CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. HIỆN TRẠNG CHĂN NUÔI VÀ DỊCH BỆNH TRÊN LỢN Ở CÁC TỈNH MIỀN TRUNG VIỆT NAM Chăn nuôi lợn xếp vị trí hàng đầu trong các ngành chăn nuôi ở nước ta, cùng với canh tác lúa nước đã trở thành hai hợp phần quan trọng trong hệ thống sản xuất nông nghiệp ở Việt Nam. Thịt lợn chiếm đến hơn 70% trong cơ cấu các loại thịt sử dụng trong bữa ăn của người Việt. Theo số liệu của Tổng cục thống kê (2022), chăn nuôi lợn chiếm 60-64% trong cơ cấu đàn vật nuôi của Việt Nam ở giai đoạn 2020-2023.
Về quy mô, chăn nuôi lợn ở nước ta trước kia chủ yếu là chăn nuôi truyền thống theo nông hộ với một số lợi thế như tận dụng được nguồn lao động và thức ăn thừa, tạo nguồn phân bón hữu cơ cho canh tác nông nghiệp. Tuy nhiên, loại hình chăn nuôi này tồn tại nhiều nhược điểm như: Có mức đầu tư thấp, không gian chuồng trại đa phần nhỏ hẹp, mật độ nuôi cao, năng suất thấp, khó kiểm soát được chất lượng và dịch bệnh (Côi và cs, 2010). Hiện nay, xu hướng tất yếu của ngành chăn nuôi lợn ở nước ta là thực hiện chuyển đổi từ chăn nuôi theo quy mô nhỏ lẻ sang quy mô trang trại chuyên nghiệp. Thực tế cho thấy trong 5 năm vừa qua, tỷ lệ chăn nuôi nông hộ giảm từ 5-7%/năm, riêng năm 2019-2022, loại hình chăn nuôi theo nông hộ đã giảm 15-20%.
Hiện nay sản lượng lợn sản xuất trong nông hộ nhỏ lẻ giảm còn 35-40%; sản lượng lợn sản xuất trong hộ chuyên nghiệp và trang trại đạt chiếm 60-65% (Cục Chăn nuôi, 2023). Đồng thời, việc ứng dụng khoa học công nghệ trong sản xuất đã hỗ trợ tích cực cho ngành chăn nuôi lợn ở nước ta phát triển theo hướng công nghiệp khép kín nhằm nâng cao sản lượng, rút ngắn thời gian và tiết kiệm chi phí sản xuất. Về sản lượng, số liệu từ Tổng cục Thống kê (2023) cho thấy sản lượng thịt lợn hơi xuất chuồng năm 2019 của cả nước đạt ~4,1 triệu tấn và tiếp tục giảm trong năm 2020, xuống còn ~4,04 triệu tấn do ảnh hưởng của dịch Tả lợn 6 châu Phi. Sau đó, sản lượng thịt lợn hơi đã tăng trưởng trở lại trong năm 2021 và 2022 tương ứng đạt ~4,2 triệu tấn (tăng ~4,9 % so với năm 2020), đạt ~4,5 triệu tấn năm 2022 (tăng ~6,7% so với năm 2021).
Trong 6 tháng đầu năm 2023, tổng đàn lợn cả nước ước tăng 2,5% so với cùng kỳ năm 2022, sản lượng thịt lợn hơi xuất chuồng ước đạt 2,3 triệu tấn, tăng 6,5% so với cùng kỳ năm 2022 (Tổng cục Thống kê, 2023). Những thành tựu trên là kết quả của việc phát huy những ưu điểm của chăn nuôi lợn tại Việt Nam, bao gồm: Thời gian chăn nuôi ngắn, sức tăng trưởng nhanh, chu kỳ tái sản xuất ngắn, cùng với những lợi thế tự nhiên và tận dụng nguồn phụ phẩm nông nghiệp (Bé và cs, 2016). Tuy nhiên, khí hậu nhiệt đới gió mùa với đặc trưng nóng ẩm mưa đã khiến nhiều loại tác nhân gây bệnh trên lợn tồn tại và lưu hành trong thời gian dài trên đàn lợn nội địa. Trong đó, dịch Tả lợn châu Phi, dịch Lở mồm long móng và dịch Tai xanh là ba đại dịch đã gây thiệt hại đáng kể cho ngành chăn nuôi lợn ở nước ta trong thời gian gần đây.
