Nghiên cứu đặc tính virut rota gây bệnh tiêu chảy trẻ em tại Bệnh viện Nhi Khánh Hòa năm 2010

Nghiên cứu đặc tính virut rota gây bệnh tiêu chảy trẻ em tại Bệnh viện Nhi Khánh Hòa năm 2010, cung cấp thông tin quan trọng cho y học.

• Tác giả: Nguyễn Phương Thúy
• Người hướng dẫn: PGS. Lê Thị Luân
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Vi sinh vật học
• Đề tài: Nghiên cứu virut Rota gây tiêu chảy ở trẻ em 2010
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. SƠ LƯỢC LỊCH SỬ PHÁT HIỆN VIRUT ROTA
• 1.2. HÌNH THÁI VÀ CẤU TRÚC
• 1.2.1. Hình thái
• 1.2.2. Cấu trúc
• 1.3. PHÂN NHÓM VÀ CÁC TÝP HUYẾT THANH
• 1.3.1. Tính bền vững với PH
• 1.3.2. Tính chịu nhiệt
• 1.3.3. Tính nhạy cảm
• 1.3.4. Tính đề kháng
• 1.4. ĐẶC TÍNH VIRUT ROTA TRÊN TẾ BÀO NUÔI CẤY MÔ
• 1.5. QUÁ TRÌNH NHÂN LÊN CỦA VIRUT ROTA
• 1.6. KHẢ NĂNG GÂY BỆNH CỦA VIRUT ROTA
• 1.6.1. Khả năng gây bệnh cho trẻ em
• 1.6.2. Khả năng gây bệnh ở người lớn
• 1.6.3. Cơ chế gây bệnh
• 1.7. DỊCH TỄ HỌC BỆNH TIÊU CHẢY CẤP DO VIRUT ROTA
• 1.8. ĐƯỜNG LÂY TRUYỀN
• 1.9. LỨA TUỔI MẮC BỆNH
• 1.10. SỰ PHÂN BỐ CÁC KIỂU GEN CỦA VIRUT ROTA
• 1.10.1. Phân bố trên thế giới
• 1.10.2. Phân bố tại Việt Nam
• 1.11. TÌNH HÌNH MẮC BỆNH TIÊU CHẢY CẤP VÀ VẮC XIN PHÒNG NGỪA BỆNH TIÊU CHẢY CẤP DO VIRUT ROTA
• 1.11.1. Tình hình mắc bệnh tiêu chảy cấp do virut Rota trên thế giới và Việt Nam
• 1.11.1.1. Tình hình mắc bệnh do virut Rota trên thế giới
• 1.11.1.2. Tình hình mắc bệnh do virut Rota tại Việt Nam
• 1.11.2. Tình hình sử dụng vắc xin phòng ngừa bệnh tiêu chảy cấp do virut Rota
• 1.11.2.1. Các chủng virut Rota được cân nhắc để phát triển vắc xin
• 1.11.2.2. Các loại vắc xin được nghiên cứu và sử dụng
• 1.12. CÁC PHƯƠNG PHÁP CHẨN ĐOÁN VIRUT ROTA
• 1.12.1. Các kỹ thuật phát hiện virut Rota
• 1.12.2. Các kỹ thuật phát hiện kháng thể virut Rota
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
• 2.2. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.2.1. Thiết kế nghiên cứu
• 2.2.2. Phương pháp thực hiện
• 2.2.2.1. Lấy mẫu bệnh phẩm
• 2.2.2.2. Xác định virut Rota trong mẫu bệnh phẩm bằng phương pháp ELISA
• 2.2.2.3. Phương pháp tách chiết ARN từ mẫu phân
• 2.2.2.4. Phương pháp xác định týp virut Rota bằng RT – PCR
• 2.2.2.5. Chạy điện di và đọc kết quả
• 2.2.3. Phương pháp thống kê xử lý số liệu
• 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. XÁC ĐỊNH TỶ LỆ TCC DO VIRUT ROTA TẠI BỆNH VIỆN NHI KHÁNH HÒA NĂM 2010
• 3.2. TỶ LỆ BỆNH NHÂN TCC DO VIRUT ROTA THEO THÁNG
• 3.3. TỶ LỆ BỆNH NHÂN TCC DO VIRUT ROTA THEO NHÓM TUỔI
• 3.4. TỶ LỆ BỆNH NHÂN TCC DO VIRUT ROTA THEO GIỚI TÍNH
• 3.5. ĐẶC TÍNH CÁC CHỦNG VIRUT ROTA LƯU HÀNH TẠI BỆNH VIỆN NHI KHÁNH HÒA NĂM 2010
• 3.5.1. Đặc tính chủng P
• 3.5.2. Đặc tính chủng G
• 3.6. Sự lưu hành các chủng tổ hợp G – P của virut Rota
• 3.6.1. Sự phân bố các chủng tổ hợp G – P tại miền Trung
• 3.6.2. Sự lưu hành các chủng tổ hợp G – P theo thời gian
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu virut Rota gây tiêu chảy ở trẻ em 2010

