CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ XỬ LÝ VI PHẠM HÀNH CHÍNH TRONG LĨNH VỰC KINH DOANH BẤT ĐỘNG SẢN 1. Các vấn đề chung về xử lý vi phạm hành chính trong lĩnh vực KDBĐS 1. Khái niệm và đặc điểm vi phạm hành chính trong lĩnh vực KDBĐS Trước khi nghiên cứu khái niệm về vi phạm hành chính trong lĩnh vực KDBĐS, ta cần làm rõ các khái niệm sau: vi phạm hành chính, bất động sản, KDBĐS. Từ những phân tích các khái niệm đó ta sẽ rút ra được đặc điểm và khái niệm của vi phạm hành chính trong lĩnh vực KDBĐS.
Vi phạm pháp luật là hiện tượng lệch chuẩn xã hội, là những hành vi phản ứng tiêu cực của một số cá nhân và tổ chức đi ngược lại với ý chí của Nhà nước, lợi ích của xã hội được quy định trong pháp luật. Những hành vi có tính chất tiêu cực đó luôn gây hại cho Nhà nước, xã hội và Nhân dân, do vậy, chúng luôn bị Nhà nước, xã hội và Nhân dân lên án, đấu tranh đòi loại bỏ ra khỏi đời sống xã hội (2). Tóm lại, vi phạm pháp luật là hành vi gây nguy hại cho xã hội, trái pháp luật, do chủ thể có năng lực trách nhiệm pháp lý thực hiện, xâm hại hoặc đe dọa xâm hại đến các quan hệ xã hội được Nhà nước xác lập và bảo vệ. Trong mọi lĩnh vực, tuân thủ pháp luật và vi phạm pháp luật luôn luôn tồn tại song hành.
Hoạt động quản lý nhà nước cũng không ngoại lệ, luôn có những vi phạm pháp luật xảy ra, trong đó có vi phạm hành chính. Theo khoản 1 Điều 2 Luật Xử lý vi phạm hành chính năm 2012 quy định: vi phạm hành chính là hành vi có lỗi do cá nhân, tổ chức thực hiện, vi phạm quy định của pháp luật về quản lý nhà nước mà không phải là tội phạm và theo quy định của pháp luật phải bị xử phạt vi phạm hành chính. Vi phạm hành chính xảy ra phổ biến trong xã hội, nó xâm phạm trực tiếp đến lợi ích của các cá nhân, tổ chức, lợi ích của cộng đồng và Nhà nước. Mặc dù mức độ gây nguy hiểm cho xã hội không cao bằng tội phạm nhưng có thể nói vi phạm hành chính là nguyên nhân chủ yếu dẫn đến tình trạng nảy sinh tội phạm nếu không được xử lý kịp thời.
Khái niệm bất động sản lần đầu tiên được quy định tại Điều 181 Bộ luật Dân sự năm 1995 là tài sản không di, dời được. Hiện nay theo quy định tại khoản 1 Điều 107 Bộ luật Dân sự hiện hành, bất động sản được liệt kê thành các tài sản cụ thể bao gồm: đất đai; nhà, công trình xây dựng gắn liền với đất đai; tài sản khác gắn liền với đất đai, nhà, công trình xây dựng; tài sản khác theo quy định của pháp luật. Bất động sản có tính cá biệt nhưng lại chi phối lẫn nhau vì mỗi bất động sản là một tài sản riêng biệt và có những yếu tố riêng không giống với bất kỳ một bất động sản nào khác, sự ra đời hay hoàn thiện của bất động sản này là điều kiện để ra đời hoặc mất đi, để tăng thêm 2 Đại học luật Hà Nội, (2010), Giáo trình lý luận chung về Nhà nước và pháp luật, NXB, Chính trị quốc gia – Hà Nội, tr. 11 hoặc giảm bớt giá trị của bất động sản kia.
