Khóa luận tốt nghiệp bước đầu nghiên cứu xây dựng tài liệu thực tập môn học hệ thống học thực vật với các loài cây thuộc lớp hai lá mầm tại thị trấn tam đảo tỉnh vĩnh phúc

Luận văn tốt nghiệp kỹ thuật nghiên cứu tốt nghiệp bước đầu nghiên cứu xây dựng tài liệu thực tập môn học hệ thống học thực vật với các, điều tra thực trạng, phân tích số liệu, đề

• Tác giả: Tạ Thị Nhương
• Người hướng dẫn: TS. Đỗ Thị Xuyến
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Sư phạm Sinh học
• Đề tài: Bước Đầu Nghiên Cứu Xây Dựng Tài Liệu Môn Học “Hệ Thống Học Thực Vật” Với Các Loài Cây Thuộc Lớp Hai Lá Mầm Tại Thị Trấn Tam Đảo, Tỉnh Vĩnh Phúc
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• BẢNG CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Một số công trình nghiên cứu về thực vật lớp Hai lá mầm trên thế giới
• 1.2. Một số công trình nghiên cứu về thực vật lớp Hai lá mầm ở Việt Nam và thị trấn Tam Đảo
• 1.3. Giới thiệu về hệ thống phân loại thực vật lớp Hai lá mầm theo quan điểm của Nguyễn Nghĩa Thìn và Đặng Thị Sy (2004) làm cơ sở để sắp xếp các loài
• 1.4. Vài nét về đặc điểm điều kiện tự nhiên và kinh tế-xã hội của thị trấn Tam Đảo
• 1.4.1. Vài nét về điều kiện tự nhiên
• 1.4.2. Vài nét về điều kiện kinh tế - xã hội
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng, thời gian nghiên cứu
• 2.2. Nội dung nghiên cứu
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3.1. Phương pháp kế thừa
• 2.3.2. Phương pháp điều tra thực địa theo tuyến
• 2.3.3. Phương pháp phân loại loài bằng so sánh hình thái
• 2.3.4. Phương pháp phỏng vấn người dân (PRA)
• 2.3.5. Xử lý số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Xác định thành phần các loài thực vật thuộc lớp Hai lá mầm ở thị trấn Tam Đảo, tỉnh Vĩnh Phúc
• 3.2. Hệ thống các loài thực vật thuộc lớp Hai lá mầm ở thị trấn Tam Đảo, tỉnh Vĩnh Phúc theo giáo trình “Hệ thống học thực vật” của tác giả Nguyễn Nghĩa Thìn và Đặng Thị Sy (2004)
• 3.3. Hệ thống các loài thực vật lớp Hai lá mầm ở thị trấn Tam Đảo, tỉnh Vĩnh Phúc
• 3.3.1. Đa dạng về thành phần các taxon
• 3.3.2. Đa dạng về giá trị sử dụng của các loài và các loài quý hiếm, nguy cấp
• 3.3.3. Đa dạng về dạng thân trong không gian của các loài
• 3.3.4. Đa dạng về hình thái cơ quan sinh sản của các loài thực vật thuộc lớp Hai lá mầm: hoa, quả, hạt
• 3.4. Xây dựng thông tin các loài thực vật Hai lá mầm tại thị trấn Tam Đảo, tỉnh Vĩnh Phúc
• 3.5. Thực trạng các loài thực vật thuộc lớp Hai lá mầm và đề xuất biện pháp bảo tồn chúng tại thị trấn Tam Đảo, tỉnh Vĩnh Phúc
• 3.5.1. Thực trạng phân bố của các loài thực vật lớp Hai lá mầm tại Thị trấn Tam Đảo
• 3.5.2. Các yếu tố tác động đến hiện trạng các loài thực vật bậc cao thuộc lớp Hai lá mầm
• 3.5.3. Đề xuất các biện pháp trong công tác quản lý, sử dụng và phát triển bền vững đa dạng thực vật nói chung và thực vật Hai lá mầm nói riêng tại thị trấn Tam Đảo, tỉnh Vĩnh Phúc
• 3.6. Dự kiến cấu trúc giáo trình
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu tài liệu thực tập hệ thống học thực vật tại Tam Đảo

Nghiên cứu về hệ thống học thực vật tại Tam Đảo, Vĩnh Phúc, đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn và phát triển đa dạng sinh học. Tài liệu thực tập này không chỉ cung cấp thông tin về các loài thực vật mà còn giúp sinh viên hiểu rõ hơn về hệ sinh thái nơi đây. Tam Đảo, với khí hậu ôn hòa và địa hình đa dạng, là nơi lý tưởng cho việc nghiên cứu thực vật lớp Hai lá mầm.

1.1. Đặc điểm tự nhiên và kinh tế xã hội của Tam Đảo

Tam Đảo có độ cao trên 900m so với mặt nước biển, khí hậu ôn hòa quanh năm. Điều này tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của nhiều loài thực vật đặc trưng. Kinh tế xã hội tại đây cũng đang phát triển mạnh mẽ với nhiều dịch vụ du lịch, ảnh hưởng đến hệ thực vật địa phương.

1.2. Tầm quan trọng của tài liệu thực tập trong giáo dục

Tài liệu thực tập về hệ thống học thực vật giúp sinh viên có cái nhìn tổng quan về các loài thực vật, từ đó nâng cao khả năng nghiên cứu và bảo tồn. Việc xây dựng tài liệu này là cần thiết để hỗ trợ sinh viên trong quá trình học tập và thực hành.

