự Trong Tố Tụng Dân Sự
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.2. Đánh giá tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án
• 1.3. Cơ sở lý thuyết nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN PHÁP LUẬT VỀ NGƯỜI ĐẠI DIỆN CỦA ĐƯƠNG SỰ TRONG TỐ TỤNG DÂN SỰ
• 2.1. Khái quát lý luận về người đại diện của đương sự trong tố tụng dân sự
• 2.2. Khái quát lý luận pháp luật về người đại diện của đương sự trong tố tụng dân sự
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VÀ THỰC TIỄN THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ NGƯỜI ĐẠI DIỆN CỦA ĐƯƠNG SỰ TRONG TỐ TỤNG DÂN SỰ Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
• 3.1. Thực trạng các quy định pháp luật về người đại diện của đương sự trong tố tụng dân sự ở Việt Nam hiện nay
• 3.2. Thực tiễn thực hiện pháp luật về người đại diện của đương sự trong tố tụng dân sự
• 4. CHƯƠNG 4: ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ NGƯỜI ĐẠI DIỆN CỦA ĐƯƠNG SỰ TRONG TỐ TỤNG DÂN SỰ Ở VIỆT NAM
• 4.1. Định hướng hoàn thiện pháp luật về người đại diện của đương sự trong tố tụng dân sự ở Việt Nam
• 4.2. Giải pháp hoàn thiện pháp luật về người đại diện của đương sự trong tố tụng dân sự ở Việt Nam
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu

Chương này cung cấp cái nhìn tổng quan về tình hình nghiên cứu liên quan đến người đại diện trong tố tụng dân sự tại Việt Nam. Nghiên cứu cho thấy rằng chế định đại diện là một phần quan trọng trong hệ thống pháp luật, ảnh hưởng đến quyền lợi hợp pháp của các bên tham gia tố tụng. Các tác giả đã chỉ ra rằng sự tham gia của người đại diện không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của đương sự mà còn làm rõ sự thật của vụ việc. Nhiều công trình nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc xác định đúng vai trò của người đại diện là cần thiết để đảm bảo tính công bằng trong tố tụng dân sự. Những nghiên cứu này đã chỉ ra rằng có nhiều vấn đề lý luận và thực tiễn cần được làm rõ hơn, từ đó tạo cơ sở cho việc hoàn thiện pháp luật về người đại diện.

1.1. Nhóm nghiên cứu những vấn đề chung về lý luận và thực tiễn pháp luật về chế định đại diện

Nghiên cứu về người đại diện trong tố tụng dân sự đã được nhiều tác giả quan tâm. Các công trình nghiên cứu đã chỉ ra rằng người đại diện có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ quyền lợi của đương sự. Ví dụ, trong cuốn "Thủ tục tố tụng dân sự", các tác giả đã phân tích nghĩa vụ của người đại diện trong việc cung cấp thông tin cho khách hàng và Tòa án. Điều này cho thấy rằng người đại diện không chỉ là người thay mặt đương sự mà còn phải đảm bảo rằng quyền lợi của họ được bảo vệ một cách tốt nhất. Hơn nữa, các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng việc quy định rõ ràng về quyền và nghĩa vụ của người đại diện là rất cần thiết để đảm bảo tính minh bạch và công bằng trong tố tụng dân sự.

II. Những vấn đề lý luận pháp luật về người đại diện của đương sự trong tố tụng dân sự

Chương này tập trung vào việc phân tích các vấn đề lý luận pháp luật liên quan đến người đại diện của đương sự trong tố tụng dân sự. Người đại diện có thể là cá nhân hoặc pháp nhân, và họ thực hiện các quyền và nghĩa vụ tố tụng để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của đương sự. Việc xác định rõ ràng khái niệm và đặc điểm của người đại diện là rất quan trọng. Các quy định pháp luật hiện hành đã chỉ ra rằng người đại diện có thể tham gia vào quá trình giải quyết vụ việc dân sự, đặc biệt trong trường hợp đương sự không thể tự thực hiện quyền và nghĩa vụ của mình. Điều này cho thấy rằng người đại diện đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo quyền lợi của đương sự và làm rõ sự thật của vụ việc.

2.1. Khái niệm và đặc điểm của người đại diện

Khái niệm về người đại diện trong tố tụng dân sự được quy định rõ ràng trong các văn bản pháp luật. Người đại diện có thể là người đại diện theo pháp luật hoặc người đại diện theo ủy quyền. Điều này có nghĩa là họ có thể đại diện cho đương sự trong các hoạt động tố tụng, từ việc nộp đơn khởi kiện đến tham gia phiên tòa. Đặc điểm của người đại diện là họ phải có đủ năng lực hành vi dân sự và phải thực hiện các quyền và nghĩa vụ theo quy định của pháp luật. Việc xác định rõ ràng quyền và nghĩa vụ của người đại diện là rất cần thiết để đảm bảo tính công bằng trong tố tụng dân sự.

III. Thực trạng pháp luật và thực tiễn thực hiện pháp luật về người đại diện của đương sự trong tố tụng dân sự ở Việt Nam hiện nay

Chương này phân tích thực trạng pháp luật và thực tiễn áp dụng pháp luật về người đại diện trong tố tụng dân sự tại Việt Nam. Các quy định pháp luật hiện hành đã tạo ra khung pháp lý cho việc xác định và thực hiện quyền của người đại diện. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy còn nhiều bất cập trong việc áp dụng các quy định này. Nhiều đương sự vẫn chưa hiểu rõ quyền lợi của mình khi có người đại diện tham gia. Điều này dẫn đến việc quyền lợi của họ không được bảo vệ một cách đầy đủ. Hơn nữa, sự thiếu thống nhất trong việc áp dụng pháp luật cũng gây khó khăn cho các cơ quan tố tụng trong việc thực hiện nhiệm vụ của mình.

