mở đầu cho thời đại thông tin mới: thời đại thông tin internet toàn cầu. Lập tức, một loạt các tờ báo lớn của Mỹ đã xây dựng website của mình trên mạng như Los Angeles Time, USA Today… Cùng trong năm đó, 11 tờ báo khác của châu Á cũng xuất hiện trên mạng như China daily (Trung Quốc), Utusan (Malaysia), Asahi Simbun (Nhật Bản)… [43, 16]. Tại Việt Nam, ngày 19/11/1997, nước ta chính thức mở cổng Internet [45, 48]. Ngày 31/12/1997, tạp chí Quê hương của Uỷ ban về người Việt Nam ở nước ngoài được đưa lên mạng, khởi đầu cho sự xuất hiện của hàng loạt báo 15 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com mạng điện tử khác của Việt Nam nối tiếp nhau ra đời như Vietnamnet, Vnexpress… [2, 60; 18, 14].
Cùng với tốc độ phủ sóng nhanh chóng của Internet trên thị trường Việt Nam, báo mạng điện tử cũng ngày càng chiếm lĩnh lực lượng công chúng đông đảo hơn, nhất là với giới trẻ 1. Nhận thức được điều này, hàng loạt các tờ báo giấy cũng nhanh chóng cho ra phiên bản báo mạng điện tử như Tuổi trẻ với địa chỉ tuoitre.vn, Tiền phong với tienphongonline.vn…, Nhân dân với nhandan.vn, Lao động với laodong.vn, Người lao động có nld.vn, Sài Gòn giải phóng có sggp.vn… Sau hơn 10 năm hình thành và phát triển, hiện số lượng báo mạng điện tử ở Việt Nam đã rất phong phú và được chia làm hai dạng. Thứ nhất là các báo mạng điện tử hình thành và phát triển độc lập, không kèm báo giấy như Vietnamnet, Vnexpress, Vnmedia, VietnamPlus… Đây cũng là những báo mạng điện tử có lượng công chúng lớn. Loại thứ hai là các báo mạng điện tử ra đời gắn liền với các tờ báo “mẹ” là báo giấy như Tuổi trẻ, Tiền phong, Thanh niên, Lao động… Các báo này hầu như là phiên bản của báo giấy.
Mặc dù thời gian gần đây, các toà soạn này cũng đã có nhiều cố gắng để phát triển báo mạng điện tử độc lập nhưng về cơ bản, nó vẫn chịu sự chi phối lớn của các tờ báo giấy. Đặc điểm của báo mạng điện tử Với sự hậu thuẫn của khoa học kỹ thuật, so với các loại hình báo chí xuất hiện trước đây như báo in, phát thanh, truyền hình, báo mạng điện tử có những đặc điểm chiếm ưu thế vượt trội như khả năng đa phương tiện, tính tương tác, tính thời sự của thông tin… 1 Nghiên cứu của Thạc sĩ Nguyễn Thu Giang trong đề tài luận văn cao học ngành báo chí tại Khoa Báo chí và Truyền thông, Đại học ĐH KHXH&NV, ĐH QGHN, năm 2007, với đề tài Công chúng Hà Nội với việc đọc báo in và báo điện tử, cho thấy “nếu như tuyệt đại đa số người thuộc nhóm tuổi 15-24 đã từng vào mạng internet, chiếm 99%, thì tỷ lệ này ở nhóm tuổi trên 65 chỉ là 18%” (trang 52). 16 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Ưu thế đầu tiên phải kể đến là tính đa phương tiện. Nhờ đó, nó có khả năng tích hợp được ưu thế của các loại hình báo chí khác như tính văn bản và khả năng lưu trữ dưới dạng văn bản của báo in, hình ảnh động và âm thanh của truyền hình, âm thanh của phát thanh.