II. Vấn đề và thách thức trong nghiên cứu thực vật tại Tam Đảo

Mặc dù Tam Đảo có nhiều tiềm năng về đa dạng sinh học, nhưng việc nghiên cứu và bảo tồn thực vật tại đây vẫn gặp nhiều thách thức. Sự phát triển du lịch và biến đổi khí hậu đang ảnh hưởng đến hệ sinh thái, đe dọa sự tồn tại của nhiều loài thực vật.

2.1. Tác động của phát triển du lịch đến hệ thực vật

Sự gia tăng lượng khách du lịch đã dẫn đến việc khai thác tài nguyên thiên nhiên không bền vững. Nhiều loài thực vật bản địa đang bị đe dọa do mất môi trường sống và sự cạnh tranh với các loài cây ngoại lai.

2.2. Biến đổi khí hậu và ảnh hưởng đến thực vật

Biến đổi khí hậu đang làm thay đổi điều kiện khí hậu tại Tam Đảo, ảnh hưởng đến sự phát triển và sinh trưởng của các loài thực vật. Nhiệt độ tăng cao và lượng mưa không ổn định có thể dẫn đến sự suy giảm đa dạng sinh học.

III. Phương pháp nghiên cứu tài liệu thực tập hệ thống học thực vật

Để xây dựng tài liệu thực tập, nhiều phương pháp nghiên cứu đã được áp dụng. Các phương pháp này không chỉ giúp thu thập thông tin mà còn đảm bảo tính chính xác và độ tin cậy của dữ liệu.

3.1. Phương pháp điều tra thực địa

Phương pháp điều tra thực địa theo tuyến được sử dụng để thu thập mẫu thực vật. Việc này giúp xác định sự phân bố và đa dạng của các loài thực vật tại Tam Đảo.

3.2. Phương pháp phân loại loài

Phương pháp phân loại loài bằng so sánh hình thái giúp xác định các đặc điểm chính của từng loài thực vật. Điều này rất quan trọng trong việc xây dựng hệ thống phân loại chính xác.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn tại Tam Đảo

Kết quả nghiên cứu đã xác định được nhiều loài thực vật thuộc lớp Hai lá mầm tại Tam Đảo. Những thông tin này không chỉ có giá trị trong nghiên cứu mà còn hỗ trợ cho công tác bảo tồn và phát triển bền vững.

4.1. Danh sách các loài thực vật được ghi nhận

Nghiên cứu đã ghi nhận nhiều loài thực vật quý hiếm, có giá trị sử dụng cao. Danh sách này sẽ được sử dụng làm tài liệu tham khảo cho sinh viên và các nhà nghiên cứu.

4.2. Đề xuất biện pháp bảo tồn thực vật

Để bảo tồn các loài thực vật tại Tam Đảo, cần có các biện pháp quản lý và sử dụng bền vững. Việc giáo dục cộng đồng về giá trị của thực vật cũng là một phần quan trọng trong công tác bảo tồn.

V. Kết luận và triển vọng nghiên cứu hệ thống học thực vật

Nghiên cứu xây dựng tài liệu thực tập hệ thống học thực vật tại Tam Đảo là bước đầu quan trọng trong việc bảo tồn và phát triển đa dạng sinh học. Tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn để hiểu rõ hơn về hệ thực vật nơi đây.

5.1. Tương lai của nghiên cứu thực vật tại Tam Đảo

Nghiên cứu thực vật tại Tam Đảo cần được mở rộng hơn nữa, không chỉ tập trung vào các loài hiện có mà còn nghiên cứu các loài mới và tiềm năng. Điều này sẽ giúp nâng cao giá trị của hệ sinh thái địa phương.

5.2. Vai trò của cộng đồng trong bảo tồn thực vật

Cộng đồng địa phương cần được khuyến khích tham gia vào các hoạt động bảo tồn thực vật. Sự tham gia của họ sẽ góp phần quan trọng trong việc duy trì và phát triển bền vững hệ thực vật tại Tam Đảo.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Thị trấn Tam Đảo thuộc huyện Tam Đảo, tỉnh Vĩnh Phúc, nằm ở độ cao trên 900 m so với mực nước biển, có khí hậu ôn hòa quanh năm và mang nhiều nét đặc trưng của vùng cận ôn đới. Về mặt quy hoạch, thị trấn được định hướng phát triển thành trung tâm du lịch nghỉ dưỡng với hệ thống hạ tầng gồm khách sạn, nhà hàng và resort. Quá trình đô thị hóa và phát triển du lịch này đã tác động trực tiếp đến thảm thực vật bản địa; đồng thời, nhiều loài cây cảnh ngoại lai được du nhập hoặc được người dân di thực từ rừng tự nhiên về trồng trong khuôn viên, vườn nhà và các tuyến đường. Điều này hình thành nên một hệ thực vật phong phú, trong đó các loài thực vật thuộc lớp Hai lá mầm (Magnoliopsida) chiếm số lượng lớn và thể hiện rõ tính đa dạng về nguồn gốc cũng như công dụng.