3.1. Thực trạng các quy định pháp luật về người đại diện

Các quy định pháp luật về người đại diện trong tố tụng dân sự đã được quy định trong Bộ luật Tố tụng dân sự. Tuy nhiên, thực tiễn áp dụng cho thấy còn nhiều vấn đề cần được giải quyết. Nhiều đương sự không nắm rõ quyền và nghĩa vụ của người đại diện, dẫn đến việc không thể bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình. Hơn nữa, sự thiếu đồng bộ trong các quy định pháp luật cũng gây khó khăn cho việc thực hiện quyền của người đại diện. Do đó, việc hoàn thiện các quy định pháp luật về người đại diện là rất cần thiết để đảm bảo quyền lợi của đương sự trong tố tụng dân sự.

IV. Định hướng và giải pháp hoàn thiện pháp luật về người đại diện của đương sự trong tố tụng dân sự ở Việt Nam

Chương này đề xuất các định hướng và giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật về người đại diện trong tố tụng dân sự tại Việt Nam. Việc hoàn thiện pháp luật không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của đương sự mà còn nâng cao hiệu quả của hoạt động tố tụng. Các giải pháp đề xuất bao gồm việc nâng cao nhận thức của đương sự về quyền lợi của mình khi có người đại diện tham gia, cũng như việc đào tạo và nâng cao năng lực cho người đại diện. Hơn nữa, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan tố tụng để đảm bảo việc thực hiện các quy định pháp luật được đồng bộ và hiệu quả.

4.1. Định hướng hoàn thiện pháp luật

Định hướng hoàn thiện pháp luật về người đại diện trong tố tụng dân sự cần tập trung vào việc làm rõ quyền và nghĩa vụ của người đại diện. Cần có các quy định cụ thể về trách nhiệm của người đại diện trong việc bảo vệ quyền lợi của đương sự. Hơn nữa, cần có các quy định về việc xử lý các trường hợp vi phạm quyền lợi của đương sự khi có người đại diện tham gia. Điều này sẽ giúp nâng cao tính minh bạch và công bằng trong tố tụng dân sự.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Chế định người đại diện của đương sự giữ vị trí quan trọng trong pháp luật tố tụng dân sự, nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự, đồng thời hỗ trợ Tòa án làm rõ sự thật khách quan của vụ việc dân sự. Trong lịch sử lập pháp Việt Nam, chế định này được ghi nhận từ Pháp lệnh Thủ tục giải quyết các vụ án dân sự năm 1989, tiếp tục phát triển qua Bộ luật Tố tụng dân sự (BLTTDS) năm 2004 (sửa đổi, bổ sung năm 2011) và hiện được quy định tại BLTTDS năm 2015. Mặc dù số lượng các vụ việc có người đại diện tham gia ngày càng tăng với tính chất chuyên nghiệp hơn, thực tiễn áp dụng các quy định của BLTTDS năm 2015 đã bộc lộ những điểm bất cập, thiếu tính cụ thể và thống nhất, nhiều nội dung phát sinh từ thực tiễn chưa được luật hóa đầy đủ. Khoảng trống nghiên cứu lớn nhất là việc thiếu vắng một công trình nghiên cứu toàn diện, có hệ thống về chế định người đại diện của đương sự dưới góc độ lý luận và thực tiễn thực thi các quy định mới của BLTTDS năm 2015.

Luận án tiến sĩ luật học với đề tài "Người đại diện của đương sự trong tố tụng dân sự Việt Nam hiện nay" của tác giả Trần Thị Quỳnh Châu được thực hiện nhằm giải quyết các yêu cầu lý luận và thực tiễn nêu trên.

Mục đích nghiên cứu của luận án là trên cơ sở nghiên cứu các vấn đề lý luận và thực tiễn pháp luật về người đại diện của đương sự trong tố tụng dân sự theo quy định của pháp luật Việt Nam, đề xuất định hướng và giải pháp cụ thể nhằm góp phần hoàn thiện pháp luật cũng như nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật về người đại diện của đương sự trong tố tụng dân sự ở Việt Nam hiện nay.

Để đạt được mục đích trên, tác giả xác định bốn nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Tổng quan tình hình nghiên cứu các vấn đề liên quan đến đề tài luận án nhằm làm rõ các vấn đề được kế thừa và các nội dung cần tiếp tục nghiên cứu, giải quyết; xác lập cơ sở lý thuyết nghiên cứu.
2. Nghiên cứu, phân tích, làm sáng tỏ những vấn đề lý luận pháp luật về người đại diện của đương sự trong tố tụng dân sự.
3. Phân tích, đánh giá thực trạng pháp luật Việt Nam và thực tiễn thực thi pháp luật về người đại diện của đương sự trong tố tụng dân sự; chỉ ra những hạn chế, vướng mắc, bất cập trong quy định pháp luật và trong thực tiễn xét xử.
4. Đề xuất định hướng và các giải pháp đồng bộ nhằm hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật về người đại diện trong tố tụng dân sự ở Việt Nam.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án được giới hạn như sau:

• Đối tượng nghiên cứu: Những vấn đề lý luận và thực tiễn pháp luật về người đại diện của đương sự trong tố tụng dân sự; hệ thống các quy định của pháp luật Việt Nam về người đại diện của đương sự trong tố tụng dân sự; kinh nghiệm pháp luật của một số quốc gia trên thế giới.
• Phạm vi nội dung: Tập trung vào các vấn đề lý luận và quy phạm pháp luật điều chỉnh người đại diện của đương sự trong tố tụng dân sự theo đúng nội hàm đề tài.
• Phạm vi không gian: Hệ thống pháp luật Việt Nam và thực tiễn thực thi pháp luật tại Tòa án nhân dân các cấp ở Việt Nam; khảo cứu pháp luật quốc tế qua nguồn tài liệu thứ cấp nhằm làm rõ mô hình lý luận.
• Phạm vi thời gian: Tập trung vào các quy định của BLTTDS năm 2015, có liên hệ đối chiếu với thực tiễn thực hiện pháp luật ở các giai đoạn trước đó.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án tiến hành phân tích, tổng hợp một hệ thống tài liệu nghiên cứu phong phú ở cả phạm vi quốc tế và trong nước, chia thành các nhóm chủ đề chính:

Nhóm hướng nghiên cứu	Các tác giả và công trình tiêu biểu	Nội dung tiếp cận chính
Lý luận và thực tiễn quốc tế về chế định đại diện	Stephen Gerlis & Paula Loughlin (Civil Procedure); J.A. Jolowicz (On Civil Procedure); Jack H. Sexton & Helen Hershkoff; Peter E. Herzog; Alan Uzelac; Newark; Wolfram Müller-Freienfels; Kevin M. Clermont; Jack S. Stanley Edwards; Joseph W. Glannon; Colin B. Seidman; Ian Grainger, Michael Fealy & Martin Spencer; Geert Bogaert & Ulrich Lohmann; Warren A. Seavey & Livingston Hall.	Nghĩa vụ cung cấp thông tin của người đại diện; kiện tụng đại diện tập thể (Verbandsklage tại Đức, Áo; cơ chế opt-out tại Úc); đại diện do Tòa án chỉ định; rủi ro pháp lý của người đại diện; đại diện trong hệ thống Common Law và Civil Law; Đạo luật Tòa án và Dịch vụ pháp lý năm 1990 của Anh.
Nghiên cứu so sánh và lý luận chung tại Việt Nam	Ngô Huy Cương (2009); Nguyễn Thị Hạnh (2010, 2011); Hồ Ngọc Hiển (2007, 2012); Lê Hùng Nhân (2012); Trần Vũ Toàn (2013); Vũ Lan Phương (2018).	So sánh chế định đại diện theo pháp luật Việt Nam với Nhật Bản, Anh, Hoa Kỳ; phân tích bản chất quan hệ ủy thác, đại diện thương mại cho thương nhân; phân tích bất cập trong việc xác định phạm vi đại diện theo Điều 141 BLDS năm 2015.
Quyền, nghĩa vụ và thực tiễn áp dụng pháp luật tại Việt Nam	Nguyễn Văn Dũng (2006); Nguyễn Hải An (2006); Trần Thị Hường (2014); Nguyễn Thị Lan Anh (2015); Ngô Thị Lộc (2016); Đỗ Văn Chỉnh (2008); Võ Quốc Tuấn (2014); Nguyễn Duy Phương (2015); Đào Xuân Tiến (1995); Nguyễn Công Bình (1998); Nguyễn Minh Hằng (2005); Đoàn Đức Lương (2007); Đỗ Hồng Thái (2011).	Quyền kháng cáo của người đại diện theo Điều 243 BLTTDS năm 2004; việc một người nhận ủy quyền cho nhiều người; đại diện không có ủy quyền và vượt quá thẩm quyền; đại diện cho người mất năng lực hành vi trong vụ án ly hôn; tính pháp lý của văn bản ủy quyền do phó giám đốc ký.

Qua tổng quan tài liệu, tác giả chỉ ra các điểm tồn tại và khoảng trống khoa học mà các nghiên cứu trước chưa giải quyết trọn vẹn:

• Một số công trình trong nước tách "người đại diện do Tòa án chỉ định" thành một loại độc lập bên cạnh đại diện theo pháp luật và đại diện theo ủy quyền; luận án khẳng định về mặt bản chất pháp lý, người do Tòa án chỉ định vẫn thuộc nhóm người đại diện theo pháp luật.
• Nhiều nghiên cứu chưa phân định rõ ranh giới giữa người đại diện theo quy định của Bộ luật Dân sự (xác lập, thực hiện giao dịch dân sự) và người đại diện của đương sự theo Bộ luật Tố tụng dân sự (nhân danh đương sự thực hiện quyền, nghĩa vụ tố tụng).
• Phần lớn các công trình chuyên sâu chỉ nghiên cứu một khía cạnh hẹp (chỉ nghiên cứu đại diện theo ủy quyền, hoặc đại diện thương mại) hoặc được công bố trước thời điểm BLTTDS năm 2015 có hiệu lực, do đó chưa có công trình nào đánh giá toàn diện các quy định và thực tiễn thi hành BLTTDS năm 2015.