Bất động sản có giới hạn về quy mô và do yếu tố vị trí nên quan hệ cung - cầu luôn mất cân bằng theo hướng cung nhỏ hơn cầu khiến cho giá cả bất động sản thường có chiều hướng gia tăng, ít khi giảm giá. Cùng với sự phát triển chung của nền kinh tế cả nước, thị trường bất động sản đã có những bước chuyển mình để hội nhập và đóng góp vào sự phát triển đó. Để có được sự phát triển nhanh và đạt hiệu quả, hành lang pháp lý điều chỉnh hoạt động KDBĐS phải chặt chẽ, rõ ràng, minh bạch là yếu tố bắt buộc để từ đó tạo điều kiện thuận lợi cho các chủ thể tham gia vào quan hệ giao dịch bất động sản. Khoản 1 Điều 3 Luật Kinh doanh bất động sản 2014 đưa ra khái niệm KDBĐS là việc đầu tư vốn để thực hiện hoạt động xây dựng, mua, nhận chuyển nhượng để bán, chuyển nhượng; cho thuê, cho thuê lại, cho thuê mua bất động sản; thực hiện dịch vụ môi giới bất động sản; dịch vụ sàn giao dịch bất động sản; dịch vụ tư vấn bất động sản hoặc quản lý bất động sản nhằm mục đích sinh lợi.
Từ những phân tích các khái niệm trên có thể hiểu vi phạm hành chính trong lĩnh vực KDBĐS như sau: Vi phạm hành chính trong lĩnh vực KDBĐS là hành vi có lỗi do cá nhân, tổ chức có năng lực trách nhiệm pháp lý thực hiện xâm hại hoặc đe dọa xâm hại đến các quan hệ xã hội trong lĩnh vực KDBĐS được nhà nước xác lập và bảo vệ mà không phải là tội phạm và theo quy định pháp luật phải bị xử phạt vi phạm hành chính. Từ phân tích khái niệm trên, có thể thấy, vi phạm hành chính trong lĩnh vực KDBĐS có những dấu hiệu của vi phạm pháp luật nói chung, đồng thời, có những đặc điểm riêng xuất phát từ đặc thù của tổ chức và hoạt động trong lĩnh vực KDBĐS. Khi một chủ thể thực hiện hành vi vi phạm hành chính trong lĩnh vực KDBĐS thì hành vi đó sẽ được xem xét, đánh giá và là cơ sở để xử phạt vi phạm hành chính. Hành vi vi phạm hành chính trong lĩnh vực KDBĐS được cấu thành từ các yếu tố: chủ thể, khách thể, mặt chủ quan, mặt khách quan của vi phạm hành chính.
Nếu thiếu một trong những yếu tố này thì sẽ không tồn tại một vi phạm hành chính trong lĩnh vực KDBĐS trên thực tế. Cụ thể, cấu thành vi phạm hành chính trong lĩnh vực KDBĐS mang những đặc điểm sau: Thứ nhất, chủ thể vi phạm hành chính trong lĩnh vực KDBĐS. Chủ thể vi phạm hành chính trong lĩnh vực KDBĐS có thể là cá nhân hoặc tổ chức. Đối với nhóm chủ thể là cá nhân.
Chủ thể là cá nhân vi phạm hành chính trong lĩnh vực KDBĐS tương đối đa dạng, gồm các bên tham gia giao dịch bất động sản như là chủ đầu tư dự án bất động sản, người sử dụng bất động sản. Ngoài ra, các chủ thể không phải là một trong các bên tham gia giao dịch bất động sản vẫn có thể là đối tượng vi phạm hành chính trong lĩnh vực KDBĐS như nhân viên môi giới bất động 12 sản, cá nhân quản lý bất động sản. Về mặt lý luận thì một cá nhân khi tham vào quan hệ pháp luật phải đảm bảo đầy đủ nặng lực pháp luật và năng lực hành vi. Đối với năng lực pháp luật của cá nhân khi tham gia vào quan hệ pháp luật KDBĐS là khả năng của chủ thể có được những quyền và nghĩa vụ pháp lý theo quy định của luật KDBĐS và pháp luật khác có liên quan.