Nghiên cứu virut Rota gây tiêu chảy ở trẻ em vào năm 2010 đã chỉ ra rằng virut này là một trong những nguyên nhân chính gây bệnh tiêu chảy cấp ở trẻ nhỏ. Virut Rota, thuộc họ Reoviridae, đã được phát hiện từ những năm 1970 và gây ra hàng triệu ca nhập viện mỗi năm. Tại Việt Nam, virut này chiếm tỷ lệ cao trong các ca tiêu chảy cấp ở trẻ em dưới 5 tuổi. Nghiên cứu này nhằm xác định tỷ lệ mắc bệnh và đặc tính của các chủng virut Rota lưu hành tại Bệnh viện Nhi Khánh Hòa.

1.1. Lịch sử phát hiện virut Rota và tác động của nó

Virut Rota được phát hiện lần đầu vào năm 1972 và đã nhanh chóng được xác định là nguyên nhân chính gây tiêu chảy cấp ở trẻ em. Nghiên cứu cho thấy virut này có khả năng lây lan nhanh chóng và gây ra nhiều ca tử vong nếu không được điều trị kịp thời.

1.2. Tình hình dịch tễ học virut Rota tại Việt Nam

Tại Việt Nam, virut Rota gây ra khoảng 50% các ca tiêu chảy cấp ở trẻ em dưới 5 tuổi. Tình hình dịch tễ học cho thấy virut này lây lan chủ yếu qua đường phân-miệng, đặc biệt trong điều kiện vệ sinh kém.

II. Vấn đề và thách thức trong nghiên cứu virut Rota

Mặc dù đã có nhiều nghiên cứu về virut Rota, nhưng vẫn còn nhiều thách thức trong việc xác định các chủng virut và hiệu quả của vắc xin. Sự đa dạng di truyền của virut Rota khiến cho việc phát triển vắc xin hiệu quả trở nên khó khăn. Ngoài ra, việc giám sát dịch tễ học cũng gặp nhiều khó khăn do thiếu dữ liệu chính xác.

2.1. Đặc điểm di truyền của virut Rota

Virut Rota có nhiều chủng khác nhau với sự biến đổi di truyền cao. Điều này làm cho việc phát triển vắc xin trở nên phức tạp, vì các chủng virut có thể kháng lại các loại vắc xin hiện có.

2.2. Thách thức trong việc giám sát dịch tễ học

Việc giám sát dịch tễ học virut Rota gặp khó khăn do thiếu nguồn lực và dữ liệu. Nhiều ca bệnh không được báo cáo, dẫn đến việc đánh giá không chính xác về tình hình dịch bệnh.

III. Phương pháp nghiên cứu virut Rota hiệu quả nhất

Nghiên cứu virut Rota cần áp dụng các phương pháp hiện đại như ELISA và RT-PCR để xác định chính xác các chủng virut. Các phương pháp này giúp phát hiện nhanh chóng và chính xác virut trong mẫu bệnh phẩm, từ đó đưa ra các biện pháp điều trị kịp thời.

3.1. Phương pháp ELISA trong phát hiện virut Rota

Phương pháp ELISA được sử dụng để phát hiện kháng nguyên virut Rota trong mẫu phân. Kỹ thuật này có độ nhạy và độ đặc hiệu cao, giúp phát hiện nhanh chóng các ca bệnh.

3.2. Phương pháp RT PCR trong xác định chủng virut

RT-PCR là phương pháp chính xác để xác định các chủng virut Rota. Phương pháp này cho phép phát hiện các đoạn gen của virut, từ đó xác định được týp huyết thanh và đặc tính di truyền của virut.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu virut Rota

Kết quả nghiên cứu cho thấy tỷ lệ mắc tiêu chảy cấp do virut Rota tại Bệnh viện Nhi Khánh Hòa là rất cao. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng các chủng virut Rota lưu hành có sự khác biệt về di truyền, ảnh hưởng đến hiệu quả của vắc xin. Việc áp dụng các biện pháp phòng ngừa và điều trị kịp thời là rất cần thiết.

4.1. Tỷ lệ mắc bệnh tiêu chảy cấp do virut Rota

Nghiên cứu cho thấy tỷ lệ trẻ em mắc tiêu chảy cấp do virut Rota chiếm khoảng 60% trong tổng số ca bệnh. Điều này cho thấy virut Rota là một trong những nguyên nhân chính gây bệnh tiêu chảy ở trẻ em.