Dịch Tả lợn châu Phi (African swine fever-ASF) xuất hiện ở Việt Nam vào năm 2019 và gây ra thiệt hại nặng nề cho ngành chăn nuôi lợn. Tính đến cuối năm 2019, dịch đã xảy ra tại 8.527 xã thuộc 667 huyện của tất cả các địa phương trên cả nước với tổng số lợn tiêu hủy gần 6 triệu con, tương đương với tổng trọng lượng 340,8 nghìn tấn (Tổng cục Thống kê, 2021). Nhìn chung, đợt dịch này đã gây ra thiệt hại đáng kể: Tổng đàn lợn sụt giảm mạnh; sản lượng thịt lợn hơi xuất chuồng trong năm 2019 giảm sâu so với năm 2018; tính đến cuối 2019, tổng đàn lợn cả nước giảm 25,5% so với cùng thời điểm năm 2018 (Tổng cục Thống kê, 2021). Sau dịch Tả lợn châu Phi, Lở mồm long móng (LMLM) (Foot-and-mouth disease-FMD) ở lợn là đại dịch thứ hai gây thiệt hại nặng nề cho ngành chăn nuôi lợn Việt Nam.
Từ năm 2016 - 2020 (tháng 6/2020), Việt Nam đã xảy ra 1.760 ổ dịch LMLM tại 1.461 xã, phường, thị trấn tại 337 huyện, thị xã, thành phố của 57 tỉnh, thành phố; số gia súc mắc bệnh là 76.805 con, số gia súc bị chết và tiêu hủy là 36.428 con, trong đó, số lượng lợn bị tiêu huỷ lên đến 34. Dịch xảy ra trầm trọng nhất vào các năm 2018 và 2019, chủ yếu trên đàn lợn chưa được tiêm phòng vaccine LMLM. Mục tiêu của Chương trình quốc gia phòng chống dịch bệnh LMLM giai đoạn 2021-2025 bao gồm ngăn chặn sự xâm nhập của các chủng virus LMLM ngoại lai và xây dựng thành công các vùng an toàn dịch bệnh LMLM (Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, 2020). Cùng với dịch LMLM, Hội chứng rối loạn sinh sản và hô hấp ở lợn (Porcine reproductive and respiratory syndrome-PRRS), hay còn gọi là bệnh Tai xanh xuất hiện lần đầu tiên tại Việt Nam vào năm 2007, làm hàng chục nghìn con lợn mắc bệnh và bị tiêu hủy.
Từ năm 2008, Việt Nam đã sử dụng vaccine và thực hiện có hiệu quả các biện pháp phòng, chống dịch tai xanh. Kết quả là từ năm 2014 đến nay, dịch Tai xanh vẫn xuất hiện, nhưng chỉ rải rác ở số ít hộ chăn nuôi lợn nhỏ lẻ tại một vài địa phương. So với dịch LMLM, bệnh Tai xanh có chiều hướng được kiểm soát tốt hơn nhiều do việc sử dụng vaccine có hiệu quả. Tuy nhiên, virus gây dịch bệnh Tai xanh vẫn tồn tại trong quần thể lợn (Thuy và cs, 2015).
Do đó trong năm 2020 và giai đoạn tới, vẫn sẽ xuất hiện các ổ dịch nhỏ lẻ trên địa bàn có ổ dịch cũ và ở những khu vực có nguy cơ cao. Bên cạnh đó, một số dịch bệnh như bệnh Phó thương hàn, bệnh Tụ huyết trùng, bệnh Đóng dấu, Hội chứng suy hô hấp ở lợn (Porcine Respiratory Disease Complex-PRDC), Hội chứng còi cọc sau cai sữa (Postweaning Multisystemic Wasting Syndrome-PMWS), bệnh tiêu chảy ở lợn… vẫn thường xuyên xảy ra khiến ngành chăn nuôi gặp không ít khó khăn, thách thức. Hiện tại, việc củng cố và tăng cường các biện pháp thú y phòng, chống dịch bệnh trong chăn nuôi lợn ở nước ta đã khiến tình hình dịch bệnh trên lợn đang từng bước được kiểm soát, đây cũng chính là thời điểm thuận lợi cho người chăn nuôi tái đàn, khôi phục sản xuất. Năm 2021, đàn lợn trong nước đã phục hồi trở lại, số lượng cá thể trong đàn lợn tại một số tỉnh khu vực miền Trung năm 2021 được trình bày ở Hình 1.1 theo số liệu của Tổng cục Thống kê (2022).