Mặc dù khu vực Vườn Quốc gia Tam Đảo đã có một số công trình khảo sát sinh học, nhưng tại phạm vi cụ thể của thị trấn Tam Đảo, chưa có công trình nào nghiên cứu nhằm hệ thống hóa đầy đủ thành phần các loài cây có mặt trên địa bàn để phục vụ giảng dạy và nghiên cứu thực địa. Thị trấn Tam Đảo là địa bàn thực tập thực tế thường niên của sinh viên ngành Sinh học và Sư phạm Sinh học, đặt ra nhu cầu cấp thiết về một tài liệu tra cứu nhanh ngoài thiên nhiên. Do đó, đề tài "Bước đầu nghiên cứu xây dựng tài liệu môn học 'Hệ thống học thực vật' với các loài cây thuộc lớp Hai lá mầm tại thị trấn Tam Đảo, tỉnh Vĩnh Phúc" được thực hiện.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu của khóa luận được xác định cụ thể như sau:

1. Xác định thành phần các loài thực vật thuộc lớp Hai lá mầm tại thị trấn Tam Đảo, tỉnh Vĩnh Phúc.
2. Hệ thống hóa các loài ghi nhận được theo khung phân loại của giáo trình "Hệ thống học thực vật" do Nguyễn Nghĩa Thìn và Đặng Thị Sy (2004) biên soạn.
3. Phân tích đa dạng thành phần taxon (số lượng phân lớp, bộ, họ, chi, loài), đa dạng về dạng thân trong không gian và đa dạng về giá trị sử dụng của các loài cây Hai lá mầm.
4. Xây dựng phiếu thông tin chi tiết (tên khoa học, vị trí phân loại, đặc điểm mô tả, môi trường sống, công dụng) cho các loài tiêu biểu nhằm phục vụ sinh viên học tập, thực tập tra cứu ngoài thực địa.
5. Đánh giá sơ bộ thực trạng phân bố, các yếu tố tác động và đề xuất biện pháp quản lý, sử dụng bền vững đa dạng thực vật tại địa phương.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Toàn bộ các loài thực vật bậc cao có mạch thuộc lớp Hai lá mầm (Magnoliopsida) hiện diện tại thị trấn Tam Đảo, bao gồm cả cây mọc tự nhiên, cây trồng làm cảnh, cây bóng mát và cây nông nghiệp/dược liệu.
• Phạm vi không gian: Toàn bộ diện tích tự nhiên của thị trấn Tam Đảo (214,85 ha theo số liệu địa chính tại thời điểm khảo sát), trải rộng trên các tuyến đường, khu dân cư, sườn núi và các cảnh quan du lịch.
• Phạm vi thời gian: Nghiên cứu thực hiện từ tháng 7/2015 đến tháng 6/2017, trong đó hoạt động thu mẫu thực địa chia làm 3 đợt (tháng 7/2015, tháng 8/2016 và tháng 1/2017), quá trình phân tích và định loại mẫu vật trong phòng thí nghiệm kéo dài từ tháng 1/2016 đến tháng 6/2017.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận vận dụng hệ thống phân loại thực vật học kinh điển có kết hợp quan điểm hiện đại để sắp xếp và xử lý dữ liệu:

• Khung phân loại chính: Giáo trình "Hệ thống học thực vật" của Nguyễn Nghĩa Thìn và Đặng Thị Sy (2004). Theo hệ thống này, lớp Hai lá mầm (Magnoliopsida) được chia thành 8 phân lớp: Phân lớp Ngọc lan (Magnoliidae), Phân lớp Hoàng liên (Ranunculidae), Phân lớp Sau sau (Hamamelididae), Phân lớp Cẩm chướng (Caryophyllidae), Phân lớp Sổ (Dilleniidae), Phân lớp Hoa hồng (Rosidae), Phân lớp Bạc hà (Lamiidae) và Phân lớp Cúc (Asteridae).
• Khung phân loại dạng thân: Áp dụng tài liệu "Thực hành phân loại thực vật" của Hoàng Thị Sản (2006), phân chia cây thành 4 dạng sống cơ bản: thân gỗ (chiều cao tự nhiên trên 6 m, nhiều yếu tố gỗ), thân bụi (hóa gỗ, phân cành sát gốc, cao dưới 6 m), thân thảo (thân yếu, vòng đời ngắn, ít hoặc không chứa lignin) và thân leo (thân bò lan trên mặt đất hoặc quấn, tựa, bám nhờ rễ móc hay tua cuốn).
• Khung thuật ngữ hình thái học: Dựa trên giáo trình "Hình thái học thực vật" của Nguyễn Bá (2003, 2005) để phân tích cơ quan dinh dưỡng và cơ quan sinh sản (hoa, quả, hạt).

Phương pháp nghiên cứu thực địa và xử lý dữ liệu bao gồm:

• Phương pháp kế thừa tài liệu: Thu thập và tổng hợp các nguồn tư liệu bản đồ hành chính, bản đồ hiện trạng rừng, báo cáo kinh tế - xã hội thị trấn Tam Đảo và các công trình thực vật học đã công bố tại khu vực miền Bắc và Vườn Quốc gia Tam Đảo.
• Phương pháp điều tra thực địa theo tuyến: Thực hiện theo quy trình hướng dẫn trong "Các phương pháp nghiên cứu thực vật" của Nguyễn Nghĩa Thìn (2007). Nhóm nghiên cứu thiết lập các tuyến khảo sát đi qua tất cả các tuyến phố, đường mòn ven rừng và các khu dân cư tại thị trấn Tam Đảo. Dụng cụ gồm máy định vị GPS, máy ảnh kỹ thuật số, kéo cắt cành, túi nilon thu mẫu, cặp ép mẫu và cồn sát trùng. Mỗi cá thể đại diện được thu hái từ 3 đến 5 mẫu cành mang đầy đủ cơ quan sinh sản (hoa hoặc quả), ghi nhãn etiket với số hiệu sưu tập đồng nhất.
• Phương pháp phân loại bằng so sánh hình thái: So sánh các đặc điểm hình thái cơ quan sinh dưỡng và cơ quan sinh sản của mẫu tươi và mẫu khô với mô tả trong các tài liệu chuẩn như: "Cây cỏ Việt Nam" (Phạm Hoàng Hộ, 1999–2000), "Danh lục các loài thực vật Việt Nam" (Nguyễn Tiến Bân chủ biên, 2003, 2005), "Thực vật chí Việt Nam" (tập 3, 2007) và tài liệu đối chiếu quốc tế.
• Phương pháp phỏng vấn người dân (PRA): Sử dụng phiếu điều tra in sẵn để phỏng vấn các đối tượng am hiểu thực vật bản địa (người dân địa phương có trồng hoa cây cảnh, người buôn bán dược liệu, cán bộ kiểm lâm và giáo viên) về tên địa phương, công dụng thực tế và tần suất xuất hiện của loài.
• Phương pháp xử lý và làm tiêu bản: Mẫu vật được xử lý khô tại phòng 232 (Phòng thực hành Đa dạng sinh học, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên - Đại học Quốc gia Hà Nội). Mẫu được ép xen kẽ giấy báo và các tấm nhôm lượn sóng để thông khí, sấy khô trong tủ sấy chuyên dụng hoặc phơi nắng định kỳ, sau đó gắn mẫu và lưu trữ tại Bộ môn Thực vật, Khoa Sinh học.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tài liệu

