vu QUANG NGỒNNGỮ BÁO CHÍ , 7 I riúnh u viện ^NUÀXUĂTaANl^NỠTẤN vũ QUANG HÀO TRUỒNG ĐH NGGTÈN tất thanh TRUNG TÀM THÒNG TIN • THƯ VIỆN PÌPICG / NGÔN NGỮ BÁO CHÍ GIĂOTRlNH (Tái bán lán thứ bày) /^^ ^^ ^^ ÍÝỷTl/ TRtârtá- ^// fi/i^t'^T^TM/M nha xuất bản thông tằn Hà Nội-2016 74^ư tie* ối H^M cừ’ KINH PHÚC Am* Theo thư ngỗ cùa Viện sĩ thỗng tấn Viện Hán lâm khoa học Nga N. Ska-tốp gừi Tổng thống Nga V.Pu-tin, ngày 1I-5-200I. LỜI NHÀ XUẤT BẢN Những nđm qua Nhà xuâ't bản Thông Tẩn đã cho ra mắt bạn đọc hơn 50 cuốn sách tham khào nghiệp vụ bổo chí, gồm nhiều thể loại, trong đó có câ sách về lý luận và sách hướng dẩn tác nghiệp, dáp ứng phẩn nào nhu cầu của độc già quan tâm đến lĩnh vực báo chí. Một trong những đâu sách đáng chú ý nói trên là cuốn "Ngôn ngữ báo chín của tác gid Vũ Quang Hào, giảng viên khoa Báo chí, Trường đại học Khoa học xã hội và Nhân vdn.
Với cách viết ngđn gọn, súc tích kết hợp nhuần nhuyễn giữa lý luân và thực tê’, tác giđ đã cho bạn đọc hiểu rõ hơn những vấn đề cẩn thiết, cơ bản nhất của ngân ngữ báo chí. Những dẫn chứng, những biểu dồ so sánh trong cuốn sách đã minh hơạ một cách sinh động cho phần lý luận bài gidng. Những nội dung trong cuốn sách: ngân ngữ chuẩn mực của báo chí; ngỗn ngữ các phong cách báo chí; ngổn ngữ của tổn riêng trên báo chí; ngồn ngữ cùa thuật ngữ khoa học; danh pháp khoa học; ký hiệu khoa học; chữ tđt và số liệu trên báo chí; ngõn ngữ tít báo; ngớn ngữ phát thanh. cho dến ngôn ngữ quàng cáo báo và quảng bá báo chí được tác gid trình bày và ỉỹ gidi một cách cô dọng, hấp dẫn khiến người đọc dễ hiểu, dễ càm nhận.
Đáp ứng nhu cầu bạn dọc, chúng tổi cho tái bdn cuốn sách và hy vọng rằng dây không chỉ là tập bài gìdng cho sinh viên báo chí mà còn là tài liệu tham khào hữu ích dối với các phóng viẻn, biên tập viên các báo, dài và tất că những ai quan tâm đến ngôn ngữ truyền thông nói chung. Trân trọng giới thiệu cuốn sách cùng bạn đọc. NHÀ XuXĩ BẢN THỐNG TẮN 5 LỜI NÓI ĐẨU I. Đây là tập bài giảng dành cho sinh viên Khoa báo chí Đại học Tổng hợp Hà Nội, nay là Đại học KHXH và NV, cũng như cho một vài trường đại học khác từ 1992.
Nó được dựa trên nền tư liệu nghiên cứu của chúng tôi suốt từ 1978 (từ khi chúng tôi theo học một Tinh vực của truyền thông đại chúng - là xuất bàn - tại Trường Tuyên huân Trung ương, nay là Phân viện báo chí và Tuyên truyền). Khó khỗn lớn nhất khi biên soạn tập bài giảng này là trước chúng tôi chưa cố một công trình nào về "ngôn ngữ báo chí", do vậy chúng tôi phải tự lần tìm lấy lối đì, trong khi đó ngôn ngữ báo chí lại là dịa hạt rất rộng. Một khác, như đã biết, nền báo chí cách mạng Việt Nam có những đặc thù rất rô rệt (một nền báo chí đặt dưới sự lãnh đạo cùa Đàng, sự quàn lý cùa Nhà nước và hoạt động trong khuôn khổ của pháp luật); đối tượng công chúng của báo chí Việt Nam cũng có những nét riêng rất đáng kể; và nhất là cái phương tiện chở tải nội dung thông tin cùa báo chí - tiếng Việt - lại càng có những điểm đặc biệt. Vì thế, nói đến "ngớn ngữ báo chíu ờ Việt Nam không thề dựa vào tài liệu báo chí học nước ngoài.
