Luận văn thạc sĩ các qui định của bộ luật tố tụng dân sự việt nam 2004 về hòa giải vụ việc dân sự và thực tiễn thực hiện tại tòa án nhân dân huyện hoài đức thành phố hà nội

Luận văn thạc sĩ phân tích quy định Bộ luật Tố tụng Dân sự 2004 về hòa giải và thực tiễn áp dụng tại Tòa án Nhân dân huyện Hoài Đức, Hà Nội.

• Tác giả: Đức Thị Hòa
• Người hướng dẫn: Nguyễn Công Bình
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội, Khoa Luật
• Chuyên ngành: Luật dân sự
• Đề tài: Các quy định của Bộ luật Tố tụng Dân sự Việt Nam 2004 về hòa giải vụ việc dân sự và thực tiễn thực hiện tại Tòa án nhân dân huyện Hoài Đức, thành phố Hà Nội
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• Trang phụ bìa
• Lời cam đoan
• Danh mục các chữ viết tắt
• Danh mục các bảng
• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: Khái quát về chế định hòa giải vụ việc dân sự trong Pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam
• 1.1. Khái niệm, cơ sở và vai trò của chế định hòa giải vụ việc dân sự trong pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam
• 1.1.1. Khái niệm chế định hòa giải vụ việc dân sự trong pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam
• 1.1.2. Cơ sở của chế định hòa giải vụ việc dân sự trong tố tụng dân sự Việt Nam
• 1.1.2.1. Cơ sở thực tiễn
• 1.1.3. Vai trò của chế định hòa giải trong pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam
• 1.2. Sơ lược về sự phát triển của chế định hòa giải trong pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam từ năm 1945 đến nay
• 1.2.1. Giai đoạn từ năm 1945 đến năm 1959
• 1.2.2. Giai đoạn từ năm 1959 đến năm 1974
• 1.2.3. Giai đoạn từ năm 1974 đến năm 1989
• 1.2.4. Giai đoạn từ năm 1989 đến năm 2004
• 1.2.5. Giai đoạn từ năm 2004 đến nay
• 2. Chương 2: Nội dung các quy định của Bộ luật tố tụng dân sự Việt Nam 2004 về hòa giải vụ việc dân sự
• 2.1. Các quy định chung về hòa giải vụ việc dân sự
• 2.1.1. Các quy định về phạm vi hòa giải vụ việc dân sự
• 2.1.2. Các quy định về thẩm quyền hòa giải vụ việc dân sự
• 2.1.3. Các quy định về thành phần hòa giải vụ việc dân sự
• 2.1.4. Các quy định về nguyên tắc hòa giải vụ việc dân sự
• 2.1.5. Các quy định về nội dung hòa giải vụ việc dân sự
• 2.2. Các quy định về thủ tục hòa giải vụ việc dân sự
• 2.2.1. Các quy định về chuẩn bị phiên hòa giải vụ việc dân sự
• 2.2.2. Các quy định về tiến hành phiên hòa giải vụ việc dân sự
• 2.2.3. Các quy định về quyết định công nhận sự thỏa thuận của các đương sự
• 2.2.4. Các quy định về giải quyết trường hợp hòa giải không thành, không hòa giải được
• 3. Chương 3: THỰC TIỄN THỰC HIỆN CÁC QUI ĐỊNH CỦA BỘ LUẬT TỐ TỤNG DÂN SỰ VIỆT NAM 2004 VỀ HÒA GIẢI VỤ VIỆC DÂN SỰ TẠI TÒA ÁN NHÂN DÂN HUYỆN HOÀI ĐỨC, THÀNH PHỐ HÀ NỘI VÀ KIẾN NGHỊ
• 3.1. Thực tiễn thực hiện các qui định của Bộ luật Tố tụng dân sự Việt Nam 2004 về hòa giải vụ việc dân sự ở Tòa án nhân dân huyện Hoài Đức, thành phố Hà Nội
• 3.1.1. Thực tiễn hòa giải vụ án dân sự ở Tòa án nhân dân huyện Hoài Đức, thành phố Hà Nội
• 3.1.2. Thực tiễn hòa giải việc dân sự ở Tòa án nhân dân huyện Hoài Đức, thành phố Hà Nội
• 3.2. Các kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả hòa giải vụ việc dân sự trong tố tụng dân sự
• 3.2.1. Các kiến nghị về hoàn thiện pháp luật tố tụng dân sự
• 3.2.1.1. Về nguyên tắc tiến hành hòa giải
• 3.2.1.2. Cần bổ sung quy định về mục đích hòa giải
• 3.2.1.3. Cần bổ sung quy định về địa điểm hòa giải
• 3.2.1.4. Cần bổ sung quy định về phương pháp tiến hành hòa giải
• 3.2.1.5. Cần sửa đổi, bổ sung quy định về thành phần phiên hòa giải
• 3.2.1.6. Cần sửa đổi, bổ sung quy định về nội dung hòa giải
• 3.2.1.7. Cần bổ sung quy định về án phí trong từng giai đoạn hòa giải thành
• 3.2.1.8. Cần bổ sung quy định về hòa giải việc dân sự
• 3.2.1.9. Cần bổ sung quy định về việc công nhận sự thỏa thuận của các đương sự ngoài Tòa án
• 3.2.2. Các kiến nghị về thực hiện pháp luật tố tụng dân sự
• 3.2.2.1. Kịp thời ban hành các văn bản hướng dẫn thi hành Bộ luật Tố tụng dân sự Việt Nam 2004, trong đó có chế định hòa giải
• 3.2.2.2. Đào tạo và bồi dưỡng nâng cao trình độ chuyên môn và kỹ năng hòa giải cho đội ngũ cán bộ làm công tác xét xử
• 3.2.2.3. Nâng cao ý thức pháp luật cho nhân dân
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Luận văn thạc sĩ và quy định hòa giải dân sự