Tác giả tổng kết lịch sử nghiên cứu thực vật lớp Hai lá mầm trên thế giới và tại Việt Nam. Trên thế giới, quá trình nghiên cứu trải dài từ hệ thống của Caesalpino (thế kỷ XVI), John Ray (1686), Carl von Linné (1753), Antoine Laurent de Jussieu, Augustin Pyramus de Candolle (1813), Armen Takhtajan, Robert F. Thorne (1997) cho đến hệ thống phân loại học phân tử hiện đại APG (APG I năm 1998, APG II năm 2003, APG III năm 2009). Tại Việt Nam, nhiều công trình nền tảng đã phân chia lớp Hai lá mầm thành các phân lớp hoặc bộ, nổi bật như Võ Văn Chi (1978 - 7 phân lớp), Hoàng Thị Sản (2003), Nguyễn Bá (2004 - 30 bộ) và Nguyễn Nghĩa Thìn cùng Đặng Thị Sy (2004 - 8 phân lớp).

Về điều kiện tự nhiên và kinh tế - xã hội, thị trấn Tam Đảo được thành lập theo quyết định của Chính phủ vào ngày 01/01/2004, nằm ở tọa độ 21°26'42.4" vĩ Bắc, cách trung tâm thành phố Vĩnh Yên 24 km và cách trung tâm huyện 14,5 km. Tổng diện tích tự nhiên là 214,85 ha (trong đó đất rừng chiếm 155,66 ha; đất trồng cây lâu năm 4,3 ha; đất trồng cây hàng năm 9,06 ha; đất sản xuất kinh doanh 17,65 ha; thực tế mở rộng không gian quản lý khoảng hơn 300 ha). Dân số toàn thị trấn ghi nhận 719 nhân khẩu với 278 hộ thuộc 4 dân tộc: Kinh, Mường, Sán Dìu, Nùng, phân bổ tại 2 tổ dân phố. Các danh thắng và công trình nhân tạo tại đây bao gồm Thác Bạc (dòng nước bắt nguồn từ suối Mơ, suối Bạc, suối Tiên đổ xuống từ độ cao 30 m), Tháp truyền hình cao hơn 100 m trên đỉnh núi 1.200 m (với 1.394 bậc đá), Nhà thờ đá Tam Đảo xây dựng năm 1906 (tái thiết năm 1937 theo kiến trúc Gothic) và hệ thống hầm trú ẩn quân sự từ thập niên 1960. Tốc độ tăng trưởng kinh tế thị trấn đạt trung bình 17%/năm; kinh tế nông nghiệp mang tính bản địa nổi bật với cây su su (Sechium edule).

Chương 2: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Chương này mô tả đối tượng khảo sát là các loài thực vật thuộc lớp Hai lá mầm. Lịch trình thu mẫu thực địa được bố trí qua 3 đợt: đợt 1 từ ngày 02/07/2015 đến 10/07/2015, đợt 2 từ ngày 18/08/2016 đến 20/08/2016 và đợt 3 từ ngày 26/01/2017 đến 28/01/2017. Giai đoạn nội nghiệp phân tích và giám định tên khoa học diễn ra liên tục từ tháng 01/2016 đến tháng 06/2017.

Nội dung nghiên cứu tập trung vào 4 nhóm việc: định danh và lập danh lục phân loại; thống kê mức độ đa dạng các bậc taxon; đánh giá các dạng sống, giá trị sử dụng và các loài quý hiếm; phân tích thực trạng quản lý và đề xuất định hướng xây dựng giáo trình thực tập. Phương pháp nghiên cứu kết hợp hài hòa giữa khảo sát thực địa bằng GPS theo tuyến, phỏng vấn PRA theo phiếu in sẵn, so sánh giải phẫu hình thái cơ quan sinh sản và kỹ thuật làm tiêu bản khô tại phòng thí nghiệm chuyên ngành.

Chương 3: Kết quả nghiên cứu

Qua quá trình điều tra thực địa và giám định mẫu vật, nghiên cứu ghi nhận tại thị trấn Tam Đảo có 181 loài thực vật thuộc lớp Hai lá mầm, phân bố trong 148 chi và 63 họ. Cả 8 phân lớp theo hệ thống của Nguyễn Nghĩa Thìn và Đặng Thị Sy (2004) đều có đại diện xuất hiện.

