phần mở đầu này sẽ không có tác dụng. 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Phần mở cá nhân: Sử dung “ngôi thứ nhất số ít”, không nên dùng trong việc tường thuật tin tức, trừ khi có nhân chứng mục kích thường được các nhà báo danh tiếng hoặc người viết bài muốn chứng tỏ mình đã mắt thấy tai nghe sự việc. Báo chí dùng loại này để tăng sức hấp dẫn và thuyết phục cho bài báo. Phần mở tương phản: tạo ra một sự vô lý, tương phản hoặc một cái gì đó gây ngạc nhiên, phẫn nộ trong phần mở.
Tuy nhiên, cần thận trong khi sử dụng kiểu sa-pô này vì dễ gây nhàm chán, không tạo được sự bất ngờ như mong muốn. Phần mở trì hoãn: được gọi là kiểu phần mở “bồi đắp câu chuyện”, dùng lối nói có nhiều chi tiết giật gân để đi dần đến, làm nổi bật một sự kiện thông thường, có thể làm cho độc giả nhức đầu nếu viết không đúng cách. Phần mở giai thoại: Thường các tạp chí ưa dùng loại này. Nếu viết theo lề thói thông thường thì không thể thu hút sự chú ý của độc giả vào những nhân vật không hề nổi tiếng, thậm chí là tầm thường được đề cập trong bài báo.
Một câu chuyện giai thoại ngắn gọn, sáng sủa về một nhân vật bình thường của cuộc sống cso thể gây chú ý của độc giả. Phần mở khôi hài: không khí vui vẻ, thân mật và thoải mái ngay từ đầu bài báo luôn giúp công chúng dễ dàng tiếp nhận thông tin hơn. Tuy nhiên cũng cần phải có giới hạn với sự đùa giỡn. Nên pha trò tự nhiên, sẽ có hiệu quả.
Loic Hervouet, tác giả cuốn “Viết cho độc giả” [21], chia sa-pô làm 6 loại. Trong sách này sa-pô được gọi là lời mở đầu: + Lời mào đầu nêu thông tin chính: Kể lại nội dung toàn bộ bài báo trong vài ba dòng. 21 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com + Lời mở đầu bổ sung cho đầu đề: Nếu đầu đề mang tính kích thích thì lời mào đầu phải nêu được chủ đề bài báo. Và nước lại, nếu đầu đề đã nêu được chủ đề thì lời mào đầu phải có tính kích thích người đọc.
+ Lời mào đầu hoàn cảnh: Nhắc lại hoàn cảnh diễn ra sự kiện và nêu lên góc độ đề cập bài báo. + Lời mào đầu giới thiệu: Chứng minh rằng bài báo mang tính thời sự, giới thiệu về người được phỏng vấn hoặc tác giả bài báo. + Lời mào đầu nghi vấn: Đặt ra câu hỏi về chủ đề sẽ xử lý trong bài báo. Mục đích kích thích người đọc và t hông báo cho họ biết những gì sẽ đề cập trong bài.
+ Lời mào đầu độc giả: Không phải là lời mào đầu mà đây là một đoàn đầu của bài báo được in theo kiểu chữ khác. Cách làm này khá mạo hiểm, dễ gây nhầm lẫn vì đoạn đầu của bài báo chưa chắc đã bao quát được vấn đề. Loại sa- pô này cũng thường gặp trên báo chí Việt Nam, đặc biệt là báo điện tử. Theo Fabienne Gérault [19], sa-pô chia thành 9 loại thông dụng: sa- pô gọi tên (gọi tên vấn đề, sự việc, hiện tượng được trình bày trong bài kèm theo bình luận ngắn); sa-pô tóm tắt (nắm bắt thông tin cốt lõi nhất, từ đó khái quát vấn đề); sa-pô nguyên cớ (kể lại sự việc khiến tác giả viết bài báo), sa-pô chân dung (phác thảo một nét nào đó về nhân vật trong tác phẩm: ngoại hình, thân thế, sự nghiệp, tính cách…), sa-pô nêu luận cứ (đưa ra các con số, dữ liệu có khả năng thu hút người đọc); sa-pô kể chuyện (người đọc có cảm giác tác giả đang kể một câu chuyện nào đó), sa-pô nêu cảm xúc (dùng để phát biểu cảm nghĩ, suy nghĩ riêng của tác giả) và sa-pô tiếp nối tiêu đề (mở rộng nội dung chính ở tiêu đề một cách vừa phải, kiệm lời, buộc người đọc phải đọc tiếp).