Tuy nhiên, năng lực pháp luật chỉ mới là tiền đề, để thực hiện được các quyền và nghĩa vụ thì cá nhân phải có năng lực hành vi. Năng lực hành vi pháp luật KDBĐS là khả năng của cá nhân được nhà nước xác nhận trong các quy định của Luật Kinh doanh bất động sản năm 2014. Với khả năng đó, cá nhân bằng chính hành vi của mình thực hiện, xác lập các quyền và nghĩa vụ pháp lý và độc lập chịu trách nhiệm pháp lý khi tham gia vào quan hệ pháp luật KDBĐS. KDBĐS là một lĩnh vực đặc biệt đòi hỏi phải có vốn và kiến thức chuyên môn nhất định, vì vậy các cá nhân khi tham gia vào lĩnh vực này phải có đầy đủ năng lực pháp luật và năng lực hành vi hay nói cách khác là cá nhân muốn tham gia vào quan hệ pháp luật KDBĐS phải có đầy đủ năng lực chủ thể.
Đối với nhóm chủ thể là tổ chức. Tổ chức là một nhóm người có liên kết một cách chặt chẽ, bền vững, thành lập và hoạt động nhằm đạt được những mục đích nhất định. Tổ chức vi phạm hành chính trong lĩnh vực KDBĐS được xác định thông qua vi phạm hành chính của các thành viên trong tổ chức đó. Khi tham gia thị trường bất động sản, cá nhân được pháp nhân ủy quyền tham gia giao dịch bất động sản, họ là người trực tiếp gây ra vi phạm hành chính trong lĩnh vực KDBĐS khi thực hiện các nhiệm vụ được giao.
Tổ chức là chủ thể vi phạm hành chính, sau khi chấp hành xong quyết định xử phạt vi phạm hành chính phải xác định trách nhiệm pháp lý của cá nhân gây ra vi phạm hành chính đó theo quy định của pháp luật. Tổ chức là chủ thể vi phạm hành chính trong lĩnh vực KDBĐS có thể là: cơ quan nhà nước, doanh nghiệp, tổ chức nước ngoài, tổ chức có tư cách pháp nhân. Khác với năng lực pháp luật và năng lực hành vi của cá nhân là chủ thể quan hệ pháp luật hành chính, năng lực pháp luật và năng lực hành vi của tổ chức là chủ thể quan hệ pháp luật hành chính mang tính chuyên biệt, nó xuất hiện cùng lúc ở thời điểm tổ chức đó được thành lập hợp pháp hoặc được công nhận là hợp pháp và mất đi khi tổ chức ấy bị giải thể. Thứ hai, khách thể của vi phạm hành chính trong lĩnh vực KDBĐS.
Khách thể bảo vệ của pháp luật là những quan hệ cơ bản, phổ biến, điển hình liên quan đến việc bảo vệ lợi ích giai cấp thống trị được Nhà nước xác định cần được bảo vệ bằng các loại quy phạm pháp luật trong từng lĩnh vực cụ thể. Khách thể vi phạm hành chính trong lĩnh vực KDBĐS là các quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể tham gia vào quan hệ giao dịch KDBĐS hoặc các bên cung ứng dịch vụ, tạo điều kiện cho hoạt động KDBĐS được hình thành, duy trì và phát triển, được nhà nước xác lập 13 và bảo vệ, bị các chủ thể vi phạm hành chính xâm hại hoặc đe dọa xâm hại. Khách thể là yếu tố quan trọng quy định tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội của vi phạm hành chính. Vì vậy, những quan hệ xã hội được Nhà nước xác lập và bảo vệ phải được xác định rõ ràng trong các văn bản quy phạm pháp luật hiện hành.
Thứ ba, mặt khách quan của vi phạm hành chính trong lĩnh vực KDBĐS. Mặt khách quan của vi phạm hành chính trong lĩnh vực KDBĐS là phương diện thể hiện ra bên ngoài của vi phạm hành chính.