Số liệu phân bố taxon giữa các phân lớp thể hiện tính chênh lệch rõ rệt:

Phân lớp	Số họ	Số chi	Số loài
Phân lớp Ngọc lan (Magnoliidae)	6	9	10
Phân lớp Hoàng liên (Ranunculidae)	1	1	1
Phân lớp Sau sau (Hamamelididae)	2	2	2
Phân lớp Cẩm chướng (Caryophyllidae)	14	23	33
Phân lớp Sổ (Dilleniidae)	13	22	35
Phân lớp Hoa hồng (Rosidae)	16	35	47
Phân lớp Bạc hà (Lamiidae)	9	26	34
Phân lớp Cúc (Asteridae)	2	16	18
Tổng số	63	148	181

(Ghi chú: Tại các biểu đồ phân tích chi tiết trong văn bản, tác giả ghi nhận phân lớp Bạc hà có 10 họ, 27 chi, 35 loài; phân lớp Cúc có 1 họ, 17 chi, 19 loài; bảng trên tổng hợp theo các giá trị định danh đồng nhất trong phần thống kê thành phần loài).

Phân lớp Hoa hồng (Rosidae) phong phú nhất với 16 họ, 35 chi và 47 loài. Phân lớp Hoàng liên (Ranunculidae) nghèo nàn nhất, chỉ ghi nhận 1 họ (Ranunculaceae), 1 chi (Aconitum) và 1 loài duy nhất là củ ấu tàu (Aconitum fortunei Hemsl.). Xét ở bậc họ, họ Cúc (Asteraceae) chiếm vị trí dẫn đầu với 18 loài thuộc 16 chi; tiếp đến là họ Thầu dầu (Euphorbiaceae) với 10 loài thuộc 6 chi; họ Hoa hồng (Rosaceae) và họ Cà (Solanaceae) đều có 8 loài. Nhiều họ chỉ có 1 loài duy nhất như Hamamelidaceae (cây sau sau - Liquidambar formosana), Ranunculaceae và Saururaceae (rau diếp cá - Houttuynia cordata).

Về dạng thân trong không gian:

• Thân thảo: 83 loài (chiếm 45,86%)
• Thân bụi: 56 loài (chiếm 30,94%)
• Thân gỗ: 30 loài (chiếm 16,57%)
• Thân leo: 12 loài (chiếm 6,63%)

Về nhóm giá trị sử dụng (một loài có thể có nhiều giá trị kết hợp):

• Nhóm cây làm cảnh hoặc cho bóng mát: 97 loài
• Nhóm cây làm thuốc: 81 loài
• Nhóm cây làm thực phẩm, ăn quả, gia vị: 50 loài
• Nhóm cây cho tinh dầu: 7 loài
• Nhóm cây cho dầu béo: 2 loài

Về hiện trạng loài quý hiếm: Nghiên cứu ghi nhận trong phạm vi khảo sát tại các tuyến phố và khu dân cư thị trấn Tam Đảo, chưa phát hiện loài nào thuộc danh mục nguy cấp, quý hiếm cần ưu tiên bảo tồn nghiêm ngặt.

Kết quả và đóng góp

Nghiên cứu mang lại những kết quả định lượng cụ thể:

1. Đã lập danh lục hoàn chỉnh gồm 181 loài, 148 chi, 63 họ thuộc 8 phân lớp của lớp Hai lá mầm tại thị trấn Tam Đảo, tỉnh Vĩnh Phúc. Đây là danh lục chuyên biệt đầu tiên về lớp thực vật này tại khu vực trung tâm thị trấn du lịch Tam Đảo.
2. Cung cấp dữ liệu thống kê cấu trúc phân loại học, chỉ rõ họ Cúc (Asteraceae) và họ Thầu dầu (Euphorbiaceae) chiếm ưu thế lớn nhất; nhóm thân thảo chiếm ưu thế tuyệt đối về dạng sống (83 loài); nhóm cây phục vụ cảnh quan du lịch (97 loài) và dược liệu (81 loài) chiếm tỷ trọng chủ đạo.
3. Đề xuất định hướng cấu trúc tài liệu môn học "Hệ thống học thực vật", cung cấp mô tả hình thái, vị trí phân loại và công dụng thực tế của các loài tiêu biểu, tạo công cụ trực quan phục vụ sinh viên đi thực tế môn học.
4. Đóng góp khoa học của đề tài thể hiện ở việc bổ sung dữ liệu phân bố vi mô cho hệ thực vật tỉnh Vĩnh Phúc, giúp các nhà nghiên cứu và cơ quan quản lý phân biệt rõ thành phần loài tại vùng đô thị hóa du lịch so với hệ thực vật nguyên sinh trong vùng lõi Vườn Quốc gia Tam Đảo.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu:

• Phạm vi không gian thu mẫu chỉ tập trung dọc theo các trục đường giao thông, vườn nhà và khu dân cư của thị trấn Tam Đảo, chưa mở rộng vào các sinh cảnh rừng tự nhiên sâu hơn nên chưa bao quát được toàn diện các loài bản địa vùng cao.
• Khóa luận chưa phát hiện các loài cây quý hiếm nằm trong Sách Đỏ, một phần do áp lực khai thác và hoạt động du lịch, xây dựng tại thị trấn diễn ra mạnh mẽ làm biến đổi nơi sống tự nhiên.
• Có một vài điểm số liệu chưa hoàn toàn thống nhất giữa phần danh mục văn bản và các biểu đồ minh họa đối với phân lớp Lamiidae và Asteridae.

Hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Mở rộng phạm vi khảo sát sang các xã lân cận và các đai cao khác nhau của dãy núi Tam Đảo.
• Bổ sung điều tra các loài thực vật thuộc lớp Một lá mầm (Liliopsida) để hoàn thiện bức tranh thực vật học có mạch tại khu vực.
• Xây dựng khóa định loại hình thái chi tiết đến loài và xuất bản cẩm nang tra cứu thực địa có hình ảnh màu phục vụ trực tiếp cho công tác đào tạo đại học.

Giá trị tham khảo

Công trình là nguồn tư liệu hữu ích cho:

• Giảng viên và sinh viên ngành Sư phạm Sinh học, Sinh học, Lâm nghiệp, Quản lý tài nguyên thiên nhiên khi tổ chức thực tập thực tế thiên nhiên tại Tam Đảo.
• Người nghiên cứu thực hiện các khóa luận, luận văn liên quan đến phân loại thực vật học, đa dạng sinh học và tài nguyên cây thuốc tại vùng núi phía Bắc.
• Cán bộ quản lý đô thị và môi trường tại thị trấn Tam Đảo trong việc lựa chọn các loài cây bản địa hoặc cây cảnh thích nghi tốt với khí hậu cận ôn đới để quy hoạch cảnh quan bền vững.

Câu hỏi thường gặp

1. Khóa luận ghi nhận được bao nhiêu loài thực vật thuộc lớp Hai lá mầm tại thị trấn Tam Đảo?
Nghiên cứu đã ghi nhận 181 loài thực vật Hai lá mầm, thuộc 148 chi và 63 họ, xuất hiện đầy đủ ở cả 8 phân lớp theo hệ thống phân loại học của Nguyễn Nghĩa Thìn và Đặng Thị Sy (2004).

2. Phân lớp và họ thực vật nào chiếm ưu thế lớn nhất về số lượng loài?
Phân lớp Hoa hồng (Rosidae) đa dạng nhất với 16 họ, 35 chi và 47 loài. Ở cấp độ họ, họ Cúc (Asteraceae) có số lượng loài nhiều nhất với 18 loài (thuộc 16 chi), tiếp theo là họ Thầu dầu (Euphorbiaceae) với 10 loài (thuộc 6 chi).

3. Tỷ lệ phân bố các dạng thân của các loài cây khảo sát được xác định như thế nào?
Trong tổng số 181 loài, nhóm thân thảo chiếm số lượng cao nhất với 83 loài (45,86%), tiếp đến là thân bụi với 56 loài (30,94%), thân gỗ có 30 loài (16,57%) và thân leo có 12 loài (6,63%).

4. Nhóm giá trị sử dụng nào chiếm tỷ trọng cao nhất trong các loài Hai lá mầm tại đây?
Nhóm cây làm cảnh hoặc cho bóng mát chiếm số lượng lớn nhất với 97 loài, kế đến là nhóm cây làm thuốc với 81 loài, nhóm cây làm thực phẩm/gia vị có 50 loài, cây cho tinh dầu có 7 loài và cây cho dầu béo có 2 loài.

5. Nghiên cứu có tìm thấy loài thực vật quý hiếm, nguy cấp nào tại thị trấn Tam Đảo không?
Trong phạm vi khảo sát tại các tuyến phố, khu dân cư và sườn núi thị trấn Tam Đảo, tác giả xác nhận chưa phát hiện loài thực vật Hai lá mầm nào nằm trong danh mục loài nguy cấp, quý hiếm cần bảo tồn.

Kết luận

Khóa luận của tác giả Tạ Thị Nhương đã hoàn thành việc điều tra, giám định và lập danh lục 181 loài thực vật thuộc lớp Hai lá mầm tại thị trấn Tam Đảo, tỉnh Vĩnh Phúc theo khung phân loại 8 phân lớp hiện đại. Dữ liệu nghiên cứu phản ánh rõ đặc trưng của một hệ thực vật vùng núi cao chịu tác động mạnh bởi hoạt động du lịch, trong đó dạng thân thảo và nhóm cây cảnh quan, cây thuốc chiếm ưu thế vượt trội. Đây là nguồn tài liệu thực tế có giá trị khoa học và sư phạm, đáp ứng trực tiếp nhu cầu tra cứu thực địa môn Hệ thống học thực vật cho sinh viên và hỗ trợ công tác quản lý tài nguyên thực vật tại địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Một số công trình nghiên cứu về thực vật lớp Hai lá mầm trên thế giới. Ngay từ thủa khai sinh, con người đã biết dựa vào thiên nhiên để sống. Trong tiến trình lịch sử ấy, thực vật đóng vai trò rất quan trọng, đó là cơm ăn, là áo mặc, là những ngôi nhà che mưa nắng hay những cung điện bằng gỗ nguy nga tráng lệ.

Ngày nay, con người tìm đến với các thảo dược nhằm hỗ trợ sức sống, kéo dài tuổi thọ, tăng vẻ đẹp bản thân và ngay cả đến các vật dụng trong gia đình, trường học hay công sở… cũng chủ yếu là những sản phẩm thủ công mỹ nghệ được làm từ những nguyên liệu cỏ cây hoa lá. Không những thế, thực vật còn có vai trò cực kỳ quan trọng trong sự tồn vong của Trái Đất. Từ thế kỉ XV-XVI, sự phát triển của các ngành khoa học kỹ thuật kéo theo sự phát triển của thực vật học. Thời kì này xảy ra 3 sự kiện quan trọng đối với sự phát triển của thực vật học đó là: Sự phát sinh tập bách thảo (Herbier) ở thế kỷ XVI, thành lập vườn bách thảo (thế kỷ XV-XVI) và biên soạn cuốn sách “Bách khoa toàn thư về thực vật”.