Line Ross trong “Nghệ thuật thông tin” [24], phân chia đơn giản thành sa-pô tổng hợp và sa-pô chọn lọc. 22 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Theo như nhà báo Duy Hoàng trong Tạp chí Người làm báo Thanh Hóa [40], có đưa ra 6 cách viết mào đầu hấp dẫn: + Mào đầu dẫn dắt: Mở đầu có tính chất giai thoại với lối dẫn dắt có đôi chút hư cấu. Cách viết sapo này rất phù hợp với những chủ đề khô khan hoặc các vấn đề khoa học có tính lý thuyết cao bởi nó làm cho nội dung bài báo trở nên mềm mại, dễ đọc và thú vị hơn. + Mào đầu bằng một nhân vật: Dẫn dắt bằng một nhân vật điển hình cho đối tượng mà mình nói đến trong bài viết.
Đây là một dạng sa-pô đưa thông tin là tư liệu sống (nhân vật) rất sinh động và hấp dẫn. + Mào đầu dựng cảnh: miêu tả lại bối cảnh của sự việc ở sa-pô. + Mào đầu gây sốc: Có thể bắt đầu bài báo bằng một hình ảnh, một lời phát biểu gây sốc. Mào đầu này đặc biệt hiệu quả với những bài viết mang tính cảnh báo.
+ Đưa ra câu hỏi: Đưa ra lời phát biểu , trích dẫn của một nhân vật nào đó kèm theo giới thiệu về xuất xứ, chuyên môn của người đó hoặc bối cảnh phát ngôn. + Dùng đoạn hội thoại: mào đầu này phù hợp với những chủ đề mang tính kịch tính. Trên thực tiễn, mỗi tòa soạn báo Việt Nam lại có những quan điểm riêng trong việc phân loại sa-pô. Điều này có lợi thế là tạo ra phong cách chung cho sa-pô của riêng tờ báo nhưng cũng ẩn chứa nhiều rủi ro.
Nếu như tòa soạn nhận thức đúng về tầm quan trọng của sa-pô và chọn được cách viết tốt thì sẽ đạt hiệu quả cao và ngược lại, nếu cách lựa chọn sa-pô sai, có thể làm giảm hiệu quả của chúng. Khảo sát trong khóa luận “Sa-pô – yếu tố tăng cường tính hiệu quả của tác phẩm báo chí Việt Nam hiện đại” [35] cho thấy thực trạng sử dụng sa-pô ở Việt Nam trên một số báo như sau: Báo Đầu Tư chia theo thể loại 23 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phóng sự - ghi chép (Sa-pô có ngôn ngữ linh hoạt, giàu tính biểu cảm), phản ánh (sa-pô đậm đặc thông tin, không bình luận, tầm khái quát cao). Với báo Lao Động và Tuổi trẻ: mọi hình thức sa-pô đều được chấp nhận nếu nó khiến bạn đọc muốn đọc vào bài và sau khi đọc xong không thất vọng và có cảm giác mình bị lừa. Báo Kinh tế Việt Nam sử dụng hai loại gồm nêu tính thời sự và tóm lược nội dung.
Đại Đoàn Kết bao gồm sa-pô lớn (trên dưới 100 từ, trình bày thành đoạn) và sa-pô chi tiết (chia thành nhiều sa-pô nhỏ). Hà Nội Mới có 6 loại sa-pô hay được sử dụng: mở rộng nghĩa của tít chính, lý do xuất hiện bài, dẫn dặt bạn đọc vào bài, lời bình luận, một chi tiết đắt giá, những số liệu ý nghĩa. Diễn đàn doanh nghiệp: sa- pô thông tin và sa-pô gợi mở. Nhà báo và Công luận có thể dùng sa-pô là một đoạn được bóc từ trong một bài ra hoặc một đoạn viếtt ngắn tổng hợp toàn bộ nội dung bài viết.