4.2. Đặc tính các chủng virut Rota lưu hành

Các chủng virut Rota lưu hành tại Bệnh viện Nhi Khánh Hòa có sự đa dạng về di truyền. Điều này ảnh hưởng đến khả năng lây lan và hiệu quả của các loại vắc xin hiện có.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu virut Rota

Nghiên cứu virut Rota cần tiếp tục được thực hiện để theo dõi sự biến đổi của các chủng virut và hiệu quả của vắc xin. Việc nâng cao nhận thức về bệnh tiêu chảy cấp do virut Rota là rất quan trọng để giảm thiểu tỷ lệ mắc bệnh và tử vong ở trẻ em.

5.1. Tương lai của vắc xin virut Rota

Việc phát triển vắc xin mới có thể giúp cải thiện hiệu quả phòng ngừa bệnh tiêu chảy cấp do virut Rota. Nghiên cứu cần tập trung vào việc xác định các chủng virut mới và phát triển vắc xin phù hợp.

5.2. Tầm quan trọng của giám sát dịch tễ học

Giám sát dịch tễ học là cần thiết để theo dõi tình hình dịch bệnh và đánh giá hiệu quả của các biện pháp phòng ngừa. Cần có sự hợp tác giữa các cơ quan y tế để thu thập dữ liệu chính xác và kịp thời.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Tiêu chảy cấp do virut Rota là nguyên nhân hàng đầu gây bệnh tiêu chảy ở trẻ em dưới 5 tuổi trên toàn cầu, chiếm khoảng 40% các trường hợp nhập viện do tiêu chảy và gây ra từ 450.000 đến 800.000 ca tử vong mỗi năm. Ở các nước đang phát triển, virut Rota là nguyên nhân chính gây tử vong ở trẻ dưới 2 tuổi với ước tính hơn 12,5 triệu ca mắc và gần 873.000 ca tử vong hàng năm. Tại Việt Nam, tỷ lệ mắc tiêu chảy do virut Rota chiếm trên 50% trong số trẻ dưới 5 tuổi nhập viện điều trị tiêu chảy, với tỷ lệ tử vong chiếm từ 4% đến 8% trong tổng số trẻ tử vong do mọi nguyên nhân. Virut Rota lây truyền chủ yếu qua đường phân-miệng, dễ dàng phát tán trong điều kiện vệ sinh kém, đặc biệt ở trẻ từ 6 đến 24 tháng tuổi.

Nghiên cứu được thực hiện tại Bệnh viện Nhi Khánh Hòa trong năm 2010 nhằm xác định tỷ lệ mắc tiêu chảy cấp do virut Rota, phân tích đặc tính các týp virut lưu hành và mối liên quan với các yếu tố mùa, tuổi, giới tính. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc giám sát dịch tễ, đánh giá hiệu quả vắc xin và đề xuất các biện pháp phòng chống bệnh tiêu chảy cấp do virut Rota tại Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết về đặc tính sinh học và dịch tễ học của virut Rota, bao gồm:

• Cấu trúc và phân nhóm virut Rota: Virut Rota thuộc họ Reoviridae, có cấu trúc khối cầu 20 mặt với đường kính khoảng 75 nm, chứa bộ gen gồm 11 đoạn ARN sợi kép mã hóa cho các protein cấu trúc (VP1, VP2, VP3, VP4, VP6, VP7) và không cấu trúc (NSP1-NSP6). Virut được phân thành 5 nhóm A, B, C, D, E, trong đó nhóm A phổ biến nhất và gây bệnh chủ yếu ở trẻ em. Týp huyết thanh được xác định dựa trên protein VP4 (týp P) và VP7 (týp G).

• Cơ chế gây bệnh: Virut Rota xâm nhập qua đường phân-miệng, nhân lên tại niêm mạc ruột non, phá hủy tế bào trụ niêm mạc, gây rối loạn hấp thu nước và điện giải dẫn đến tiêu chảy cấp.

• Dịch tễ học: Tỷ lệ mắc bệnh cao nhất ở trẻ từ 6 đến 24 tháng tuổi, có sự phân bố theo mùa rõ rệt ở các nước ôn đới và quanh năm ở các nước nhiệt đới. Miễn dịch tự nhiên và miễn dịch qua vắc xin dựa trên kháng thể IgA tiết niêm mạc và IgG huyết thanh.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Mẫu phân của 702 trẻ em dưới 5 tuổi nhập viện do tiêu chảy cấp tại Bệnh viện Nhi Khánh Hòa trong năm 2010.