Bản đồ thống kê số lượng lợn nuôi ở một số tỉnh miền Trung (Tổng Cục thống kê, 2022) 9 Tuy nhiên, thực tế cho thấy việc tái đàn tại các địa phương nhìn chung vẫn còn chậm, đặc biệt trong những tháng đầu năm vì một số nguyên nhân như: Thiệt hại kinh tế nặng nề sau dịch, giá lợn giống luôn ở mức cao (từ 2,5-3,0 triệu đồng/con), tâm lý lo ngại dịch bùng phát khi chưa có vaccine phòng bệnh. Việc tái đàn chủ yếu diễn ra ở các cơ sở và doanh nghiệp chăn nuôi với quy mô lớn, đủ nguồn lực và chủ động được nguồn con giống (Tổng cục Thống kê, 2022). Thiếu hụt con giống trong quá trình tái đàn, tăng đàn sau dịch bệnh là một thực trạng mà ngành chăn nuôi lợn tại nước ta thường xuyên phải đối mặt. Nguyên nhân chính của hiện tượng này là trong thời gian diễn ra dịch bệnh, số lượng lợn nái bị giảm, cơ sở sản xuất con giống không thực hiện phối giống và hạn chế cho lợn sinh sản, khiến giá lợn giống trên thị trường sau đó tăng cao (Tốn, 2020).
Mặt khác, chất lượng sinh sản của đàn lợn nái vẫn bị ảnh hưởng bởi một số tác nhân gây suy giảm khả năng sinh sản. Trong đó, PPV đã được xác nhận là tác nhân chính gây Hội chứng SMEDI trên lợn ở khu vực miền Trung Việt Nam từ những năm 1990 (Hùng, 1999). Nhiễm PPV gây hỏng thai, làm suy giảm chất lượng sinh sản ở đàn lợn nái và ảnh hưởng đến việc sản xuất lợn giống, gây thiệt hại đáng kể cho ngành chăn nuôi lợn (Streck và Truyen, 2020). Đối tượng lâm sàng chính của PPV là lợn nái mang thai, tuy nhiên, virus lưu hành trên lợn ở mọi lứa tuổi và không phân biệt giới tính (Thuy và cs, 2021).
Do đó, việc chủng ngừa vaccine PPV cho lợn nái hậu bị chỉ có tác dụng giảm nhẹ các triệu chứng lâm sàng mà không thể loại bỏ hoàn toàn virus ra khỏi đàn lợn (Serena và cs, 2021). Đồng thời, nhằm hạn chế tối đa chi phí cho chăn nuôi, nhiều nông hộ có thể đã dừng tiêm phòng vaccine PPV, khiến cho Hội chứng SMEDI vẫn xuất hiện thường xuyên với tên gọi là “bệnh thai gỗ”. Mặt khác, nghiên cứu của Quân và cs (2019) trên phạm vi toàn quốc đã xác nhận PPV là yếu tố kích hoạt cho Hội chứng còi cọc sau cai sữa. Nhằm xây dựng ngành chăn nuôi lợn theo hướng công nghiệp hiện đại, tự chủ nguồn cung và tiến tới xuất khẩu, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn 10 đã tổ chức Hội nghị "Triển khai giải pháp thúc đẩy phát triển chăn nuôi lợn trong tình hình mới" vào ngày 27/7/2023.
Hội nghị đã đưa ra chiến lược phát triển chăn nuôi đến năm 2030, phấn đấu sản lượng thịt xẻ khoảng 6 triệu tấn (thịt lợn chiếm khoảng 60%); xuất khẩu được từ 15-20% sản lượng thịt lợn. Để đạt được mục tiêu đề ra, Cục Thú y đã cam kết theo dõi sát tình hình dịch bệnh, tháo gỡ khó khăn cho các doanh nghiệp xuất khẩu, đồng thời xây dựng bản đồ dịch tễ của các bệnh trên lợn và tăng cường năng lực xét nghiệm bệnh trên lợn. Đồng thời, Hội nghị cũng yêu cầu đẩy mạnh các hoạt động khoa học công nghệ phục vụ cho chăn nuôi, đặc biệt là triển khai các nghiên cứu, ứng dụng kỹ thuật hiện đại trong công tác chẩn đoán, phòng và điều trị một số bệnh trên lợn. Trong đó, việc phát hiện mới và nghiên cứu đặc điểm phân tử của các virus gây bệnh trên lợn sẽ cung cấp cơ sở khoa học cho công tác xây dựng chương trình vaccine đạt hiệu quả cao trong phòng ngừa các bệnh truyền nhiễm ở lợn.
GIỚI THIỆU VỀ PPV VÀ BỆNH DO PPV Ở LỢN 1.