Báo Phụ nữ TPHCM sử dụng sa-pô giới thiệu nội dung chính, trích dẫn phần hấp dẫn nhất, đặt câu hỏi gây sự chú ý. Như vậy có thể thấy, có rất nhiều cách phân loại sa-pô theo các tác giả khác nhau. Tuy nhiên, có thể thấy điểm chung nhất trong các cách phân loại nói trên đề cập là 3 loại sa-pô: sa-pô tóm tắt, sa-pô giới thiệu và sa-pô kịch tính. Các loại sa-pô khác có thể là sự cụ thể hóa hoặc là tên gọi khác của 3 loại sa-pô này.2 Báo điện tử và vai trò của Sa-pô với báo điện tử 1.1 Khái niệm báo điện tử 1.1 Định nghĩa báo điện tử Không giống như báo in (báo giấy) hay phát thanh, truyền hình, báo điện tử có nhiều tên gọi khác nhau như báo mạng, báo mạng điện tử, báo trực tuyến, báo online… Tuy gọi bằng nhiều cách khác nhau nhưng đối tượng chính của các tên gọi này là đồng nhất.
Trong khuôn khổ luận văn này, xin được sử dụng tên gọi báo điện tử. 24 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Dựa vào dịch vụ World Wide Web, Báo điện tử được xây dựng trên cơ sở những website cung cấp thông tin, bao gồm các văn bản, các file âm thanh và hình ảnh kỹ thuật số, nhờ đó mà thông tin được phản ánh bằng các hình thức sống động, hấp dẫn. Định nghĩa về báo điện tử, ở Điều 3, Luật báo chí năm 1989 (sửa đổi bổ sung năm 1999) có viết: “Báo điện tử là loại hình báo chí được thực hiện trên mạng thông tin máy tính” [8]. Trong Từ điển tiếng Việt (Trung tâm từ điển học, NXB Đà Nẵng năm 2008) lại định nghĩa: “Báo điện tử là loại hình báo chí mà tin tức, tranh ảnh được hiện thị qua màn hình máy tính thông qua kết nối trực tuyến với mạng internet, phân biệt với báo hình, báo ảnh, báo viết”[14].
Theo Wikipedia: “Báo điện tử là loại báo mà người ta có thể đọc trên máy tính khi kết nối với đường truyền internet qua modern (dial-up hoặc ADSL) có dây và không dây” Trong bài giảng với Học viên K13 Cao học báo chí (Đại học Khoa học xã hội và nhân văn), Thạc sĩ Nguyễn Sơn Minh nhấn mạnh: Báo điện tử là dòng báo chí mới xuất hiện những năm cuối thế kỷ XX trên thế giới. Báo điện tử là một hệ thống truyền thông đa phương tiện, hoạt động trên nền tảng internet, thực hiện chức năng báo chí [9]. Như vậy có thể thấy, để có báo điện tử cần: thông tin báo chí, máy tính, mạng internet. Những yếu tố này sẽ làm nên đặc trưng riêng biệt của báo điện tử so với các loại hình báo chí khác.
Và đó cũng là cơ sở làm nên quy tắc riêng cho cách viết bài trên báo điện tử.2 Đặc trưng của báo điện tử và độc giả của báo điện tử a/Báo điện tử có nhiều đặc điểm khác biệt so với báo in, phát thanh, truyền hình. Trong luận văn này, chúng tôi chỉ trình bày một số đặc trưng của báo điện tử có tác động tới tới việc viết sa-pô cho loại hình báo chí này. 25 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thông tin của báo điện tử được hiện thị trên một màn hình vi tính (hoặc hiện nay có thể là màn hình điện thoại, thiết bị cầm tay). Độ rung màn hình, sự phân giải ảnh sáng… là một trong những yếu tố ảnh hưởng rất nhiều tới thị giác của người đọc.
Tiếp xúc quá lâu với màn hình vi tính có thể ảnh hưởng tới đôi mắt của người đọc và gây khó chịu cho họ.