• Thiết kế nghiên cứu: Nghiên cứu mô tả cắt ngang, lấy mẫu bệnh phẩm trong vòng 48 giờ sau nhập viện, bảo quản ở -20°C.

• Phương pháp phân tích: Xác định virut Rota bằng kỹ thuật ELISA để phát hiện kháng nguyên. Các mẫu dương tính có chỉ số hấp phụ (OD) cao được chọn để tách chiết ARN và xác định týp gen G và P bằng kỹ thuật RT-PCR. Kết quả PCR được phân tích bằng điện di gel agarose 2% để xác định kích thước đoạn gen đặc trưng.

• Timeline nghiên cứu: Thực hiện từ tháng 1 đến tháng 12 năm 2010, bao gồm thu thập mẫu, xét nghiệm ELISA, tách chiết ARN, RT-PCR và phân tích dữ liệu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tỷ lệ mắc tiêu chảy cấp do virut Rota: Trong tổng số 702 bệnh nhi, tỷ lệ dương tính với virut Rota là khoảng 50%, tương đương với tỷ lệ mắc bệnh cao so với các nghiên cứu trước đó tại Việt Nam (tăng từ 26,5% lên gần 58% trong giai đoạn 1981-2009).

2. Phân bố theo tháng: Tỷ lệ mắc bệnh cao nhất vào các tháng đầu năm (tháng 1 đến tháng 6) với tỷ lệ từ 62,5% đến 80,55%, giảm dần trong các tháng còn lại, phù hợp với xu hướng mùa vụ tại các nước nhiệt đới.

3. Phân bố theo nhóm tuổi: Trẻ từ 6 đến 24 tháng tuổi chiếm tỷ lệ mắc bệnh cao nhất, khoảng 70%, trong khi trẻ dưới 6 tháng và trên 24 tháng có tỷ lệ thấp hơn, phản ánh sự giảm miễn dịch qua mẹ và sự phát triển miễn dịch tự nhiên.

4. Phân bố theo giới tính: Tỷ lệ trẻ nam mắc bệnh cao hơn trẻ nữ, với tỷ lệ nam/nữ khoảng 1,5 đến 2 lần, tương tự các báo cáo dịch tễ trong nước và quốc tế.

5. Đặc tính týp gen virut Rota lưu hành: Chủng G3 chiếm tỷ lệ cao nhất (44,7%) trong năm 2010, thay thế chủng G1 trước đây (38,8%). Chủng P8 là chủng lưu hành chủ yếu với tỷ lệ trung bình 76,1%. Sự lưu hành các tổ hợp G-P đa dạng, trong đó G3P[8] và G1P[8] là phổ biến nhất.

Thảo luận kết quả

Kết quả cho thấy tỷ lệ mắc tiêu chảy cấp do virut Rota tại Bệnh viện Nhi Khánh Hòa năm 2010 tương đối cao, phản ánh mức độ lưu hành mạnh của virut trong cộng đồng. Sự phân bố theo mùa và nhóm tuổi phù hợp với các nghiên cứu dịch tễ học trên thế giới, cho thấy yếu tố môi trường và miễn dịch đóng vai trò quan trọng trong dịch tễ bệnh.

Sự thay đổi týp gen G từ G1 sang G3 cho thấy virut Rota có khả năng biến đổi di truyền theo thời gian và không gian, ảnh hưởng đến hiệu quả bảo vệ của vắc xin hiện hành. Chủng P8 ổn định trong nhiều năm cho thấy tính bền vững của týp này trong quần thể.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ cột thể hiện tỷ lệ mắc theo tháng, biểu đồ tròn phân bố týp gen G và P, bảng so sánh tỷ lệ mắc theo nhóm tuổi và giới tính để minh họa rõ ràng các phát hiện.

So với các nghiên cứu trước, kết quả này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc giám sát liên tục đặc tính gen của virut Rota để cập nhật chiến lược phòng chống và phát triển vắc xin phù hợp.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường giám sát dịch tễ học virut Rota: Thực hiện giám sát liên tục tại các bệnh viện nhi trên toàn quốc để theo dõi sự biến đổi týp gen và tỷ lệ mắc bệnh, nhằm cập nhật dữ liệu phục vụ phát triển vắc xin. Thời gian: hàng năm; Chủ thể: Bộ Y tế, các trung tâm kiểm soát bệnh tật.

2. Mở rộng chương trình tiêm chủng vắc xin Rota: Đẩy mạnh tiêm chủng vắc xin Rotarix và Rotateq cho trẻ em từ 6 tuần tuổi, ưu tiên vùng có tỷ lệ mắc cao, nhằm giảm tỷ lệ nhập viện và tử vong do tiêu chảy cấp. Thời gian: trong 3 năm tới; Chủ thể: Trung tâm y tế dự phòng, các cơ sở y tế tuyến cơ sở.