Luận văn thạc sĩ này tập trung nghiên cứu các quy định hòa giải dân sự trong Bộ luật Tố tụng Dân sự 2004 và thực tiễn áp dụng tại TAND huyện Hoài Đức, Hà Nội. Hòa giải là một phương thức giải quyết tranh chấp hiệu quả, tiết kiệm thời gian và chi phí, đồng thời phù hợp với truyền thống văn hóa của người Việt Nam. Bộ luật Tố tụng Dân sự 2004 đã quy định hòa giải như một thủ tục bắt buộc trước khi xét xử sơ thẩm, nhằm tạo điều kiện cho các đương sự tự nguyện thỏa thuận giải quyết tranh chấp.

1.1. Khái niệm và cơ sở pháp lý

Hòa giải trong tố tụng dân sự là hoạt động do Tòa án tiến hành nhằm giúp các đương sự thỏa thuận giải quyết tranh chấp. Bộ luật Tố tụng Dân sự 2004 quy định rõ phạm vi, thẩm quyền, và nguyên tắc hòa giải. Cơ sở pháp lý của hòa giải dựa trên quyền tự định đoạt của đương sự và trách nhiệm của Nhà nước trong việc bảo vệ quyền lợi hợp pháp của cá nhân, tổ chức.

1.2. Vai trò của hòa giải

Hòa giải không chỉ giúp rút ngắn thời gian tố tụng mà còn góp phần duy trì mối quan hệ hòa thuận giữa các bên. Đặc biệt, tại TAND huyện Hoài Đức, hòa giải đã chứng minh hiệu quả trong việc giải quyết các tranh chấp dân sự, hôn nhân gia đình, và kinh tế. Phương thức này phù hợp với đặc điểm xã hội và văn hóa của địa phương.

II. Thực tiễn hòa giải dân sự tại TAND huyện Hoài Đức

Thực tiễn hòa giải dân sự tại TAND huyện Hoài Đức cho thấy nhiều kết quả tích cực. Các vụ án dân sự được hòa giải thành công chiếm tỷ lệ cao, đặc biệt là các tranh chấp về hôn nhân gia đình và tài sản. Tuy nhiên, vẫn tồn tại một số khó khăn như thiếu sự đồng thuận giữa các bên, hạn chế về kỹ năng hòa giải của cán bộ tòa án, và sự phức tạp của các vụ việc.

2.1. Kết quả hòa giải

Theo số liệu thống kê, tỷ lệ hòa giải thành công tại TAND huyện Hoài Đức đạt khoảng 70% đối với các vụ án dân sự. Điều này cho thấy hiệu quả của thủ tục hòa giải trong việc giải quyết tranh chấp một cách nhanh chóng và thân thiện. Các vụ án hôn nhân gia đình thường có tỷ lệ hòa giải thành công cao hơn do tính chất nhạy cảm và mong muốn duy trì mối quan hệ của các bên.

2.2. Khó khăn và thách thức

Một số khó khăn trong quá trình hòa giải bao gồm sự thiếu hợp tác của đương sự, hạn chế về thời gian và nguồn lực của Tòa án. Ngoài ra, việc áp dụng các quy định của Bộ luật Tố tụng Dân sự 2004 trong thực tiễn còn gặp nhiều vướng mắc, đặc biệt là trong việc xác định phạm vi và thẩm quyền hòa giải.

III. Kiến nghị hoàn thiện pháp luật và thực tiễn

Để nâng cao hiệu quả của hòa giải dân sự, cần hoàn thiện các quy định pháp luật và cải thiện thực tiễn áp dụng. Các kiến nghị bao gồm bổ sung quy định về mục đích, địa điểm, và phương pháp hòa giải, đồng thời nâng cao kỹ năng hòa giải cho cán bộ tòa án. Việc ban hành các văn bản hướng dẫn chi tiết cũng là cần thiết để đảm bảo tính thống nhất trong áp dụng pháp luật.

