Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ KIỂM SÁT ĐIỀU TRA CÁC VỤ ÁN TRỘM CẮP TÀI SẢN 1. Khái niệm, đặc điểm kiểm sát điều tra các vụ án trộm cắp tài sản 1. Khái niệm kiểm sát điều tra các vụ án trộm cắp tài sản Để có thể đưa ra khái niệm về KSĐT các vụ án trộm cắp tài sản, trước hết, cần thiết phải làm rõ một số khái niệm có liên quan như: “giai đoạn điều tra vụ án hình sự”, “hoạt động điều tra vụ án hình sự”, “kiểm sát hoạt động tư pháp”, “kiểm sát hoạt động điều tra”… Quá trình giải quyết vụ án hình sự nói chung được chia thành nhiều giai đoạn, mỗi giai đoạn TTHS sẽ có nhiệm vụ giải quyết những yêu cầu khác nhau và tương ứng với nó là cơ quan THTT có thẩm quyền thực hiện những nhiệm vụ, quyền hạn nhất định do pháp luật quy định. Giai đoạn điều tra vụ án hình sự là giai đoạn thứ hai trong quá trình TTHS, được bắt đầu từ khi khởi tố vụ án hình sự cho đến khi kết thúc điều tra, đề nghị truy tố.
Trong trường hợp vụ án bị đình chỉ, giai đoạn điều tra kết thúc khi cơ quan THTT ban hành quyết định đình chỉ điều tra. Giai đoạn điều tra vụ án hình sự có chức năng chứng minh sự kiện phạm tội và người thực hiện hành vi phạm tội, bên cạnh đó nhằm xác định rõ những nguyên nhân và điều kiện phạm tội, để kịp thời kiến nghị các cơ quan và tổ chức hữu quan áp dụng đầy đủ các biện pháp phòng ngừa tội phạm. Có quan điểm cho rằng, giai đoạn điều tra vụ án hình sự được hiểu là “một giai đoạn tố tụng hình sự trong đó Cơ quan điều tra sử dụng các biện pháp do luật tố tụng hình sự quy định để thu thập chứng cứ chứng minh tội phạm, người phạm tội và những vấn đề khác làm cơ sở cho việc xét xử của Tòa án” [24, tr. 8 Luan van Hoạt động điều tra là “tổng hợp tất cả các hành vi, quyết định của CQĐT, cơ quan được giao một số hoạt động điều tra tiến hành trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự nhằm xác định sự thật của vụ án một cách khách quan, toàn diện và đúng pháp luật”.
Hoạt động điều tra vụ án hình sự của CQĐT phải chịu sự chế ước và kiểm sát chặt chẽ của VKS. Hiến pháp năm 2013 và Luật Tổ chức Viện KSND năm 2014 quy định Viện KSND có chức năng, nhiệm vụ THQCT và kiểm sát hoạt động tư pháp. Đây là chức năng hiến định của Viện KSND, thuật ngữ “kiểm sát hoạt động tư pháp” đã xuất hiện trong các văn kiện của Đảng lần thứ IX và trong các Nghị quyết của Bộ chính trị… tuy nhiên, các nhà lập pháp nước ta chưa đưa ra được một định nghĩa pháp lý cụ thể về “kiểm sát hoạt động tư pháp”, dẫn đến nhiều quan điểm, nhận thức khác nhau về khái niệm này. Theo tác giả, kiểm sát các hoạt động tư pháp là sự giám sát trực tiếp các hoạt động cụ thể của các cơ quan tư pháp trong quá trình tiến hành tố tụng với mục đích là nhằm bảo đảm cho pháp luật được thực hiện nghiêm chỉnh và thống nhất trong quá trình giải quyết các vụ, việc.
Bản chất của chức năng này trong TTHS là kiểm sát tính có căn cứ và tính hợp pháp trong các quyết định của các cơ quan có thẩm quyền THTT, và các hành vi của người có thẩm quyền THTT. Như vậy, có thể đưa ra khái niệm chung nhất về kiểm sát các hoạt động tư pháp trong TTHS là: việc giám sát trực tiếp các hoạt động của các cơ quan tư pháp trong quá trình giải quyết vụ án hình sự, nhằm bảo đảm cho pháp luật TTHS được thực hiện một cách nghiêm chỉnh, thống nhất. Có thể nói, kiểm sát hoạt động tư pháp trong đó có kiểm sát hoạt động điều tra vụ án hình sự của VKS thực chất là kiểm sát việc tuân theo pháp luật của CQĐT và các cơ quan khác được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt 9 Luan van động điều tra cùng với hành vi của người tiến hành tố tụng cũng như người tham gia tố tụng trong quá trình giải quyết vụ án hình sự. Bản chất của chức năng này là việc kiểm tra tính có căn cứ và tính hợp pháp của CQĐT khi thực hiện các hoạt động TTHS trong giai đoạn điều tra các vụ án hình sự nhằm bảo đảm việc khởi tố, điều tra, đúng người, đúng tội, đúng pháp luật, không để lọt tội phạm, không làm oan người vô tội.
Như vậy, KSĐT là một trong số các nhiệm vụ và quyền hạn của VKS được pháp luật quy định khi thực hiện chức năng kiểm sát hoạt động tư pháp. Hoạt động điều tra của CQĐT, Thủ trưởng, Phó Thủ trưởng CQĐT, ĐTV là phải chịu sự kiểm sát của VKS. KSĐT các vụ án hình sự là hoạt động của Viện KSND để kiểm sát tính hợp pháp của các hành vi, quyết định tố tụng của các cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành các hoạt động điều tra, nhằm bảo đảm các hành vi, quyết định đó tuân thủ đúng pháp luật và giải quyết đúng đắn vụ án hình sự, chống oan sai bảo vệ quyền con người, quyền công dân trong tố tụng hình sự. Cơ sở để phát sinh hoạt động KSĐT của VKS là các quyết định tố tụng của CQĐT, Cơ quan được giao tiến hành một số hoạt động điều tra, các hành vi tố tụng của những người THTT trong giai đoạn điều tra các vụ án trộm cắp tài sản.