3. Nâng cao nhận thức cộng đồng về vệ sinh và phòng bệnh: Tổ chức các chiến dịch truyền thông về vệ sinh cá nhân, vệ sinh môi trường và cách phòng tránh lây nhiễm virut Rota, đặc biệt cho các bà mẹ có con nhỏ. Thời gian: liên tục; Chủ thể: Sở Y tế, các tổ chức xã hội.

4. Nghiên cứu phát triển vắc xin phù hợp với đặc tính gen virut Rota tại Việt Nam: Hỗ trợ các trung tâm nghiên cứu trong nước phát triển và thử nghiệm vắc xin dựa trên các chủng virut Rota lưu hành phổ biến như G3P[8]. Thời gian: 5 năm; Chủ thể: Viện nghiên cứu, trường đại học, Bộ Khoa học và Công nghệ.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà nghiên cứu vi sinh vật học và dịch tễ học: Sử dụng dữ liệu và phương pháp nghiên cứu để phát triển các đề tài liên quan đến virut Rota và các bệnh truyền nhiễm đường tiêu hóa.

2. Bác sĩ nhi khoa và nhân viên y tế tuyến đầu: Áp dụng kiến thức về đặc tính virut và dịch tễ để chẩn đoán, điều trị và tư vấn phòng bệnh tiêu chảy cấp do virut Rota.

3. Cơ quan quản lý y tế và hoạch định chính sách: Dựa trên kết quả nghiên cứu để xây dựng chính sách tiêm chủng, giám sát dịch tễ và phòng chống bệnh tiêu chảy cấp hiệu quả.

4. Các nhà sản xuất và phát triển vắc xin: Tham khảo đặc tính gen và sự biến đổi của virut Rota để thiết kế vắc xin phù hợp với đặc điểm lưu hành tại Việt Nam và khu vực.

Câu hỏi thường gặp

1. Virut Rota là gì và tại sao nó gây bệnh tiêu chảy cấp ở trẻ em?
   Virut Rota là một loại virut ARN thuộc họ Reoviridae, gây viêm dạ dày ruột cấp, đặc biệt ở trẻ dưới 5 tuổi. Virut xâm nhập và nhân lên tại niêm mạc ruột non, phá hủy tế bào trụ niêm mạc, dẫn đến mất nước và điện giải gây tiêu chảy cấp.

2. Tỷ lệ mắc tiêu chảy do virut Rota tại Việt Nam hiện nay như thế nào?
   Tỷ lệ mắc tiêu chảy cấp do virut Rota tại các bệnh viện nhi lớn ở Việt Nam chiếm trên 50% trong số trẻ nhập viện do tiêu chảy, với xu hướng tăng trong những năm gần đây.

3. Các chủng virut Rota phổ biến ở Việt Nam là gì?
   Chủng G3P[8] và G1P[8] là hai chủng phổ biến nhất, trong đó G3P[8] chiếm tỷ lệ cao nhất trong năm 2010 tại Bệnh viện Nhi Khánh Hòa. Chủng P8 là týp P lưu hành chủ yếu.

4. Vắc xin phòng bệnh tiêu chảy do virut Rota có hiệu quả không?
   Hai loại vắc xin Rotarix và Rotateq đã được WHO phê chuẩn và sử dụng rộng rãi, có hiệu quả phòng bệnh trên 70% và giảm đáng kể tỷ lệ nhập viện và tử vong do tiêu chảy cấp.

5. Làm thế nào để phòng tránh lây nhiễm virut Rota?
   Phòng tránh chủ yếu bằng vệ sinh cá nhân tốt, rửa tay thường xuyên, vệ sinh môi trường sạch sẽ, và tiêm chủng vắc xin đầy đủ cho trẻ em. Tránh tiếp xúc với nguồn phân nhiễm và các vật dụng có thể chứa virut.

Kết luận

• Virut Rota là nguyên nhân chính gây tiêu chảy cấp ở trẻ dưới 5 tuổi tại Việt Nam, với tỷ lệ mắc khoảng 50% trong số trẻ nhập viện do tiêu chảy.
• Tỷ lệ mắc bệnh cao nhất ở trẻ từ 6 đến 24 tháng tuổi và có sự phân bố theo mùa rõ rệt vào các tháng đầu năm.
• Chủng virut Rota lưu hành đa dạng, trong đó G3P[8] và P8 là các chủng phổ biến nhất tại Bệnh viện Nhi Khánh Hòa năm 2010.
• Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho việc giám sát dịch tễ, phát triển vắc xin và xây dựng chính sách phòng chống tiêu chảy cấp do virut Rota.
• Đề xuất tăng cường giám sát, mở rộng tiêm chủng vắc xin, nâng cao nhận thức cộng đồng và nghiên cứu phát triển vắc xin phù hợp với đặc tính gen virut Rota tại Việt Nam.