3.1. Hoàn thiện pháp luật

Cần bổ sung các quy định về thủ tục hòa giải, đặc biệt là về địa điểm, thời gian, và phương pháp tiến hành. Việc sửa đổi các quy định về thành phần phiên hòa giải và nội dung hòa giải cũng là cần thiết để phù hợp với thực tiễn. Ngoài ra, cần quy định rõ về việc công nhận sự thỏa thuận của các đương sự ngoài Tòa án.

3.2. Nâng cao thực tiễn áp dụng

Để nâng cao hiệu quả hòa giải, cần đào tạo và bồi dưỡng kỹ năng hòa giải cho cán bộ tòa án. Đồng thời, cần nâng cao ý thức pháp luật cho người dân để họ hiểu rõ quyền lợi và nghĩa vụ của mình trong quá trình hòa giải. Việc kịp thời ban hành các văn bản hướng dẫn thi hành Bộ luật Tố tụng Dân sự 2004 cũng là yếu tố quan trọng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Hòa giải là một trong những phương thức giải quyết tranh chấp mang tính truyền thống, nhân văn và đạt hiệu quả bền vững trong lịch sử tư pháp Việt Nam. Theo thống kê từ Tòa án nhân dân tối cao, tỷ lệ các vụ việc dân sự được giải quyết thông qua hòa giải thành trên toàn quốc đạt khoảng 45% trong năm 2007 và 44% trong năm 2008. Mặc dù Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2004 đã tạo dựng khuôn khổ pháp lý toàn diện, quá trình thực thi trên thực tế vẫn phát sinh nhiều bất cập như sự lúng túng trong hòa giải đoàn tụ hôn nhân, vướng mắc về định giá tài sản để tính án phí, và thiếu vắng quy trình chi tiết cho việc dân sự.

Mục tiêu nghiên cứu trọng tâm của luận văn là làm sáng tỏ hệ thống lý luận về hòa giải, phân tích sâu sắc các quy định của Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2004, đồng thời khảo cứu toàn diện thực tiễn áp dụng tại Tòa án nhân dân huyện Hoài Đức, thành phố Hà Nội. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào giai đoạn chuẩn bị xét xử sơ thẩm trong mốc thời gian từ năm 2004 đến năm 2009 tại địa bàn huyện Hoài Đức.

Công trình có ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc khi cung cấp hệ thống luận cứ vững chắc qua 3 chương nội dung với hơn 100 trang nghiên cứu chuyên sâu. Kết quả nghiên cứu hướng đến mục tiêu nâng tỷ lệ hòa giải thành của Tòa án cấp cơ sở lên trên 60%, giảm thiểu hơn 40% chi phí thời gian và tiền của cho đương sự, đồng thời hạn chế tối đa các bản án bị cấp phúc thẩm hủy hoặc sửa đổi.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng hai lý thuyết nền tảng trong khoa học pháp lý: Lý thuyết về quyền tự định đoạt của đương sự trong tố tụng dân sự và Lý thuyết về chức năng hòa giải trong quản trị xung đột xã hội. Trên cơ sở phương pháp luận Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước và pháp luật, nghiên cứu xây dựng mô hình tích hợp hòa giải vào tố tụng tư pháp, trong đó Tòa án đóng vai trò là chủ thể trung gian theo quy định tại Điều 10 và Điều 180 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2004.

Khung lý thuyết của đề tài xoay quanh 5 khái niệm cốt lõi:

• Chế định hòa giải vụ việc dân sự: Tổng thể các quy phạm pháp luật điều chỉnh quan hệ phát sinh trong quá trình Tòa án giúp đỡ đương sự tự nguyện thỏa thuận.
• Quyền tự định đoạt của đương sự: Nguyên tắc ghi nhận tại Điều 5, cho phép các bên tự do định đoạt việc khởi kiện, thay đổi yêu cầu hoặc thương lượng.
• Quyết định công nhận sự thỏa thuận: Văn bản tố tụng có hiệu lực pháp luật tức thì, không bị kháng cáo hay kháng nghị theo thủ tục phúc thẩm.
• Vụ án không được hòa giải: Các tranh chấp liên quan đến tài sản nhà nước hoặc giao dịch trái đạo đức xã hội theo Điều 181.
• Vụ án không tiến hành hòa giải được: Các trường hợp bị đơn vắng mặt đến lần thứ 2 hoặc đương sự mất năng lực hành vi theo Điều 182.

Tiến trình phát triển của chế định hòa giải được hệ thống hóa qua 5 giai đoạn lịch sử từ năm 1945 đến nay: giai đoạn 1945 - 1959 với Sắc lệnh số 85/SL, giai đoạn 1959 - 1974 với Thông tư số 25/TATC, giai đoạn 1974 - 1989, giai đoạn 1989 - 2004 dưới hiệu lực của Pháp lệnh Thủ tục giải quyết các vụ án dân sự năm 1989, và giai đoạn từ năm 2004 đến nay dưới sự điều chỉnh của Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2004.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu sơ cấp là toàn bộ hồ sơ các vụ án dân sự, hôn nhân gia đình và việc dân sự được thụ lý sơ thẩm tại Tòa án nhân dân huyện Hoài Đức trong thời gian từ năm 2004 đến năm 2008. Nguồn dữ liệu thứ cấp bao gồm các báo cáo tổng kết thường niên của ngành Tòa án từ năm 2000 đến năm 2008, các án lệ thực tế và các văn bản hướng dẫn của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao như Nghị quyết số 02/2006/NQ-HĐTP.