Viện kiểm sát có trách nhiệm kiểm sát việc tuân theo pháp luật của CQĐT, cơ quan được giao tiến hành một số hoạt động điều tra, Thủ trưởng, Phó thủ trưởng CQĐT, các ĐTV và những người tham gia tố tụng. Từ đó VKS ban hành các văn bản pháp lý thể hiện rõ quyền hạn và trách nhiệm khi thực hiện chức năng kiểm sát điều tra như kiến nghị, yêu cầu hoặc áp dụng các biện pháp khác theo quy định của pháp luật để việc điều tra vụ án trộm cắp tài sản được đảm bảo đúng người, đúng tội, đúng pháp luật, kịp thời yêu cầu khắc phục, sửa chữa những hạn chế, thiếu sót, vi phạm trong hoạt động điều tra. 10 Luan van Từ những phân tích trên đây, có thể đưa ra khái niệm KSĐT các vụ án trộm cắp tài sản như sau: Kiểm sát điều tra vụ án trộm cắp tài sản là hoạt động của Viện kiểm sát sử dụng các quyền năng pháp lý để kiểm sát việc tuân theo pháp luật các hoạt động của Cơ quan điều tra, cơ quan được giao tiến hành một số hoạt động điều tra, của các cá nhân có liên quan đến quá trình điều tra vụ án trộm cắp tài sản nhằm bảo đảm cho hoạt động điều tra theo đúng các quy định của pháp luật. Đặc điểm kiểm sát điều tra các vụ án trộm cắp tài sản Thứ nhất, KSĐT tội phạm nói chung và tội trộm cắp tài sản chỉ do VKS là cơ quan Nhà nước duy nhất thực hiện.
Pháp luật chỉ quy định cho Viện trưởng, Phó Viện trưởng, KSV, Kiểm tra viên có thẩm quyền theo quy định của BLTTHS là chủ thể tiến hành kiểm sát hoạt động điều tra vụ án hình sự nói chung, vụ án trộm cắp tài sản nói riêng. Thứ hai, KSĐT tội phạm nói chung và KSĐT các vụ án trộm cắp tài sản của VKS phải tuân thủ theo trình tự, thủ tục do pháp luật TTHS quy định. VKS chỉ được áp dụng các biện pháp được pháp luật quy định và theo chức năng, quyền hạn được quy định trong giai đoạn điều tra để KSĐT hiệu quả. Thứ ba, KSĐT tội phạm nói chung và trong KSĐT các vụ án trộm cắp tài sản của VKS được diễn ra trực tiếp, đồng thời và toàn diện mọi hành vi tố tụng của CQĐT, cơ quan được giao thực hiện một số hoạt động điều tra và của người có thẩm quyền THTT cũng như người tham gia tố tụng của giai đoạn điều tra nhằm mục đích bảo đảm tuân thủ pháp luật trong giai đoạn điều tra; tạo điều kiện thuận lợi cho giai đoạn truy tố, xét xử vụ án trộm cắp tài sản.
Thứ tư, hoạt động KSĐT các vụ án trộm cắp tài sản của VKS được tiến hành từ thời điểm khởi tố vụ án và kết thúc khi vụ án được chuyển sang giai đoạn truy tố hoặc vụ án được đình chỉ điều tra theo quy định của pháp luật 11 Luan van TTHS. Hoạt động KSĐT của Viện KSND được tiến hành công khai theo đúng trình tự, thủ tục do Bộ luật Tố tụng hình sự cũng như các văn bản hướng dẫn thực hiện Bộ luật Tố tụng hình sự. Thứ năm, đối tượng của hoạt động KSĐT các vụ án trộm cắp tài sản của VKS là các hành vi và quyết định của Cơ quan CSĐT, cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra, cơ quan, tổ chức, cá nhân khác có liên quan đến hoạt động điều tra. Như vậy, KSĐT các vụ án trộm cắp tài sản của Viện kiểm sát là hoạt động mang tính quyền lực Nhà nước, được Hiến pháp và pháp luật quy định, được thực hiện bởi Viện kiểm sát nhân dân và do các chủ thể có thẩm quyền như: Viện trưởng, Phó Viện trưởng, Kiểm sát viên hoặc Kiểm tra viên thực hiện, thông qua những trình tự, thủ tục pháp lý chặt chẽ do pháp luật quy định, nhằm cá thể hóa những quy phạm pháp luật hình sự vào các trường hợp vi phạm cụ thể đối với những cá nhân cụ thể nhằm thực hiện đúng chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn theo quy định của VKS.
Khi KSĐT các vụ án hình sự nói chung và các vụ án trộm cắp tài sản nói riêng, Viện KSND phải trên cơ sở vụ án cụ thể đã xảy ra trong thực tiễn, lựa chọn quy phạm pháp luật phù hợp cho trường hợp cụ thể của vụ án trộm cắp tài sản đã xảy ra để áp dụng. Việc KSĐT các vụ án trộm cắp tài sản phải tuân thủ đúng những quy định của pháp luật, quy chế của ngành kiểm sát về trình tự, thủ tục khi thực hiện công tác KSĐT đối với loại án này; KSĐT phải giải quyết và xử lý đúng người có hành vi trộm cắp tài sản một cách nhanh chóng, kịp thời, chính xác với những chi phí thấp nhất cho Nhà nước và xã hội, đảm bảo tính răn đe, giáo dục, phòng ngừa chung.