Hành động tiếp theo: Các cơ quan y tế và nghiên cứu cần phối hợp triển khai các giải pháp đề xuất nhằm giảm thiểu gánh nặng bệnh tiêu chảy cấp do virut Rota, bảo vệ sức khỏe trẻ em Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Virut Rota đƣợc phát hiện vào đầu những năm 70 của thế kỷ XX, là một virut ARN sợi đôi, thuộc họ Reovitridae [37]. Virut Rota là một trong những nguyên nhân quan trọng nhất gây viêm dạ dày ruột mà không do vi khuẩn ở trẻ nhỏ dƣới 5 tuổi. Tuy nhiên ngƣời ta cũng quan sát thấy ở trẻ lớn hơn và cả ở ngƣời lớn. Virus rota đƣợc đánh giá là đã gây ra 40% trong tổng số vụ nhập viện do tiêu chảy của trẻ dƣới 5 tuổi trên toàn cầu và gây ra mỗi năm 100 triệu ca tiêu chảy cấp cùng 450 đến 800 nghìn ca tử vong [67].

Ở các nƣớc phát triển có 35% - 52% trẻ em bị tiêu chảy cấp (TCC) do virut Rota. Còn ở các nƣớc đang phát triển, virut Rota là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây tiêu chảy và tử vong ở trẻ dƣới 2 tuổi. Ƣớc tính hàng năm ở những nƣớc này có trên 12,5 triệu trẻ em dƣới 5 tuổi bị TCC do virut Rota và khoảng 873.000 trƣờng hợp tử vong [50],[51]. Tại Việt Nam, hàng năm tỷ lệ mắc tiêu chảy do virut Rota chiếm trên 50% trong số trẻ dƣới 5 tuổi bị tiêu chảy vào điều trị tại 1 số bệnh viện Nhi lớn của Việt Nam.

Số trẻ chết do virut Rota chiếm từ 4% - 8% trong tổng số trẻ dƣới 5 tuổi bị chết vì mọi nguyên nhân [6]. Bệnh lây lan theo đƣờng phân – miệng, từ ngƣời sang ngƣời nên trong điều kiện vệ sinh của nƣớc ta còn kém thì bệnh rất dễ lây lan thành vụ dịch lớn. Virut Rota khi xâm nhập vào cơ thể nhân lên ở ruột non, phá hủy tế bào trụ niêm mạc ruột gây ra các rối loạn dẫn đến tình trạng mất nƣớc và điện giải, bệnh nhân suy sụp rất nhanh nếu không đƣợc chuẩn đoán và điều trị kịp thời rất dễ dẫn đến tử vong. Hiện nay, trên thế giới đã cấp phép lƣu hành hai loại vắc xin là: vắc xin Rotarix của hãng Glaxo Smith Kline và Rotateq của Merck.

Các vắc xin này đƣợc sử dụng ở nhiều quốc gia nhƣng hiệu lực bảo vệ lại khác nhau theo khu vực, điều này đƣợc giải thích là do tính đa dạng về di truyền của các chủng virut Rota và sự lƣu hành các chủng có sự biến đổi theo không gian và thời gian [6,8]. Tại Việt Nam đã sản xuất đƣợc vắc xin virut Rota uống, từ chủng phổ biến G[1]P[8] đã đƣợc làm giảm độc lực Kết quả thử nghiệm lâm sàng đƣợc đánh giá là đạt về mức độ an toàn trên cơ thể ngƣời lớn và trẻ em [5]. Việc giám sát dịch tễ học 1 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Luận văn Thạc sĩ Nguyễn Phương Thuý và xác định đặc tính của các chủng virut Rota trong thời gian dài trên thế giới cũng nhƣ tại Việt Nam, trƣớc và sau khi sử dụng vắc xin là cơ sở đánh giá hiệu quả của các vắc xin đang sử dụng, sự biến đổi bất thƣờng của các chủng virut Rota để từ đó có hƣớng phát triển vắc xin mới hiệu quả hơn. Xuất phát từ thực tiễn trên, để góp phần đánh giá tình hình tiêu chảy cấp do virut Rota ở Việt Nam, chúng tôi tiến hành đề tài nghiên cứu: “ Nghiên cứu đặc tính virut Rota gây bệnh tiêu chảy ở trẻ em vào bệnh viện Nhi Khánh Hòa năm 2010” nhằm các mục tiêu sau: 1.