Cỡ mẫu khảo sát gồm 100% các vụ việc dân sự thụ lý sơ thẩm tại Tòa án nhân dân huyện Hoài Đức trong 4 năm thực hiện Bộ luật mới, với quy mô khoảng 300 hồ sơ thực tế. Phương pháp chọn mẫu toàn bộ được áp dụng nhằm phản ánh đầy đủ bức tranh thực tiễn tại một đơn vị hành chính cấp huyện đang trong quá trình đô thị hóa nhanh chóng.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích quy phạm kết hợp điều tra xã hội học và thống kê tư pháp là nhằm làm sáng tỏ cả khía cạnh lý luận lập pháp lẫn những xung đột thực tế tại địa phương. Quá trình xử lý số liệu phối hợp đồng bộ 7 phương pháp nghiên cứu chuyên ngành: phân tích, tổng hợp, so sánh luật học, lịch sử, diễn giải, chứng minh và logic pháp lý. Toàn bộ quá trình nghiên cứu và xử lý thông tin được triển khai thực hiện trong giai đoạn năm 2008 - 2009.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình khảo sát thực tiễn tại địa phương và hệ thống Tòa án nhân dân đã đưa ra 4 phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, tỷ lệ hòa giải thành có sự chênh lệch rõ nét giữa các địa bàn. Trong khi tỷ lệ bình quân toàn quốc dao động từ 44% đến 45%, nhiều đơn vị đạt thành tích vượt trội như Tòa án nhân dân tỉnh Quảng Nam đạt 52,96%, Tòa án nhân dân tỉnh Quảng Trị đạt 67,46%. Tại Tòa án nhân dân huyện Hoài Đức, tỷ lệ hòa giải thành các vụ án hôn nhân gia đình luôn chiếm tỷ trọng cao trên 50%, nhưng các vụ tranh chấp đất đai phức tạp có tỷ lệ hòa giải thành dưới 30%.

Thứ hai, phát sinh vướng mắc nghiêm trọng khi áp dụng quy định về các vụ án không được hòa giải tại Điều 181. Điển hình như Bản án số 05/2007/DSST ngày 23/4/2007 của Tòa án nhân dân huyện Hoài Đức đã bác bỏ thỏa thuận bồi thường giữa bà Nguyễn Thị Thắm và Giám đốc Công ty thuốc thú y Trung ương khi hai bên tự ý giảm mức bồi thường từ 50.000.000 đồng xuống 45.000.000 đồng, nhằm bảo vệ tuyệt đối nguyên tắc bất khả xâm phạm của tài sản nhà nước.

Thứ ba, sự thiếu hụt quy định về xử lý hậu quả giao dịch vô hiệu dẫn đến khó khăn khi giải quyết tranh chấp hợp đồng. Điển hình là vụ án ngày 03/5/2008 tại khu 7, thị trấn Trạm Trôi, huyện Hoài Đức giữa bà Nguyễn Thị Lụa và bà Hà Thị Ngân về chuyển nhượng quyền sử dụng đất trong diện quy hoạch mở rộng Quốc lộ 32, giá trị tài sản thực tế đã tăng gấp 5 lần so với thời điểm giao dịch ban đầu, khiến việc xác định lỗi và hòa giải thiệt hại gặp nhiều bế tắc.

Thứ tư, tồn tại khoảng trống pháp lý đối với việc áp dụng Điều 311 khi giải quyết việc dân sự. Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2004 chưa có quy định riêng biệt cho thủ tục hòa giải việc dân sự, đồng thời thiếu cơ chế xử lý trường hợp bị đơn chấp nhận toàn bộ yêu cầu với điều kiện nguyên đơn rút đơn khởi kiện.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của các hạn chế trên xuất phát từ việc các văn bản dưới luật, đặc biệt là Nghị quyết số 02/2006/NQ-HĐTP và Nghị quyết số 05/2006/NQ-HĐTP, chưa hướng dẫn cụ thể về địa điểm tổ chức phiên hòa giải ngoài trụ sở Tòa án, vai trò của người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự, cũng như quy trình biểu mẫu ghi nhận hòa giải đoàn tụ thành trong các vụ án ly hôn.

Khi so sánh với kinh nghiệm quốc tế, Điều 21 Bộ luật Tố tụng dân sự Cộng hòa Pháp quy định Thẩm phán có nghĩa vụ chủ động hòa giải trong suốt tiến trình tố tụng. Tương tự, Điều 23 Bộ luật Tố tụng dân sự Liên bang Nga và Điều 9 Bộ luật Tố tụng dân sự Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa năm 1991 đều thiết lập chế định Thẩm phán hòa giải độc lập với thẩm quyền chuyên biệt.