Nó cũng khắc phục được tính đơn điệu và tĩnh của báo in cũng như hạn chế trong trật tự tuyến tính thời gian phát sóng của phát thanh và truyền hình. Trên báo mạng điện tử, công chúng có thể đọc, nghe và xem. Các yếu tố chữ viết, đồ họa, video clip được sử dụng linh hoạt tạo ra nhiều cổng thông tin để công chúng tiếp cận dễ dàng. Chính sự tích hợp này làm cho báo mạng điện tử thực sự phong phú, đa dạng, sinh động và hấp dẫn trong cách chuyển tải thông tin.
Ưu thế tiếp theo phải kể đến của báo mạng là tính tương tác. Đây vốn là một hạn chế của các loại hình báo chí khác nhưng lại là một lợi thế của báo điện tử. Ở đây, độc giả có thể phản hồi ngay tức thì các ý kiến của mình về bài viết của phóng viên dưới từng bài báo hoặc gửi tới toà soạn các thông tin, vấn đề mình quan tâm thông qua hệ thống mạng. Có thể nói, không có loại hình báo chí nào hiện nay có thể cạnh tranh với báo điện tử về khả năng tương tác.
Nhiều khi, một bài báo nhưng có tới hàng trăm ý kiến phản hồi gửi về toà soạn, trong đó có hàng chục ý kiến được đăng tải và có lúc, ý kiến phản hồi của độc giả cuối bài báo còn dài hơn dung lượng tác phẩm, thậm chí được toà soạn biên tập, cấu thành các bài báo độc lập. Lợi thế này cũng được các toà soạn báo mạng điện tử khai thác triệt để để thực hiện các cuộc giao lưu trực tuyến, tư vấn trực tuyến hoặc tổ chức các chuyên trang riêng dành cho bạn đọc cùng tham gia làm báo (như báo Tuổi trẻ, Vnexpress). Chính khả năng tương tác cao của báo mạng điện tử đã là một cầu nối kéo công chúng lại gần hơn. Một lợi thế vượt trội khác của báo mạng điện tử mà các loại hình báo chí khác khó có thể cạnh tranh là tính thời sự của thông tin.
Nếu báo in bị giới 17 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com hạn bởi thời gian in, phát hành báo, báo mới hôm nay chỉ có thể đăng tải những thông tin của hôm qua thì báo mạng điện tử có thể cập nhật thông tin tới từng giây. Ngay khi sự kiện xảy ra, phóng viên đã đưa thông tin ban đầu lên mạng, có thể chỉ là tít và một câu thông báo sự kiện, sau đó liên tục cập nhật các thông tin mới. Đội ngũ người làm báo vẫn thường có câu nhận định về vai trò cũng như thế mạnh của các loại hình báo chí trước một sự kiện là “phát thanh đưa tin, truyền hình phản ánh, báo in bình luận”. Tuy nhiên, “đối với các sự kiện lớn được công chúng quan tâm, báo điện tử có thể tường thuật trực tiếp sự kiện bằng hình ảnh, bằng âm thanh (web TV) kết hợp với chữ viết để độc giả có thể theo dõi thông tin liên tục và đa chiều ngay khi sự kiện đang diễn ra” [27, 11].
Phát thanh, truyền hình mặc dù cũng có thể đưa thông tin nóng, nhanh nhưng lại bị lệ thuộc nhiều vào hệ thống máy móc trong khi phóng viên báo mạng điện tử có thể tác nghiệp khá linh hoạt, chỉ cần một máy tính kết nối mạng hoặc gọi điện về cho người ở toà soạn cập nhật, phát tin bài. Ngày nay, với sự hỗ trợ của phương tiện máy móc, phát thanh và truyền hình có thể làm trực tiếp tại hiện trường, nhưng do hạn chế về thời lượng phát sóng nên tốc độ cập nhật thông tin không thể liên tục được như báo mạng, nơi mà phóng viên có thể “tiếp tục cập nhật”, bổ sung thông tin trong từng phút. Chính khả năng cập nhật thông tin liên tục của báo mạng điện tử giúp cho loại hình báo chí này chiếm ưu thế tuyệt đối về tính thời sự của thông tin, đồng thời vỡ tính định kỳ vốn là một đặc trưng của báo chí. Đây cũng là lý do để giả Phan Ánh gọi phóng viên báo mạng điện tử là “vừa chạy, vừa xếp hàng” [3, 21].