Luận án lựa chọn giải quyết khoảng trống này bằng cách xây dựng hệ thống lý luận hoàn chỉnh về người đại diện của đương sự trong tố tụng dân sự và đánh giá trực tiếp thực tiễn áp dụng BLTTDS năm 2015 tại Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án vận dụng ba lý thuyết khoa học làm nền tảng phân tích:

• Lý thuyết về người đại diện (Agency Theory): Dựa trên nghiên cứu của Jensen và Meckling (1976) trong tác phẩm "Theory of the Firm: Managerial Behavior, Agency Costs and Ownership Structure". Lý thuyết này xuất phát từ tâm lý học hành vi cho rằng con người có xu hướng cá nhân, cơ hội và tư lợi; từ đó đặt ra yêu cầu thiết lập cơ chế pháp lý để kiểm soát chi phí đại diện, bảo đảm người đại diện hành động trung thực vì quyền và lợi ích hợp pháp của người được đại diện trong quá trình tham gia tố tụng.
• Lý thuyết về bảo đảm quyền con người trong hoạt động tố tụng: Hoạt động tố tụng lấy con người làm trung tâm, Nhà nước có trách nhiệm tạo điều kiện pháp lý và tổ chức để đương sự tiếp cận công lý, bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp bình đẳng trước Tòa án, đặc biệt là các đối tượng yếu thế như người chưa thành niên, người mất hoặc bị hạn chế năng lực hành vi dân sự.
• Lý thuyết về bảo đảm nguyên tắc tranh tụng trong tố tụng dân sự: Bảo đảm quyền của đương sự và người đại diện trong việc thu thập, giao nộp, công khai chứng cứ; thực hiện quyền trình bày, đối đáp, tranh luận độc lập và bình đẳng trước Tòa án từ giai đoạn thụ lý đến khi ban hành phán quyết.

Về phương pháp tiếp cận, luận án sử dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của triết học Mác - Lênin, kết hợp các phương pháp nghiên cứu chuyên ngành:

• Phương pháp phân tích, tổng hợp và khái quát hóa: Sử dụng trong Chương 1 và Chương 2 để tổng thuật tài liệu, xây dựng khái niệm, đặc điểm và hệ thống hóa lý luận.
• Phương pháp so sánh pháp luật: Khảo cứu, đối chiếu quy định về đại diện tố tụng của một số quốc gia (Anh, Hoa Kỳ, Pháp, Nhật Bản, Đức, Áo, Úc) để làm rõ mô hình lý thuyết.
• Phương pháp phân tích quy phạm pháp luật: Sử dụng trong Chương 3 để giải thích các điều luật của BLTTDS năm 2015, BLDS năm 2015 và các văn bản liên quan, chỉ ra các khoảng trống và mâu thuẫn pháp lý.
• Phương pháp khảo sát thực tiễn, thống kê và nghiên cứu trường hợp (Case study): Phân tích các bản án, quyết định và vụ việc thực tế tại Tòa án nhân dân để đánh giá các vướng mắc phát sinh trong thực tiễn thi hành.
• Phương pháp dự báo khoa học: Sử dụng trong Chương 4 để đề xuất phương hướng và giải pháp hoàn thiện pháp luật.

Nguồn dữ liệu của luận án bao gồm các văn bản quy phạm pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam qua các thời kỳ, các án lệ và vụ án dân sự cụ thể, cùng các công trình khoa học chuyên ngành trong và ngoài nước.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý thuyết nghiên cứu

Chương 1 hệ thống hóa các tài liệu khoa học trong nước và quốc tế liên quan đến chế định đại diện; phân tích làm rõ những nội dung đã được giải quyết và các vấn đề còn bỏ ngỏ. Tác giả xác lập ba khung lý thuyết nền tảng (Lý thuyết người đại diện của Jensen & Meckling, Lý thuyết bảo đảm quyền con người và Lý thuyết bảo đảm nguyên tắc tranh tụng) làm căn cứ soi chiếu cho toàn bộ các lập luận khoa học của đề tài.

Chương 2: Những vấn đề lý luận pháp luật về người đại diện của đương sự trong tố tụng dân sự

Chương này tập trung xây dựng hệ thống khái niệm và khung lý thuyết về người đại diện của đương sự:

• Định nghĩa: Tác giả hoàn thiện định nghĩa: "Người đại diện của đương sự trong tố tụng dân sự là người thay mặt cho đương sự tham gia tố tụng dân sự, thực hiện các quyền và nghĩa vụ tố tụng để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp cho đương sự trong tố tụng dân sự".
• Đặc điểm pháp lý: (1) Người đại diện là cá nhân hoặc pháp nhân có đủ năng lực pháp luật và năng lực hành vi tố tụng dân sự; (2) Tham gia tố tụng trên cơ sở nhân danh đương sự, thực hiện các quyền và nghĩa vụ tố tụng vì lợi ích của đương sự; (3) Phạm vi quyền và nghĩa vụ phụ thuộc vào vị thế tố tụng của đương sự (nguyên đơn, bị đơn, người có quyền lợi nghĩa vụ liên quan) và nội dung của quan hệ đại diện (phạm vi ủy quyền).
• Phân biệt chủ thể: Làm rõ sự khác biệt giữa người đại diện theo BLDS và người đại diện trong tố tụng dân sự theo BLTTDS; phân biệt người đại diện của đương sự với người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự (người bảo vệ tham gia song song, có vị trí pháp lý độc lập, thực hiện quyền riêng biệt để hỗ trợ pháp lý, trong khi người đại diện nhân danh đương sự thực hiện trực tiếp quyền và nghĩa vụ tố tụng).
• Phân loại: Luận án phân loại người đại diện theo căn cứ xác lập và ý chí thành hai nhóm chính: Người đại diện theo pháp luật (bao gồm cả trường hợp đại diện do Tòa án chỉ định) và Người đại diện theo ủy quyền.