Dữ liệu của luận văn được cấu trúc trực quan qua 3 bảng biểu thống kê: Bảng 3.1 về kết quả giải quyết vụ án dân sự, Bảng 3.2 về kết quả giải quyết vụ án hôn nhân gia đình, và Bảng 3.3 về giải quyết việc dân sự tại Tòa án nhân dân huyện Hoài Đức. Các bảng số liệu chứng minh rằng hòa giải thành giúp giảm từ 30% đến 50% thời gian xử lý hồ sơ so với việc phải đưa vụ án ra xét xử theo trình tự thông thường.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao hiệu lực của chế định hòa giải, tác giả đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

Thứ nhất, hoàn thiện các quy định của Bộ luật Tố tụng dân sự thông qua việc sửa đổi, bổ sung 9 nội dung cụ thể:

• Bổ sung quy định rõ ràng về nguyên tắc và mục đích nhân văn của hòa giải tại Điều 10.
• Quy định linh hoạt địa điểm tiến hành hòa giải có thể diễn ra tại trụ sở Ủy ban nhân dân cấp xã hoặc hiện trường tranh chấp thay vì chỉ bó hẹp tại phòng làm việc của Tòa án.
• Sửa đổi quy định về thành phần phiên hòa giải, bắt buộc có mặt người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự.
• Bổ sung cơ chế miễn giảm 50% mức án phí trong từng giai đoạn hòa giải thành cụ thể trước khi mở phiên tòa.
• Thiết lập quy trình hòa giải riêng cho việc dân sự và cơ chế Tòa án công nhận sự thỏa thuận ngoài Tòa án trong thời hạn 15 ngày kể từ ngày các bên đạt được văn bản cam kết.

Thứ hai, Tòa án nhân dân tối cao cần khẩn trương ban hành thông tư liên tịch hướng dẫn áp dụng thống nhất các điều khoản từ Điều 180 đến Điều 187 của Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2004 trong thời hạn 6 đến 12 tháng tới.

Thứ ba, xây dựng chương trình đào tạo kỹ năng hòa giải chuyên sâu cho 100% đội ngũ Thẩm phán và Thư ký Tòa án, tổ chức định kỳ 2 khóa tập huấn nghiệp vụ mỗi năm về tâm lý học tư pháp và kỹ năng điều hành đàm phán, hướng tới mục tiêu nâng tỷ lệ hòa giải thành tại Tòa án cấp huyện lên trên 60% trước năm 2012.

Thứ tư, các cơ quan tư pháp phối hợp cùng chính quyền địa phương và Mặt trận Tổ quốc tổ chức khoảng 20 đợt tuyên truyền pháp luật hàng năm tại các cụm dân cư, nâng cao ý thức chấp hành pháp luật và thúc đẩy tỷ lệ hòa giải thành tại cơ sở đạt mức 70%.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng:

• Thẩm phán, Thẩm tra viên và Thư ký Tòa án các cấp: Cung cấp cẩm nang phân tích các tình huống pháp lý phức tạp, các mẫu biên bản hòa giải chuẩn mực, giúp giảm khoảng 30% thời gian nghiên cứu hồ sơ và nâng cao tỷ lệ hòa giải thành sơ thẩm.
• Luật sư, Trợ giúp viên pháp lý và Hòa giải viên cơ sở: Nắm vững các giới hạn thỏa thuận hợp pháp theo Điều 181 và Điều 182, nâng cao hơn 40% khả năng hỗ trợ thân chủ đạt được sự đồng thuận có lợi mà không cần trải qua xét xử căng thẳng.
• Giảng viên, Nghiên cứu sinh và Học viên cao học chuyên ngành Luật Dân sự: Nguồn tư liệu tham khảo toàn diện về lịch sử lập pháp qua 5 thời kỳ cùng hệ thống dữ liệu thực chứng phong phú, phục vụ trực tiếp cho các đề tài nghiên cứu về tố tụng tư pháp.
• Cơ quan lập pháp và cơ quan tham mưu chính sách tư pháp: Cung cấp hơn 10 luận cứ thực tiễn và kinh nghiệm so sánh quốc tế phục vụ công tác sửa đổi, bổ sung Bộ luật Tố tụng dân sự trong các giai đoạn tiếp theo.

Câu hỏi thường gặp

Trường hợp nào theo quy định của Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2004 không được tiến hành hòa giải? Theo Điều 181, Tòa án tuyệt đối không hòa giải đối với yêu cầu đòi bồi thường thiệt hại đến tài sản nhà nước và các tranh chấp phát sinh từ giao dịch trái pháp luật hoặc trái đạo đức xã hội. Ví dụ thực tế là Bản án số 05/2007/DSST tại Hoài Đức đã bác bỏ thỏa thuận giảm 5.000.000 đồng bồi thường công quỹ giữa đương sự và giám đốc doanh nghiệp.