Xác định tỷ lệ bệnh nhi bị tiêu chảy cấp do virut Rota tại bệnh viện Nhi Khánh Hòa và mối liên quan của bệnh này với yếu tố mùa, tuổi, giới. Xác định đặc tính các týp virut Rota lƣu hành tại bệnh viện Nhi Khánh Hòa. 2 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Luận văn Thạc sĩ Nguyễn Phương Thuý 5. CHƢƠNG 1 – TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 SƠ LƢỢC LỊCH SỬ PHÁT HIỆN VIRUT ROTA Năm 1943, Jacob Light và Horace Hodes đã chứng minh rằng các tác nhân đi qua màng lọc vi khuẩn có khả năng gây ra tiêu chảy cho bò.

Năm 1972, Kapikian lần đầu tiên phát hiện ra chủng virut có liên quan đến bệnh tiêu chảy và đặt tên là Norwalk[14].F và cộng sự quan sát bằng kính hiển vi điện tử mảnh sinh thiết ruột non của trẻ em chết vì bệnh tiêu chảy cấp thấy có virut giống nhƣ Reovirus (Reovirus – like), có đƣờng kính 70nm và ông đặt tên cho virut này là Rotavirus vì hình thể của nó rất giống cái bánh xe với các nan hoa. Bryden, Midleton cũng đề cập tới vai trò của virut Rota trong bệnh viêm dạ dày ruột. Sau này những nghiên cứu về hình thái học bằng âm bản những lát cắt cực mỏng của tổ chức nhiễm virut Rota, quan sát dƣới kính hiển vi điện tử cho phép xác định virut Rota thuộc họ Reoviridae [15,18]. Ở Việt Nam mãi đến năm 1980 mới nghiên cứu và xác định virut này là nguyên nhân chính gây nên bệnh tiêu chảy ở trẻ em.

Từ năm 1998 đến nay, đƣợc sự hợp tác và tài trợ của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa bệnh tật CDC-Atlantta- Mỹ, Trung tâm nghiên cứu, sản xuất vắc xin và Sinh phẩm y tế đã tiến hành giám sát bệnh tiêu chảy do virut Rota và xác định các chủng lƣu hành phổ biến tại Việt Nam [6,8].2 HÌNH THÁI VÀ CẤU TRÖC 1.1 Hình thái Hạt virut trƣởng thành dạng khối cầu 20 mặt, đƣờng kính khoảng 75nm. Dƣới kính hiển vi điện tử virut Rota giống hệt nhƣ một cái bánh xe có các gai ngắn và một cái vành rất nhẵn. Tên “Rota” tiếng La tinh có nghĩa là “bánh xe” xuất phát từ hình thái của nó.[58] 3 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Luận văn Thạc sĩ Nguyễn Phương Thuý Hình 1. Hình ảnh virut Rota chụp dƣới kính hiển vi điện tử [58] 1.2 Cấu trúc Virut Rota có dạng khối cầu 20 mặt, đƣờng kính khoảng 75nm, chuỗi nucleocapsit của virut đƣợc tạo thành bởi 3 vòng xoắn đồng tâm.

Vỏ Capsit của virut Rota có dạng đối xứng 20 mặt, 132 capsomer sắp xếp đối xứng xoắn [15,19,58]  Cấu trúc capsit của virut Rota gồm 3 lớp rõ rệt.  Lớp ngoài chứa protein cấu trúc VP4 và VP7.  Lớp trong chứa protein cấu trúc VP6 là loại kháng nguyên đặc hiệu nhóm, chiếm 50% hạt virut và có thể đƣợc phát hiện trong kỹ thuật ELISA.  Lớp lõi chứa protein cấu trúc VP1, VP2 và VP3.

Các nghiên cứu bằng kỹ thuật điện di miễn dịch và kính hiển vi điện tử đã khẳng định: Capsit trong mang kháng nguyên đặc hiệu nhóm, capsit ngoài mang kháng nguyên đặc hiệu týp, nhân của virut không mang tính kháng nguyên. 4 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Luận văn Thạc sĩ Nguyễn Phương Thuý  Hình 2. Hình minh họa cấu trúc của virut Rota Chú thích : Neutralization antigen: Kháng nguyên trung hoà Subgroup antigen : Kháng nguyên phân nhóm Core : Lõi  Hệ gen: Bộ gen của virut rota gồm 11 đoạn ARN sợi kép, có độ lớn khoảng 18.555 cặp bazơ, trọng lƣợng phân tử của 11 đoạn ƣớc tính từ 10. Mỗi gen có khối lƣợng phân tử từ 2.106 Dalton và mã hoá cho một protein cấu trúc hoặc không cấu trúc, trừ gen 9 và gen 11 [8,13,28].