Chính vì vậy, mặc dù chứng tôi có may mắn dược học tập, trao đổi chuyên môn, tham dự hội thào khoa học nhiều lần. ở Nga, Ma-lai-xi-a, Sing-ga-po, Thái Lan, Phi- líp-pin, Thụy Điển, Hoa Kỳ, và mặc dù trong tay hiện có những chuyên khảo quý thuộc chính địa hạt chuyên môn hẹp của mình (như “Phong cách ngôn ngữ các thể loại báo chí", “The language of News Media - Ngôn ngữ truyền thông”, “How to write for Television - Viết cho truyền hlnh thế nào?”. J hoặc có chương trình giảng dạy môn "Ngôn ngữ báo chí" cùa Trường báo chí Đại học tồng hợp Mi-su-ri và một số Trường truyền thông ở Dông Nam Á., nhiữìg để soạn tập bồi giảng này chúng tôi phổi hoàn toàn dựa trên cứ liệu khảo sát từ thực tiễn báo chí Việt Nam, dưới ánh sáng lý luận vả tư 7 tường của báo chí học Việt Nam. Những tri thức, tài liệu, chương trình.
nối trên chì giúp cho chi'mg tôi hiểu biết trong chừng mực nào đó đề tham bác vể phương pháp. Và vế phương diện ngôn ngữ thì thực tế cũng đã chứng minh rằng không thể dịch phần ngôn ngữ từ các công trình báo chi học nưởc ngoài. Đó lồ trường hợp của “Ký giả chuyên nghiệp" (dịch từ tiếng Anh): hai dịch già dành bó bút đối với chương 4: chương “Sử dụng ngôn ngữ", hoác trường hợp “Viết cho độc giả" (dịch lừ tiếng Pháp): ờ đó dịch giả phài thế vào bằng các ví dụ tiếng Việt. Nói đến “ngôn ngữ báo chi" nếu hiểu “báo chí không theo nghĩa truyền thống, nghĩa là “báo chí“ được hiểu bao gồm báo in, bảo phát thanh và báo hình, thì có thể nối ràng, ờ tập bài giảng này ngôn ngữ báo hình hoàn loàn bị bỏ ngỏ, do chỗ chúng lồi không thể tự xác định dược phạm vi khảo sứt.
Lý do chính là ỏ chỗ, theo chúng lôi, ngôn ngữ truyền hình - với tư cách là ngôn ngữ của một loại hình truyền thâng dụi chúng (cho dốm đông) đang "nhòe" vào miền cùa ngôn ngữ hàn lâm (kiểu ngôn ngữ của các chương trình khoa giổo) và vào miền cùa các ngân ngữ khác, như ngôn ngữ nghệ thuật - cà nghệ thuật tụo hình lẫn nghệ thuật biểu hiện - (kiểu ngôn ngử cùa các chương trình văn hóa, văn nghệ, diện ành. Mặt khác, nói đến “ngôn ngữ bổo chíu không thể không tinh dến đỢc diểm ngôn ngữ của từng thể loại báo chí. Tuy nhiên, do chưa khảo sát dược một cách đủ sâu, chúng tôi mong sẽ có thể trình bày nó vào một dịp khác. Vì “ngôn ngữ báo chí" là môn học mới, cho nên vừa soạn bài giảng, chúng tôi vừa suy nghĩ những vấn dề cần khảo sát chuyên sâu.
Do dó, hàng năm, chúng tôi đã cấp cho sinh viên dể tài luận văn, câ’p phương pháp, thao tác làm việc cho họ và cùng với họ lao động để có thể có được một chút tư liệu. Trong quá trình như vậy, chúng tỗi đã có ý thức sử dụng tư liệu này nên dã kiểm tra dộ tin cộy cửa nó khi sinh viên viết luận vđn. Giờ dây, một số tư liệu chọn lọc trong số đó dã được phdn ánh vào lập bài giàng. Để giữ tính nghiêm túc khoa học tối 8 thiểu, chúng tôi đã chú dân nguồn một cách cẩn trọng.