Chương 3: Thực trạng pháp luật và thực tiễn thực hiện pháp luật về người đại diện của đương sự trong tố tụng dân sự ở Việt Nam hiện nay

Chương 3 đi sâu phân tích hệ thống quy định của BLTTDS năm 2015 và đánh giá thực tiễn xét xử:

• Đánh giá quy định pháp luật: Phân tích các quy phạm về căn cứ xác lập đại diện, điều kiện của người đại diện, quyền và nghĩa vụ, phạm vi đại diện, các trường hợp không được làm người đại diện, căn cứ chấm dứt và hậu quả pháp lý của việc chấm dứt đại diện.
• Nhận diện bất cập: Chỉ ra các điểm mâu thuẫn giữa BLDS năm 2015 và BLTTDS năm 2015; bất cập tại Điều 141 BLDS năm 2015 khi trao thẩm quyền quá rộng cho người đại diện trong trường hợp không xác định rõ phạm vi đại diện; thiếu quy định điều chỉnh tư cách đại diện của pháp nhân trong hoạt động tố tụng; bất cập trong việc xác định giá trị pháp lý của văn bản ủy quyền do cấp phó (phó giám đốc, phó tổng giám đốc) ký nhân danh chi nhánh hoặc pháp nhân; vướng mắc trong việc triệu tập, xác định tư cách đại diện của người đứng đầu doanh nghiệp khi không rõ địa chỉ; hạn chế trong thủ tục đại diện theo pháp luật đối với các vụ án ly hôn có đương sự bị mất năng lực hành vi dân sự hoặc mắc bệnh tâm thần.

Chương 4: Định hướng và giải pháp hoàn thiện pháp luật về người đại diện của đương sự trong tố tụng dân sự ở Việt Nam

Chương 4 đề xuất quan điểm chỉ đạo và các nhóm giải pháp lập pháp nhằm hoàn thiện chế định đại diện:

• Định hướng: Bám sát yêu cầu của Chiến lược cải cách tư pháp, tôn trọng nguyên tắc quyền tự định đoạt của đương sự, bảo đảm quyền con người và mở rộng tranh tụng dân chủ tại phiên tòa.
• Giải pháp lập pháp cụ thể:
  1. Bổ sung quy định chi tiết về tư cách, điều kiện và cơ chế tham gia tố tụng của người đại diện là pháp nhân.
  2. Quy định rõ ràng giá trị pháp lý của văn bản ủy quyền tham gia tố tụng do người đứng đầu chi nhánh hoặc cấp phó của pháp nhân ký kết.
  3. Minh định phạm vi thẩm quyền đại diện, thu hẹp quyền định đoạt tài sản nếu không được ủy quyền rõ ràng; quy định cụ thể chế tài và trách nhiệm bồi thường trong trường hợp người đại diện thực hiện hành vi vượt quá phạm vi ủy quyền hoặc lạm quyền gây thiệt hại cho đương sự.
  4. Chuẩn hóa các căn cứ chấm dứt quan hệ đại diện theo ủy quyền và hậu quả pháp lý đối với các hoạt động tố tụng đã diễn ra trước đó.
  5. Hoàn thiện quy định về người đại diện theo pháp luật trong các vụ án hôn nhân và gia đình đặc thù, bảo đảm quyền được bảo vệ của người mất hoặc hạn chế năng lực hành vi dân sự.
  6. Tăng cường vai trò, tạo điều kiện thuận lợi cho đội ngũ luật sư tham gia tố tụng với tư cách người đại diện theo ủy quyền của đương sự.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án mang lại những đóng góp khoa học về cả phương diện lý luận và thực tiễn:

• Đóng góp về lý luận: Hệ thống hóa và làm sáng tỏ khái niệm, đặc điểm pháp lý, phạm vi thẩm quyền, quyền và nghĩa vụ của người đại diện của đương sự trong tố tụng dân sự. Phân biệt rõ ranh giới pháp lý giữa người đại diện trong giao dịch dân sự theo BLDS và người đại diện tham gia hoạt động tố tụng theo BLTTDS; phân biệt rạch ròi giữa người đại diện và người bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của đương sự. Luận án chỉnh thể lại nhận thức khoa học khi chứng minh người đại diện do Tòa án chỉ định thực chất là một phân nhánh của người đại diện theo pháp luật, không phải là loại chủ thể thứ ba độc lập.
• Đóng góp về thực tiễn và giải pháp: Đánh giá khách quan, toàn diện thực trạng quy định của BLTTDS năm 2015 trong mối tương quan với BLDS năm 2015 và thực tiễn xét xử tại Tòa án nhân dân các cấp. Luận án cung cấp hệ thống luận cứ khoa học và đề xuất các giải pháp lập pháp cụ thể nhằm sửa đổi, bổ sung BLTTDS, nâng cao hiệu lực thi hành pháp luật, khắc phục tình trạng xung đột quy chuẩn và bảo đảm quyền tranh tụng của đương sự.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Luận án tập trung nghiên cứu pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam theo khung quy định của BLTTDS năm 2015; việc khảo cứu pháp luật quốc tế chỉ dừng lại ở phân tích tài liệu thứ cấp nhằm phục vụ mục đích so sánh lý thuyết. Các khảo sát thực tiễn xét xử phản ánh dữ liệu thu thập đến thời điểm hoàn thành luận án (năm 2019).
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu so sánh chuyên sâu dựa trên nguồn văn bản và án lệ sơ cấp của các nền tài phán quốc tế; nghiên cứu đánh giá hiệu quả thi hành BLTTDS năm 2015 trong giai đoạn áp dụng dài hơn gắn với các loại tranh chấp dân sự, thương mại mới phát sinh trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập kinh tế quốc tế.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên ngành hữu ích cho các nhóm đối tượng:

• Cơ quan lập pháp và cơ quan tư pháp cấp cao: Cung cấp cơ sở khoa học phục vụ quá trình rà soát, sửa đổi, bổ sung BLTTDS và ban hành các văn bản giải thích, hướng dẫn áp dụng thống nhất pháp luật của Tòa án nhân dân tối cao.
• Thẩm phán, Thư ký Tòa án, Kiểm sát viên: Cung cấp khung lý giải chuẩn xác để xác định tư cách tham gia tố tụng, kiểm tra tính hợp pháp của văn bản ủy quyền, xác định phạm vi đại diện trong quá trình thụ lý và xét xử các vụ việc dân sự, hôn nhân gia đình, kinh doanh thương mại và lao động.
• Luật sư và Trợ giúp viên pháp lý: Làm tài liệu tham khảo nghiệp vụ khi thực hiện hoạt động đại diện theo ủy quyền cho đương sự trước Tòa án.
• Cơ sở đào tạo và nghiên cứu luật học: Phục vụ công tác giảng dạy, học tập và nghiên cứu các chuyên đề về Luật Tố tụng dân sự và Luật Dân sự bậc đại học và sau đại học.

Câu hỏi thường gặp

1. Khái niệm người đại diện của đương sự trong tố tụng dân sự được luận án định nghĩa như thế nào?
Luận án định nghĩa: "Người đại diện của đương sự trong tố tụng dân sự là người thay mặt cho đương sự tham gia tố tụng dân sự, thực hiện các quyền và nghĩa vụ tố tụng để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp cho đương sự trong tố tụng dân sự". Định nghĩa này mở rộng không gian bảo vệ quyền lợi từ "trước Tòa án" thành "trong tố tụng dân sự" để bao quát toàn diện các giai đoạn tố tụng.

2. Điểm khác biệt bản chất giữa người đại diện của đương sự và người bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của đương sự là gì?
Người đại diện thay mặt và nhân danh đương sự thực hiện trực tiếp các quyền và nghĩa vụ tố tụng của đương sự trong phạm vi đại diện. Ngược lại, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp tham gia tố tụng song song cùng đương sự, có vị trí pháp lý độc lập, thực hiện các quyền và nghĩa vụ riêng biệt do luật định nhằm hỗ trợ đương sự về mặt pháp lý chứ không thay thế tư cách của đương sự.

3. Luận án áp dụng những lý thuyết nghiên cứu nào làm khung phân tích nền tảng?
Luận án sử dụng ba lý thuyết chính: Lý thuyết về người đại diện (Agency Theory của Jensen và Meckling, 1976), Lý thuyết về bảo đảm quyền con người trong hoạt động tố tụng, và Lý thuyết về bảo đảm nguyên tắc tranh tụng trong tố tụng dân sự.

4. Vì sao luận án không coi "người đại diện do Tòa án chỉ định" là một nhóm đại diện độc lập?
Luận án lập luận rằng việc phân loại đại diện dựa trên căn cứ xác lập và ý chí chủ thể gồm hai loại: đại diện theo pháp luật và đại diện theo ủy quyền. Người do Tòa án chỉ định tham gia tố tụng dựa trên quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền theo quy định của pháp luật mà không phụ thuộc vào ý chí của đương sự, do đó về bản chất pháp lý vẫn thuộc phạm trù người đại diện theo pháp luật.

5. Phạm vi không gian và thời gian của luận án được xác định ra sao?
Về không gian, luận án nghiên cứu hệ thống pháp luật Việt Nam và thực tiễn xét xử tại các Tòa án nhân dân ở Việt Nam (pháp luật nước ngoài chỉ khảo cứu qua tài liệu thứ cấp). Về thời gian, luận án tập trung nghiên cứu các vấn đề theo quy định của BLTTDS năm 2015, có liên hệ với các vụ việc diễn ra ở các thời kỳ trước đó.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Trần Thị Quỳnh Châu là công trình nghiên cứu chuyên khảo, có hệ thống về chế định người đại diện của đương sự trong tố tụng dân sự Việt Nam trên cơ sở quy định của BLTTDS năm 2015. Bằng việc kết hợp chặt chẽ giữa khung lý thuyết khoa học (lý thuyết người đại diện, bảo đảm quyền con người, nguyên tắc tranh tụng) và phương pháp phân tích quy phạm gắn liền với khảo sát thực tiễn xét xử, luận án đã làm rõ các vướng mắc, mâu thuẫn trong hệ thống pháp luật hiện hành. Các giải pháp lập pháp được đề xuất trong luận án có giá trị khoa học và thực tiễn, đóng góp thiết thực vào quá trình hoàn thiện pháp luật tố tụng dân sự và nâng cao hiệu quả hoạt động tư pháp tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Nhóm nghiên cứu những vấn đề chung về lý luận và thực tiễn pháp luật về chế định đại diện Trong lĩnh vực tố tụng dân sự, đại diện là một chế định quan trọng trong đời sống pháp lý xã hội. Bất kỳ hệ thống pháp luật nào cũng đều xem đây là một chế định quan trọng, chế định trung tâm của luật dân sự hiện đại.