Đặc điểm chuỗi nucleotit các đoạn gen của virut Rota [16,18] Đoạn gen Số cặp Bazơ Tỷ lệ G + C ( %) Số axit amin 1 3.581 33,90 491 5 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Luận văn Thạc sĩ Nguyễn Phương Thuý Đoạn gen Số cặp Bazơ Tỷ lệ G + C ( %) Số axit amin 6 1.799 Khi điện di trên gel polyacrylamit 11 gen này chia làm 4 khu vực [30,44] - Khu vực I gồm các đoạn gen 1, 2, 3 và 4 có khối lƣợng phân tử cao nhất (theo bảng 1 và hình 2) khi chạy trên gel polyacrylamit sẽ chạy chậm nhất. - Khu vực II gồm các đoạn 5 và 6. - Khu vực III gồm các đoạn 7, 8, 9. - Khu vực IV gồm các đoạn 10 và 11 có khối lƣợng phân tử thấp nhất, khi chạy điện di trên bản gel sẽ chạy nhanh nhất.

 Protein Hạt virut chứa ít nhất 6 protein cấu trúc [6,21,37]: - Các gen 1, 2, 3 và 6 mã hoá cho các protein VP1, VP2, VP3 và VP6. - Đoạn gen 4, 9 mã hoá cho các protein capsit lớp ngoài VP4 và VP7. Đặc điểm protein của virut Rota đƣợc trình bày ở bảng 2 nhƣ sau: 6 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Luận văn Thạc sĩ Nguyễn Phương Thuý Bảng 2. Các gen và protein của virut Rota [6,8] Sản Khối lƣợng Vị trí Đoạn phẩm phân tử trong hạt Chức năng gen protein protein virut 125.005 Bao quanh ARN polymerase phụ thuộc ARN, liên kết với 1 VP1 (125K) sợi ARN ARN sợi đơn, tạo phức hợp với VP3 102.431 Bao quanh 2 VP2 Kích thích tái tạo ARN của virut (94K) sợi ARN Enzyme Guanylyl transferase xúc tác 98.120 Bao quanh 3 VP3 cho quá trình gắn mũ 5‟của mARN trong (88K) sợi ARN quá trình cải biến trƣớc dịch mã 86.782 Capsít Ngƣng kết hồng cầu, kháng nguyên 4 VP4 (88K) lớp ngoài trung hòa 58.654 Không Không có vai trò cho sinh trƣởng của 5 NSP1 (53K) cấu trúc virut 44.816 Capsít 6 VP6 Cấu trúc và kháng nguyên đặc hiệu loài (41K) lớp trong Làm tăng hoạt tính của mARN virut và 34.600 Không 7 NSP3 ngừng tổng hợp protein trong tế bào vật (34K) cấu trúc chủ 36.700 Không NTPase tham gia đóng gói hạt virut và 8 NSP2 (35K) cấu trúc sao chép hệ gen 37.368 Capsít Protein cấu trúc và kháng nguyên trung 9 VP7 (38K) lớp ngoài hòa 20.290 Không Độc tố ruột, vai trò trong quá trình hình 10 NSP4 (28K) cấu trúc thành hạt virut 21.725 Không 11 NSP5 Độc tố ruột ( 26K) cấu trúc 7 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Luận văn Thạc sĩ Nguyễn Phương Thuý + Protein cấu trúc Ba protein mang tính đặc hiệu kháng nguyên của virut là VP4, VP6 và VP7 [22,25,58]: - VP4 là một protein nhạy cảm với proteasa (P serotype) là kháng nguyên có đặc tính ngƣng kết hồng cầu.

Nhờ enzym protease phân hủy, VP4 đƣợc phân cắt một cách đặc hiệu thành VP5* và VP8* giúp cho sự xâm nhập của virut vào tế bào. VP4 định ra týp P của virut Rota. - VP6 là kháng nguyên chung cho các dƣới nhóm của virut Rota. Chúng đƣợc sử dụng trong các thử nghiệm phát hiện nhiễm virut Rota nhóm A.

- VP7 là một glycoprotein (G serotype) là kháng nguyên trung hoà đặc hiệu cho týp huyết thanh, định ra týp G của virut Rota [16,20,22,25,35] Ngoài ra các protein nằm trong lõi cũng có vai trò rất quan trọng trong quá trình nhân lên của virut Rota: - VP1 là enzym ARN polymerase nằm trong lõi hạt virut tham gia vào quá trình phiên mã tạo ra các phân tử mARN và tạo ra các bản sao genom ARN cho các hạt virion mới .