Mặc dù “ngôn ngữ báo chi" là môn học hẹp (với thời lượng chỉ 3 đơn vị học trình) nhưng sự thực nó là địa hạt khá rộng, đòi hỏi một sự nghiên cứu thật sự chuyên sâu ưẻn nỉn một khối lượng tư liệu lớn của báo chí Việt Nam gần một thế kỷ. Trong khi đó nó lại dược nghiên cứu chưa lâu, và hơn thế, tri thức cùa chúng tỗi về nó còn quá hữu hợn. Mặt khác, do chỗ chưa d+ủ một khả năng hàn lâm để viết theo kiểu giáo trình và do chỗ tập sách này dược viết không chl cho sinh viẻn báo chí mà còn được viết với mong muốn làm sách tham khảo cho nhà báo, cho nên dù dã cốgắng lao dộng tử tế nhưng những khiếm khuyết của tập sách này là không thể tránh khỏi. Chúng tôi mong được quý độc giả (đặc biệt là các nhà báo) chỉ giáo và nguyên lượng cho mọi bất cập.
Chúng tôi xin được còm tạ trước. Soạn tập bài giảng này, chúng tôi nhớ đến lao động của nhiều sinh viên dã làm luận vđn/khóa luân, báo cáo khoa học. với chúng tôi. Xin được gửi tới các anh chị lời cảm ơn chân rình và khống quên cức anh chị sinh viên theo học môn học này mà chúng tôi còn nợ giáo trình.
Nhân tập bài giàng sơ lược này được ấn bàn, chúng tôi tỏ lòng biết ơn sâu nặng nhất tới Những Người Thđy - GS. Nguyễn Tài Cẩn, GS. Lê Quang Thìêm, GS. Nguyễn Thiện Giáp, GS.
đã tận tâm trỗ lối vầ cưu mang suốt từ khi chúng tôi là học trồ Đại học Tổng hợp Hà Nội; GS. Hà Minh Đức dã nhìn ra sự cần thiết của môn học này và chú tâm nhặt người đđm nhiệm. Dộc biệt, xin dược kính cẩn tường nhớ cố GS. TSKH Nguyễn Hàm Dương, Người Thầy đầu tiên đã cung câ'p cho chúng tôi ngay lừ nđm 1978 ý tường, sách và bứng tiếng Nga, tên tuổi những chuyên gia Nga - Xô Viết về ngồn ngữ trong Truyền thông đại chúng, nhờ đó mà chúng tôi đã dẩn dần biết cách lần tìm ra lối đi, cho dừ nó còn mong manh và mờ nhạt.
Hà Nội, ngày 4 tháng 12 năm 2001 Vũ Quang Hào 9 BẢNG CHỮ VIẾT TẤT Bdd Bài đà dẫn CTQG Chĩnh trị Quốc ga ĐHQG Đai học Quốc gia ĐH KHXH và NV Đai học Khoa học xã hội và Nhăn vẳn ĐHTH Đại học Tổng hợp ĐH và THCN Đại học và Trung học chuyên nghiệp GD Giáo dục GS Giắo sư H. Hà NỘI KHXH Khoa học xã hộl LĐ Lao động Nxb Nhà xuất bàn PL Pháp lý PT-TH Phát thanh - truyền hlnh Sdd Sách đã dẫn ĨG Thẽ' giđi THVN Truyển hlnh Viột Nam TNVN Tiếng nói Việt Nam TS Tiến sĩ TSKH Tiến sĩ khoa học n Thõng tin TTXVN Thông tấn xã Viột Nam TW Trung ương VH-n Vđn hóa - thõng tin Xó Xuất bàn 10 1. NGÔN NGỮ CHUẨN Mực CỦA BÁO CHÍ Không thể cẩu thà trong việc sù dụng ngôn ngữ ờ các ngành truyổn thông được. Ngôn ngơ ở đày phàl chuyến được tin tức, ý kiến và tư tưởng tớ! quắn chứng cẳng hơu hiệu càng tổì.
Cũng khớng thể hạ giá vẳn phạm. Trinh độ vân phạm cùa báo chi II ra cũng phàl cao bàng trinh dộ cùa nhũng dộc glà hoậc khán thinh glả cô học thức, nốu khởng báo chl mít ngay sự kính trọng của quắn chúng.Ị Sự chuẩn xác của ngồn ngơ làm sác bổn them ý nghĩa của sự kljn. Vì thố sự kiện và chuẩn xác phải luôn luôn dl dđl VỚI nhau. Giáo íưGlôn Hfl-hen-bốc/John Hohenberg Đọi học brio chí Cỗ-lum-bi-a Khi trả lời câu hỏi "Viết cho ai?", báo chí đã phải đứng trước những yêu cầu không phải là không khác nhau của những tầng lớp xă hội, những nhóm người với những trình độ vỗn hóa, trình độ học vấn, nguyện vọng, ý thích khác nhau.