Trên thế giới nói chung và ở Việt Nam nói riêng đã có nhiều tác giả, nhiều công trình nghiên cứu về nguời đại diẹn của đuong sự, điển hình như: Trong cuốn “Thủ tục tố tụng dân sự” của hai tác giả - Stephen Gerlis, Paula Loughlin - đã phân tích rõ nghĩa vụ của đại diện theo pháp luật trong việc cung cấp thông tin cho khách hàng và cung cấp thông tin trước Toà án. Một đại diện pháp lý hành động cho một bên phải nỗ lực để đảm bảo rằng bên kia hiểu nhiệm vụ của mình tuân thủ việc tiết lộ. Một khi người được đại diện phát hiện có những tài liệu bất lợi cho vụ việc của mình thì một đại diện hợp pháp phải giải thích đầy đủ điều này cho khách hàng của mình. Thông tin phải được cung cấp cả bằng miệng và bằng văn bản.

Người đại diện theo pháp luật được yêu cầu đưa ra bất kỳ lời giải thích nào bằng tiếng Anh đơn giản, để đảm bảo rằng khách hàng hoàn toàn hiểu được loại thỏa thuận mà anh ta đang ký kết [137]. Theo tác phẩm “Bàn về thủ tục tố tụng dân sự” của tác giả J.Jolowicz đã phân tích vai trò của người đại diện; nội dung những hoạt động của người đại diện tập thể trong các vụ việc dân sự, đó là một hệ quả của việc công nhận quyền trung gian rằng nếu các thủ tục tố tụng được đưa ra để bảo vệ họ, những người tố tụng phải được đưa ra bởi một người đại diện. Điều này dẫn đến một số câu hỏi về tính hợp pháp của người đại diện, cho dù cá nhân hay hiệp hội. Vai trò của người đại diện chỉ là đưa ra câu hỏi để đi tới quyết định của Tòa án.

Hình thức tố 8 luan an tụng tập thể hoặc hành động đại diện tập thể được xử lý tốt nhất khi hành động được đưa ra bởi một đại diện của một nhóm hoặc một nhóm người sẽ xuất hiện để cung cấp cái nhìn cơ bản về nội dung thủ tục tố tụng rõ ràng nhất để bảo vệ quyền lợi hoặc lợi ích của nhóm hoặc tập thể [138]. Trong cuốn “Các tài liệu và vụ việc về thủ tục tố tụng dân sự” của các tác giả - Jack H. Sexton & Helen Hershkoff – đã đề cập tới việc chỉ định người đại diện trong các vụ việc cụ thể; năng lực của người đại diện; vai trò của người đại diện của bị đơn trong quá trình tố tụng, từ thời gian được triệu tập để tiến hành thủ tục kiện tụng cho tới các phiên xét xử tại toà. Một số cá nhân hoặc tổ chức chỉ có thể xuất hiện tại Tòa án thông qua đại diện hợp pháp.

Ví dụ như tài sản của một người quá cố, trẻ sơ sinh và một người thiếu năng lực về tinh thần. Trong một nền dân chủ, nơi mà nhiều người không có quyền lực lập pháp, vì họ quá ít về số lượng, hoặc quá phân tán để bầu đại diện, hoặc vì họ không có nguồn lực tài chính để gây ảnh hưởng đến các nhà lập pháp, tranh tụng tập thể trong lớp hoặc các hình thức đại chúng khác một chiến lược thay thế cho hành động nhóm [134]. Trong nội dung cuốn “Thủ tục tố tụng dân sự tại Pháp” của tác giả Peter E. Herzog đã nhắc tới việc chỉ định đại diện của Toà án tại Paris.

Theo truyền thống lâu đời, đại diện của công chúng là việc có mặt tại hội nghị, nhưng không thực hiện bỏ phiếu. Bên cạnh đó, cuốn sách này còn đề cập tới việc một người chồng lập gia đình theo các chế độ khác nhau để anh ta có quyền quản lý tài sản của vợ mình cũng được coi là người đại diện của vợ, với kết quả là người vợ không thể sử dụng phe đối lập với một phán quyết được đưa ra trong tranh chấp được thực hiện bởi chồng cô mặc dù ảnh hưởng đến lợi ích của cô [136]. Trong cuốn “Mục tiêu pháp lý dân sự và thủ tục tố tụng dân sự trong hệ thống tư pháp đương đại” của tác giả Alan Uzelac có nêu tới nội dung phân tích về đại diện do Toà án chỉ định; các vụ kiện về đại diện; những rủi ro của người làm đại diện trong vụ việc dân sự; sự ảnh hưởng của người đại diện trong vụ việc dân sự. Chi tiết hơn thì nội dung của cuốn sách đề cập tới một số loại thủ tục 9 luan an cung cấp quyền tiến hành kiện tụng đại diện cho một số hiệp hội hoặc cơ quan công cộng độc lập (ví dụ: Verbandsklage) tồn tại ở một số khu vực pháp lý, nhưng tất cả đều thu được nhiều lợi ích lý thuyết hơn mức độ liên quan thực tế.