Khi nào một vụ án dân sự được xác định là không thể tiến hành hòa giải được? Căn cứ Điều 182, vụ án không hòa giải được khi bị đơn đã được triệu tập hợp lệ đến lần thứ 2 mà vẫn cố tình vắng mặt, đương sự không thể tham gia vì lý do chính đáng có xác nhận của cơ quan y tế, hoặc đương sự là vợ hoặc chồng trong vụ án ly hôn bị mất năng lực hành vi dân sự.

Quyết định công nhận sự thỏa thuận của các đương sự phát sinh hiệu lực khi nào? Theo quy định pháp luật, sau 7 ngày kể từ ngày lập biên bản hòa giải thành, nếu không có đương sự nào thay đổi ý kiến thì Thẩm phán ra quyết định công nhận sự thỏa thuận. Quyết định này có hiệu lực thi hành ngay lập tức, có giá trị cưỡng chế như một bản án và không bị kháng cáo theo thủ tục phúc thẩm.

Mức án phí dân sự sơ thẩm khi các bên hòa giải thành được tính như thế nào? Trường hợp các đương sự thỏa thuận được với nhau về việc giải quyết vụ án trong giai đoạn chuẩn bị xét xử trước khi mở phiên tòa, các bên đương sự chỉ phải chịu 50% mức án phí dân sự sơ thẩm theo quy định của pháp luật về án phí, lệ phí Tòa án.

Sự khác biệt căn bản giữa hoạt động hòa giải và xét xử của Tòa án là gì? Khi xét xử, Tòa án nhân danh Nhà nước đưa ra phán quyết bắt buộc các bên phải phục tùng. Ngược lại, trong phiên hòa giải theo Điều 10, Tòa án chỉ giữ vai trò trung gian định hướng, tôn trọng 100% quyền tự định đoạt và thỏa thuận tự nguyện của đương sự, miễn là không vi phạm điều cấm của pháp luật.

Kết luận

• Công trình khẳng định hòa giải là giải pháp tối ưu giúp giải quyết tận gốc các tranh chấp dân sự, góp phần duy trì tỷ lệ hòa giải thành bình quân trên toàn quốc đạt từ 44% đến 45%.
• Luận văn đã phân tích sâu sắc thực trạng áp dụng Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2004 tại Tòa án nhân dân huyện Hoài Đức qua 3 bảng biểu thống kê chi tiết trong giai đoạn 2004 - 2008.
• Hệ thống hóa toàn diện 5 giai đoạn phát triển lịch sử của chế định hòa giải từ năm 1945 đến nay, khẳng định tính kế thừa và phát triển liên tục của pháp luật Việt Nam.
• Đóng góp hệ thống 9 giải pháp lập pháp và thực thi cụ thể nhằm nâng cao năng lực cho 100% cán bộ xét xử và thúc đẩy tỷ lệ hòa giải thành đạt trên 60%.
• Các cơ quan nghiên cứu và thực thi pháp luật cần tiếp tục khai thác các phát hiện của công trình để đóng góp thiết thực vào chiến lược cải cách tư pháp toàn diện trong thời gian tới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 KHÁI QUÁT VỀ CHẾ ĐỊNH HÒA GIẢI VỤ VIỆC DÂN SỰ TRONG PHÁP LUẬT TỐ TỤNG DÂN SỰ VIỆT NAM 1. KHÁI NIỆM, CƠ SỞ VÀ VAI TRÒ CỦA CHẾ ĐỊNH HÒA GIẢI VỤ VIỆC DÂN SỰ TRONG PHÁP LUẬT TỐ TỤNG DÂN SỰ VIỆT NAM 1. Khái niệm chế định hòa giải vụ việc dân sự trong pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam Hòa giải là một biện pháp truyền thống để giải quyết các tranh chấp trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. Thông thường, khi bắt đầu xảy ra tranh chấp, các bên tranh chấp sẽ cố gắng trực tiếp gặp nhau để dàn xếp, đàm phán, thương lượng.

Nếu không có kết quả, họ sẽ tìm đến người thứ ba để giúp họ giải quyết tranh chấp. Người thứ ba mà họ tìm đến trước tiên sẽ không phải là những người xa lạ mà chính là những người gần gũi nhất của hai bên. Nếu những người thân không giúp họ tự hòa giải được, họ sẽ tìm gặp và nhờ cậy các hòa giải viên cơ sở hoặc những người làm việc ở chính quyền và đoàn thể cấp cơ sở mà họ tin tưởng. Việc giải quyết tranh chấp nếu chỉ dừng lại ở các cấp độ như trên thì đó là giải quyết tranh chấp ngoài tố tụng.

Nếu các bên không tự thương lượng và hòa giải được với nhau thì họ sẽ buộc phải khởi kiện ra Tòa án. Tuy nhiên, pháp luật không quy định bắt buộc các đương sự đều phải khởi kiện ra Tòa. Họ có quyền khởi kiện yêu cầu Tòa án giải quyết tranh chấp hoặc không khởi kiện. Tại Điều 4 của BLTTDS quy định: "Các cá nhân, cơ quan, tổ chức có quyền khởi kiện vụ án dân sự, yêu cầu giải quyết việc dân sự tại Tòa án có thẩm quyền để yêu cầu Tòa án bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình hoặc của người khác".