Từ đây xuất hiện các công trình ngiên cứu: Andrea Caesalpino (1519-1603), ông đưa ra bảng phân loại đầu tiên và được đánh giá cao; John Ray (1686) mô tả được gần 18000 loài thực vật trong cuốn “Lịch sử thực vật”. Tiếp sau đó, Linnée (1873) với bảng phân loại được coi là đỉnh cao của hệ thống phân loại thực vật. Ông đã đưa ra cách đặt tên bằng tiếng Latinh gồm 2 từ ghép mà ngày ta chúng ta còn sử dụng và ông đưa ra hệ thống phân loại gồm 7 đơn vị: Giới, ngành, lớp, bộ, họ, chi, loài. [12] Thời kỳ này bắt đầu từ cuối thế kỷ 18 đến đầu thế kỷ 19, các hệ thống phân loại của gia đình Jussieu đã sắp xếp thực vật theo trình tự từ thấp đến cao, xếp chung vào các họ và giữa các họ đều mang những dạng chuyển tiếp, phản ánh được mối quan hệ giữa các nhóm thực vật.

De Candolle (1813) chia thành thực vật thành thực vật có hoa, ẩn hoa có mạch và không mạch,… Điều dáng chú ý là các hệ thống phân loại trong thời kỳ này vẫn còn mang quan niệm của Linnée cho rằng loài là bất biến. Theo hệ thống này, thực vật có hoa được chia thành hai lớp rộng lớn là Magnoliopsida (thực vật Hai lá mầm) và Liliopsida (thực vật một lá mầm). Trong các lớp này, các bộ có liên quan được gộp cùng nhau thành các phân lớp. Theo hệ thống này, các loài thực vật Hai lá mầm bao gồm 321 họ thuộc 64 bộ trong 11 phân lớp.

[24] Theo xu hướng hiện tại thì nhiều nhà thực vật học đã và đang chấp nhận hệ thống phân loại của Angiosperm Phylogeny Group cho các bộ và họ thực vật có hoa, gọi là hệ thống APG I với phiên bản chính thức có vào năm 1998, APG II vào 2003 và sau đó là APG III năm 2009. Hệ thống APG II công nhận 45 bộ, nhiều hơn so với hệ thống APG I là 5 bộ. Các bộ mới là Austrobaileyales, Canellales, Gunnerales, Celastrales, Crossosomatales, tất cả các họ trên đều là các họ trước đó không được đặt vào bộ nào, mặc dù được chứa trong các nhánh trên bộ trong hệ thống APG. APG II công nhận 457 họ, ít hơn 5 họ so với hệ thống APG I.

Tổng cộng vẫn có 39 họ của APG II không đặt trong bộ nào, nhưng trong đó 36 họ đã từng đặt trong nhánh trên bộ trong phạm vi thực vật hạt kín. 55 họ được biết đến như là "các họ trong ngoặc đơn", nghĩa là chúng là các họ tùy chọn, là các phần được tách ra từ các họ có định nghĩa rộng (sensu lato), khi hiểu các họ đó theo nghĩa hẹp (sensu stricto). Hệ thống AGP III công nhận toàn bộ 45 bộ của hệ thống APG II, cũng như 14 bộ mới. Bộ Ceratophyllales đã từng bị đánh dấu sai lầm như là một bộ mới, nhưng nó đã được công nhận trong cả hai phân loại trước đây của APG là hệ thống APG và hệ thống APG II.

Các bộ mới được công nhận là: Amborellales, Nymphaeales, Chloranthales, Petrosaviales, Trochodendrales, Buxales, Vitales, Zygophyllales, Picramniales, Huerteales, Berberidopsidales, Escalloniales, Bruniales và Paracryphiales. [31] Ngoài ra cũng có nhiều nhà khoa học nghiên cứu về hệ thống phân loại thực vật học như Takhtazan và Armen Leonovich đã nghiên cứu về hệ thống phân loại và các lớp thực vật có hoa trong đó có các bộ, họ thuộc lớp Hai lá mầm tại Columbia University Press.Tuy nhiên trong các công trình này, tác giả mới chỉ ra số lượng và vị trí, đặc điểm của các bộ, họ thuộc lớp Hai lá mầm mà chưa có bản mô tả hay khóa phân loại đến loài. Thorne (1997) và James L. Reveal (2007) đã nghiên cứu để bổng sung các loài cây thuộc lớp Magnoliopsida.

[30] 4 Khóa luận tốt nghiệp 2017 Tạ Thị Nhương 1. Một số công trình nghiên cứu về thực vật lớp Hai lá mầm ở Việt Nam và thị trấn Tam Đảo. Ở Việt Nam, thực vật nói chung và thực vật Hai lá mầm nói riêng đã được quan tâm nghiên cứu từ rất sớm. Những công trình nghiên cứu đầu tiên thường là của các tác giả người nước ngoài công bố về hệ thực vật Việt Nam.

Về sau nhiều nhà khoa học Việt Nam nghiên cứu về thực vật Hai lá mầm. Một số công trình tiêu biểu như: Năm 1978, Võ Văn Chi xuất bản cuốn sách “Phân loại thực vật bậc cao” [6] giúp các nhà khoa học phân chia các loài thực vật đơn giản hơn. Trong cuốn sách, ông đi theo quan điểm thực vật Hai lá mầm được chia vào 7 phân lớp là: - Phân lớp Ngọc lan (Magnoliidae) - Phân lớp Mao lương (Ranunculidae) - Phân lớp Sau Sau (Hamamelididae) - Phân lớp Cẩm chướng (Caryophyllidae) - Phân lớp Sổ (Dilleniidae) - Phân lớp Hoa hồng (Rosidae) - Phân lớp Cúc (Asteridae) Năm 1991 – 2000, Phạm Hoàng Hộ xuất bản cuốn « Cây cỏ Việt Nam ». Tác giả đã thống kê có mô tả kèm theo hình vẽ của hơn 11.600 loài thực vật Việt Nam.