Tuy nhiên, điều này cũng đồng nghĩa với việc áp lực về tốc độ thông tin của phóng viên báo mạng điện tử là rất lớn vì sự cạnh tranh thông tin giữa các báo có khi chỉ được tính bằng giây. 18 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Bên cạnh các ưu thế trên, báo mạng điện tử còn là loại hình báo chí có khả năng chuyển tải lượng thông tin khổng lồ nhất khi không bị hạn chế bởi diện tích trang như báo giấy hay thời lượng phát sóng như phát thanh, truyền hình. Chính sự không giới hạn về số trang giúp cho báo mạng điện tử có thể đăng tải rất nhiều thông tin phong phú, đa dạng, trên nhiều lĩnh vực chuyên biệt đáp ứng yêu cầu tin tức ngày càng lớn của công chúng. Khả năng siêu liên kết, tìm kiếm và lưu trữ thông tin cũng là một lợi thế riêng có của báo mạng điện tử.
Chỉ cần một lần bấm chuột vào các cụm từ đã được lập đường dẫn sẵn trong bài báo, độc giả có thể tìm thấy các thông tin khác có liên quan hoặc một loạt các bài báo về cùng một vấn đề, một sự kiện. Thông thường, với các sự kiện gây được tiếng vang trong xã hội, được dư luận quan tâm, các báo mạng điện tử sẽ tập hợp thành một chùm bài để công chúng tiện theo dõi. Người đọc cũng có thể chủ động tìm các thông tin mà mình cần thông qua hệ thống tra cứu được đặt ngay trên măng séc của các báo. Báo mạng điện tử là một kho thông tin khổng lồ mà người đọc có thể tra cứu, tìm kiếm dễ dàng.
Nếu để tìm các bài viết xung quanh một sự kiện trên báo giấy, người ta có thể mất cả tháng để lật lại từng số báo, và công việc càng cực nhọc hơn nếu các thông tin liên quan đến sự kiện đó kéo dài từ năm này qua năm khác thì với báo mạng, chỉ cần một nháy chuột hoặc gõ cụm từ cần tìm kiếm và ấn phím enter. Tuy có nhiều lợi thế nhưng báo mạng điện tử cũng có không ít hạn chế. Mặc dù báo điện tử có số trang không hạn chế nhưng việc tiếp xúc tin của độc giả lại chỉ bó hẹp trong giao diện màn hình máy tính, vì thế, việc đọc thông tin trên máy tính cũng dễ gây mỏi, nhức mắt. Tốc độ thông tin nhanh chóng là một lợi thế nổi trội của báo điện tử nhưng nó cũng đặt ra thách thức về độ tin cậy của thông tin.
Do khối lượng thông tin đăng tải lớn, yêu cầu về tính thời sự của thông tin cao nên thời gian 19 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com để kiểm định thông tin khá hạn chế. Vì thế, nhiều khi chất lượng thông tin trên báo điện tử chưa được cao như mong đợi. Các lỗi về diễn đạt hoặc chính tả trên báo mạng điện tử hơn so với báo in. Theo nghiên cứu của tác giả Nguyễn Thu Giang, công chúng nhận định: mặc dù độ cập nhật tin tức của báo mạng điện tử hơn nhiều so với báo in nhưng mức độ tin cậy của tin tức trên báo mạng điện tử lại “kém nhiều” [10, 95].
Bên cạnh đó, không phải ai cũng có điều kiện trở thành công chúng của báo mạng điện tử. Để đọc báo điện tử, cần có máy tính kết nối mạng internet, người đọc cũng phải biết sử dụng máy tính cũng như cách truy cập internet. Đây cũng là lý do báo mạng điện tử chủ yếu phủ sóng ở các khu đô thị và trong giới trẻ.