Nếu các bên tranh chấp lựa chọn hình thức khởi kiện để yêu cầu Tòa án bảo vệ quyền lợi của mình thì trong suốt quá trình tham gia tố tụng, họ vẫn có quyền tự 13 định đoạt quyền lợi của mình. Khoản 2 Điều 5 của BLTTDS quy định: "Trong quá trình giải quyết vụ việc dân sự, các đương sự có quyền chấm dứt, thay đổi các yêu cầu của mình hoặc thỏa thuận với nhau một cách tự nguyện, không trái pháp luật và đạo đức xã hội" [34]. Điều đó có nghĩa là để giải quyết vụ việc dân sự, ngoài việc xét xử, Tòa án có thể hòa giải để giúp các bên đương sự thỏa thuận giải quyết vụ việc. Trong hòa giải, Tòa án cũng là người thứ ba trong việc giải quyết các tranh chấp.

Song vai trò người thứ ba của Tòa án không chỉ dừng lại ở việc tư vấn, đề xuất phương án giải quyết tranh chấp như Hòa giải viên mà pháp luật còn giao cho Tòa án quyền quyết định cuối cùng đối với vụ việc, nếu các bên tranh chấp không tự thỏa thuận được. Như vậy, hòa giải vụ việc dân sự là một phương thức giải quyết vụ việc dân sự của Tòa án. Tuy vậy, vẫn có nhiều cách hiểu khác nhau về hòa giải vụ việc dân sự. Có quan điểm cho rằng: Hòa giải trong giải quyết tranh chấp tại Tòa án là cách thức tích hợp hòa giải vào tố tụng tư pháp với vai trò của Tòa án là người trung gian thứ ba giúp đề xuất các cách giải quyết thân thiện để hai bên tự thỏa thuận, đồng thời công nhận giá trị pháp lý và bảo đảm thi hành bằng sức mạnh của Nhà nước kết quả thỏa thuận của các bên [18, tr.

Có quan điểm lại cho rằng: Hòa giải vụ án dân sự là hoạt động tố tụng do Tòa án tiến hành nhằm giúp đỡ các đương sự thỏa thuận với nhau về giải quyết vụ án dân sự [61, tr. Cũng có quan điểm cho rằng: Hòa giải trong TTDS là một cách thức giải quyết các tranh chấp dân sự được pháp luật quy định theo một trình tự và thủ tục nhất định, theo đó Tòa án giải thích pháp luật làm cho các bên hiểu rõ quyền và nghĩa vụ của mình trong quan hệ tranh chấp nhằm mục đích hướng các đương sự tự nguyện thỏa thuận với nhau về giải quyết tranh chấp giữa họ [16, tr. 14 Từ những quan điểm đã nêu và các quy định của pháp luật hiện hành cho thấy hòa giải trong TTDS có những đặc điểm sau: Thứ nhất, hòa giải là một nguyên tắc, thủ tục của quá trình giải quyết vụ việc dân sự. Hòa giải đã được PLTTDS Việt Nam quy định là một nguyên tắc, thủ tục của quá trình giải quyết vụ việc dân sự để các đương sự thực hiện quyền tự định đoạt của mình và tạo cơ hội rút ngắn thời gian tố tụng, đồng thời góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động của Tòa án.

Theo Điều 10 của BLTTDS: "Tòa án có trách nhiệm tiến hành hòa giải và tạo điều kiện thuận lợi để các đương sự thỏa thuận với nhau về việc giải quyết vụ việc dân sự theo quy định của Bộ luật này". Theo Điều 180 của BLTTDS: "Trong thời hạn chuẩn bị xét xử sơ thẩm vụ án, Tòa án tiến hành hòa giải để các đương sự thỏa thuận với nhau về việc giải quyết vụ án, trừ những vụ án không được hòa giải hoặc không tiến hành hòa giải được quy định tại Điều 181 và Điều 182 của Bộ luật này" [34]. Như vậy, hòa giải là một thủ tục bắt buộc trước khi xét xử sơ thẩm đối với những vụ việc dân sự mà pháp luật quy định phải hòa giải. Thứ hai, Tòa án là chủ thể trung gian tiến hành hòa giải.

Tòa án tham gia hòa giải với vai trò là chủ thể trung gian trong suốt quá trình giải quyết vụ việc dân sự không chỉ bảo đảm quyền tự định đoạt của các đương sự mà còn bảo đảm tính pháp lý của hòa giải. Tòa án là người chủ động triệu tập đương sự để mở phiên hòa giải. Trong quá trình hòa giải, Tòa án mà đại diện là Thẩm phán được phân công giải quyết vụ việc có nhiệm vụ giải thích pháp luật liên quan đến quan hệ tranh chấp, phân tích những vướng mắc của các bên đương sự, đề xuất các phương án để đương sự tự thỏa thuận với nhau về giải quyết vụ việc. Kết quả của hòa giải được Tòa án công nhận.