[11] Năm 2003, Hoàng Thị Sản trong cuốn giáo trình ‘Phân loại học thực vật’ đã đi theo hệ thống của Takhtazan (1980) có sửa đổi và đưa ra quan điểm thực vật lớp Hai lá mầm có 7 phân lớp. Về cơ bản, các phân lớp giống như quan điểm của Võ Văn Chi (1978). [17] Những năm sau này, hệ thống phân loại học thực vật dần được hoàn thiện. Năm 2003, Nguyễn Tiến Bân chủ biên xuất bản cuốn sách « Danh lục các loài thực vật Việt Nam » thống kê các loài thực vật được ghi nhận ở Việt Nam, đỉnh điểm của 5 Khóa luận tốt nghiệp 2017 Tạ Thị Nhương thời điểm đó [5].

Trong đó các loài thực vật Hai lá mầm được đưa ra tương đối đầy đủ về các thông tin như danh pháp, thông tin, giá trị sử dụng. Cho đến bây giờ, đây vẫn là một cuốn sách cần cho tất cả mọi người khi nghiên cứu về danh sách thực vật học. Pócs T (1965) đã thống kê được ở miền Bắc có 5. Phan Kế Lộc (1969) đã thống kê và có bổ sung nâng số loài ở miền Bắc lên 5.660 chi và 140 họ.

Thái Văn Trừng đã thống kê thực vật Việt Nam, gồm 7.004 loài, 1850 chi, 289 họ. Nguyễn Nghĩa Thìn (1997) đã chỉ ra hệ thực vật Việt Nam hiện biết 11. Phan Kế Lộc (1998) đã tổng kết hệ thực vật Việt Nam có 9.628 loài cây hoang dại có mạch, 2.010 chi, 291 họ, 733 loài. Lê Trần Chấn nghiên cứu hệ thực vật Việt Nam đã ghi nhận 10.298 chi, 285 họ của 6 ngành thực vật.

Nguyễn Tiến Bân (2005) đã thống kê hệ thực vật Việt Nam hiện biết 11.603 loài, trong đó ngành Ngọc lan với 10. Trần Đình Lý và cộng sự (1993) thống kê được 1900 cây có ích ở Việt Nam. Võ Văn Chi (2012) xuất bản cuốn sách « Từ điển cây thuốc Việt Nam ». Võ Văn Chi và Trần Hợp (1999) xuất bản cuốn sách « Cây cỏ có ích ở Việt Nam ».

Đỗ Tất Lợi (2003) chỉ ra một số cây thuốc và vị thuốc ở Việt Nam trong cuốn « Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam ». Trong những năm gần đây có một số công trình nghiên cứu chuyên sâu về hệ thực vật bậc cao có mạch tại các VQG và các KBTTN Việt Nam. [22] Trong cuốn sách « Giáo trình Thực vật học » (2004), Nguyễn Bá đã đi theo quan điểm lớp thực vật Hai lá mầm là một lớp lớn : Lớp Ngọc lan – Magnoliopsida với 30 bộ. Đó là : Bộ Ngọc lan – Magnoliales, Bộ Long não- Laurales, Bộ Hồ tiêu – Piperales, Bộ Súng – Nymphaeales, Bộ Hoàng liên – Ranunculales, Bộ Thuốc phiện – Papaverales, Bộ Sau sau – Hamamelidales, Bộ Gai – Urticales, Bộ Dẻ - Fagales, Bộ Cẩm chương – Caryopyllales, Bộ Rau răm – Polygonales, Bộ Chè – Theales, Bộ Bông – Malvales, Bộ Hoa tím – Violales, Bộ Liễu – Salicales, Bộ Màn màn – Capparales, Bộ Đỗ quyên – Ericales, Bộ Hoa hồng – Rosales, Bộ Đậu – Fabales, Bộ Sim – Myrtales, Bộ Thầu dầu – Euphorbiales, Bộ Táo ta – Rhamnales, Bộ Bồ hòn – Sapindales, Bộ Hoa tán – Apiales, Bộ Long đởm – Gentianales, Bộ Cà – Solanaceae, Bộ Hoa môi – Lamiales, Bộ Hoa mõm chó – Scrphulariaceae, Bộ Cà phê – Rubiales, Bộ Cúc – Asterales.

Như vậy, tác giả đã sắp xếp các loài đến bộ và chưa có sự sắp xếp các bộ vào phân lớp cao hơn. [2] 6 Khóa luận tốt nghiệp 2017 Tạ Thị Nhương Ngoài ra còn có các nghiên cứu của Hoàng Thị Sản (2006), Lê Khả Kế (2011), Trần Ninh và Trần Văn Thụy (2012), Vũ Xuân Phương (2015)… nghiên cứu về các loài thực vật Hai lá mầm để hoàn thiện hơn hệ thống học thực vật theo trình tự phân lớp – bộ - họ - chi – loài. [22] Theo Nguyễn Nghĩa Thìn và Đặng Thị Sy (2004), trong cuốn « Hệ thống học thực vật » [19], hệ thống phân loại thực vật lớp thực vật Hai lá mầm dần hoàn thiện và hoàn chỉnh với khoảng 199.