Trên thực tế, rất ít hệ thống tư pháp dân sự chín muồi trong việc xử lý đầy đủ các tuyên bố đa đảng ngay cả bằng phương pháp thông thường của vụ kiện và quản lý tòa án (sáp nhập các vụ kiện, tranh tụng chiến lược, v. Điều này rõ ràng vẫn là thách thức để được giải quyết trong tương lai. Trong hai trường hợp: lợi ích cá nhân và siêu tư nhân thì thường được kết hợp với các loại thủ tục tố tụng đặc biệt, chẳng hạn như hành động tập thể hoặc đại diện. Luật Áo và Đức cho phép một số hiệp hội hoặc cơ quan công lập độc lập có quyền đưa ra một hành động đại diện cho việc cứu trợ bắt buộc hoặc tuyên bố trong các lĩnh vực cụ thể của pháp luật.

Ngoài ra còn có những bài đăng như: “Vai trò khác nhau của đại diện” (The different roles of agents. De Voil Indirect Tax Intelligence) của tác giả Newark [129]; “Luật đại diện” (Law Agency) của tác giả Wolfram Müller- Freienfels cũng đề cập nghiên cứu về các khía cạnh khác nhau của chế định đại diện [149]. Ở Việt Nam, tác giả Ngô Huy Cương (2009) có bài viết “Chế định đại diện theo quy định của pháp luật Việt Nam - Nhìn từ góc độ luật so sánh” đăng trên Tạp chí Nhà nước và Pháp luật số 4/2009. Theo tác giả, pháp luật dân sự của các nước trên thế giới có nhiều cách hiểu và định nghĩa về đại diện khác nhau.

Ví dụ, Điều 99 Bộ luật Dân sự của Nhật Bản năm 2005 quy định về đại diện như sau: Sự biểu lộ ý chí bởi người đại diện thể hiện rằng sự biểu lộ ý chí đó được lập ra nhân danh người được đại diện trong phạm vi thẩm quyền của người đại diện ràng buộc người được đại diện; các quy định này được áp dụng với những sửa đổi thích hợp đối với bất kỳ sự biểu lộ ý chí nào bởi người thứ ba tới người đại diện. Quy định này cho thấy: (i) Việc trao quyền đại diện không nhất thiết là một hợp đồng, có nghĩa là có thể bởi các nguồn gốc hay căn cứ khác; (ii) Người đại diện không nhất thiết phải hành động trong lĩnh vực xác lập hay thực hiện 10 luan an giao dịch dân sự; (iii) Yêu cầu người đại diện phải thể hiện sự nhân danh người được đại diện. Pháp luật Anh giải thích thuật ngữ đại diện (agency) được sử dụng để chỉ mối quan hệ tồn tại khi một người có thẩm quyền hoặc năng lực để tạo lập mối quan hệ pháp lý giữa một người giữ vai trò là người được đại diện và người thứ ba. Và nó được giải thích thêm là quan hệ đại diện xuất hiện bất kỳ khi nào một người, được gọi là người đại diện (agent), có thẩm quyền hành động nhân danh người khác, được gọi là người được đại diện (principal), và bằng lòng hành động như vậy.

Tương tự, Luận thuyết về đại diện (lần thứ hai) của Hoa Kỳ định nghĩa: Đại diện là quan hệ ủy thác phát sinh từ việc biểu lộ sự ưng thuận bởi một người với một người khác mà người sau này hành động nhân danh và phụ thuộc vào sự kiểm soát của người trước, và sự ưng thuận bởi người sau hành động như vậy”. Theo pháp luật Hoa Kỳ, chế định đại diện có đặc điểm sau: Thứ nhất, là một quan hệ ưng thuận mà trong đó người đại diện đồng ý hay ít nhất bằng lòng hành động dưới sự chỉ dẫn hay kiểm soát của người được đại diện; Thứ hai, là một quan hệ ủy thác mà theo đó người đại diện đồng ý hành động cho và nhân danh người được đại diện. Từ sự so sánh pháp luật các nước về chế định đại diện, bài viết nêu lên những vấn đề nổi bật và những khiếm khuyết còn tồn tại của Bộ luật Dân sự năm 2005 cả từ phương diện lý luận lẫn trong thực tiễn dựa trên sự so sánh của pháp luật các quốc gia khác [19]. Trong bài viết “Một số vấn đề về người đại diện theo ủy quyền và người đại diện do Tòa án chỉ định trong tố tụng dân sự” của tác giả Nguyễn Thị Hạnh trên Tạp chí Nghề luật số 06/2010 cũng đã trình bày một cách tổng quát về một số vấn đề về người đại diện theo ủy quyền của đương sự và người đại diện do Tòa án chỉ định.

Bài viết phân tích những tồn tại và hạn chế trong pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam hiện hành, đồng thời có đưa ra một số ví dụ thực tế trong pháp luật về khía cạnh người đại diện theo ủy quyền và người đại diện do Tòa án chỉ định trong tố tụng dân sự. Đặc biệt tác giả đã chỉ ra được những khoảng trống trong Điều 73, 74, 75, 164 BLTTDS năm 2004 [32]. 11 luan an Cũng tác giả Nguyễn Thị Hạnh có công bố bài viết “Một số vấn đề về người đại diện theo pháp luật của đương sự trong tố tụng dân sự” trên Tạp chí Tòa án nhân dân, số 03/2011. Theo quy định của BLTTDS, người đại diện của đương sự có thể là: Người đại diện theo pháp luật, người đại diện theo ủy quyền và người đại diện do Tòa án chỉ định.

Bên cạnh đó đánh giá thực trạng vấn đề người đại diện theo pháp luật của đương sự trong tố tụng dân sự nhằm chỉ ra những thành công và hạn chế trong pháp luật hiện hành [33].