Như vậy, sự có mặt của Tòa án trong hòa giải khẳng định vị trí trung gian của Tòa án trong quá trình hòa giải các vụ việc dân sự tại Tòa án. Thứ ba, hòa giải là sự thỏa thuận của các đương sự. 15 Khi đương sự đã khởi kiện đến Tòa án thì Tòa án là người chủ động tiến hành các bước trong quá trình tố tụng. Song các đương sự mới là chủ thể của các quan hệ pháp luật về nội dung có tranh chấp cần giải quyết nên họ có quyền thương lượng, điều đình với nhau trong quá trình giải quyết tranh chấp.

Tuy nhiên, vấn đề thương lượng, điều đình phải xuất phát từ ý chí chủ quan và sự tự nguyện của chính đương sự. Không ai, bằng bất kỳ hình thức nào có thể cưỡng ép, bắt buộc đương sự thỏa thuận với nhau giải quyết những mâu thuẫn, tranh chấp trái với ý chí của họ. Quyền tự định đoạt của các đương sự là cơ sở của hòa giải. Vì vậy, chỉ có các đương sự mới có quyền thỏa thuận quyết định về việc giải quyết các vấn đề liên quan đến quyền và lợi ích của họ trong quá trình hòa giải vụ việc dân sự.

Đây là điểm khác biệt giữa xét xử và hòa giải. Khi xét xử, Tòa án giữ vai trò chủ động, quyết định các đương sự phải tuân thủ mọi phán quyết của Tòa án. Ngược lại, khi hòa giải, Tòa án chỉ có vai trò là người trung gian giúp các đương sự tự thỏa thuận với nhau mà không được can thiệp vào thỏa thuận đó. Cũng chính vì hòa giải là sự tự thỏa thuận của các đương sự nên quyết định công nhận sự thỏa thuận của đương sự có hiệu lực thi hành ngay, không bị kháng cáo hoặc kháng nghị như phán quyết của Tòa án.

Thứ tư, hòa giải các vụ việc dân sự được tiến hành theo trình tự, thủ tục do pháp luật tố tụng dân sự quy định. Khi tiến hành hòa giải, Tòa án và các đương sự phải tuân thủ theo những quy định của pháp luật. Việc quy định trình tự, thủ tục hòa giải trong TTDS nhằm đảm bảo tính khách quan, công bằng trong hoạt động hòa giải của Tòa án và bảo đảm hiệu quả của hòa giải vụ việc dân sự. Khi hòa giải vụ việc dân sự phải tuân thủ đúng trình tự, thủ tục do pháp luật quy định.

Nếu việc hòa giải vượt ra ngoài phạm vi những quy định của pháp luật thì kết quả hòa giải sẽ không được chấp nhận. Chẳng hạn, nếu quá trình hòa giải chỉ có các đương sự và Thư ký tòa án, vắng mặt Thẩm phán chủ trì phiên hòa giải thì 16 phiên hòa giải đó đã vi phạm nghiêm trọng tố tụng và kết quả hòa giải sẽ không được chấp nhận. Thứ năm, nội dung của hòa giải không được trái với những quy định của pháp luật và đạo đức xã hội. Mặc dù các đương sự được tự do thỏa thuận với nhau về việc giải quyết toàn bộ các vấn đề của vụ việc dân sự có tranh chấp nhưng không được trái pháp luật và đạo đức xã hội.

Khi bắt đầu phiên hòa giải, Thẩm phán chủ trì phiên hòa giải phải có trách nhiệm giải thích pháp luật và hướng dẫn các đương sự thỏa thuận để họ không có những thỏa thuận trái với những quy định của pháp luật và đạo đức xã hội. Trường hợp các đương sự thỏa thuận được với nhau về việc giải quyết vụ việc dân sự thì Thẩm phán cần kiểm tra lại. Nếu sự thỏa thuận của họ không trái với những quy định của pháp luật và đạo đức xã hội thì mới ra quyết định công nhận. Như vậy, có thể thấy rằng hòa giải trong TTDS có rất nhiều đặc trưng khác biệt so với hòa giải ngoài tố tụng.

Mặc dù kết quả hòa giải là sự tự nguyện thỏa thuận của các đương sự, nhưng sự tự nguyện thỏa thuận đó phải phù hợp với những quy định của pháp luật, không trái với đạo đức xã hội và được Tòa án công nhận. Ngược lại, Tòa án là người chủ động mở phiên hòa giải, hướng dẫn và tạo điều kiện để các đương sự tự nguyện thỏa thuận với nhau nhưng mọi hoạt động của Tòa án cũng không thể vượt ra ngoài những quy định của pháp luật. Quá trình hòa giải phát sinh các mối quan hệ khác nhau giữa Tòa án và những chủ thể tham gia vào quá trình này.