Nghiên Cứu Về Xâm Nhập Mặn Tại Đồng Bằng Sông Cửu Long Qua Truyền Hình

Luận văn thạc sĩ báo chí phân tích vấn đề xâm nhập mặn tại đồng bằng sông Cửu Long qua sóng truyền hình địa phương, cung cấp cái nhìn sâu sắc.

• Tác giả: Lê Văn Hải
• Người hướng dẫn: PGS.TS Đặng Thị Thu Hương
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Báo chí học định hướng ứng dụng
• Đề tài: Vấn đề Xâm Nhập Mặn Tại Đồng Bằng Sông Cửu Long Qua Truyền Hình
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG TIN, PHÓNG SỰ NGẮN, CHUYÊN ĐỀ TRUYỀN HÌNH VỀ XÂM NHẬP MẶN
• 1.1. Một số khái niệm liên quan đến đề tài
• 1.2. ĐBSCL và thực trạng vấn đề xâm nhập mặn trong những năm qua
• 1.3. Quan điểm chỉ đạo của Chính phủ và lãnh đạo địa phương về bảo vệ môi trường, ứng phó với vấn đề xâm nhập mặn
• 1.4. Vai trò của báo chí trong truyền thông về bảo vệ môi trường, ứng phó với vấn đề xâm nhập mặn
• 1.5. Giới thiệu về 3 cơ quan báo chí trong điều tra khảo sát
• 1.5.1. Đài PT-TH Vĩnh Long
• 1.5.2. Đài PT-TH Kiên Giang
• 1.5.3. Đài PT-TH Bến Tre
• 1.6. Tiểu kết chương
• 2. CHƯƠNG 2: KHẢO SÁT THỰC TRẠNG VẤN ĐỀ XÂM NHẬP MẶN TRÊN SÓNG TRUYỀN HÌNH 3 TỈNH VĨNH LONG, KIÊN GIANG, BẾN TRE
• 2.1. Tần suất, mật độ thông tin về xâm nhập mặn trên sóng truyền hình 3 tỉnh Vĩnh Long, Kiên Giang, Bến Tre
• 2.2. Những nội dung thông tin chính về xâm nhập mặn được truyền tải trên sóng truyền hình 3 tỉnh Bến Tre, Kiên Giang, Vĩnh Long
• 2.3. Thông tin về diễn biến của xâm nhập mặn
• 2.4. Thông tin chỉ đạo của Chính phủ và các cấp chính quyền
• 2.5. Nguyên nhân của tình trạng xâm nhập mặn
• 2.6. Hậu quả của vấn đề xâm nhập mặn và giải pháp phòng chống
• 2.7. Các chuyên mục/chương trình
• 2.8. Ngôn ngữ lời bình và hình ảnh
• 2.9. Tiểu kết chương
• 3. CHƯƠNG 3: VẤN ĐỀ ĐẶT RA VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG TIN, PHÓNG SỰ NGẮN, CHƯƠNG TRÌNH CHUYÊN ĐỀ TRUYỀN HÌNH VỀ VẤN ĐỀ XÂM NHẬP MẶN Ở ĐBSCL
• 3.1. Đánh giá thành công và hạn chế
• 3.2. Những thuận lợi và khó khăn, thách thức khi thông tin về vấn đề xâm nhập mặn
• 3.3. Đề xuất kiến nghị đối với lãnh đạo các cấp Ủy Đảng, Chính quyền
• 3.4. Đề xuất giải pháp với các Đài PT-TH trong khu vực
• 3.5. Tiểu kết chương
• KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Xâm Nhập Mặn ĐBSCL Qua Truyền Hình

Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) là khu vực trọng yếu của Việt Nam, nơi sinh sống của gần 20 triệu người và đóng góp lớn vào an ninh lương thực quốc gia. Với hơn 4 triệu ha đất trồng lúa, ĐBSCL chiếm hơn 54% diện tích trồng lúa cả nước và đóng góp 50% sản lượng lúa, 65% sản lượng thủy sản nuôi trồng và 70% các loại trái cây của cả nước. Tuy nhiên, tình hình xâm nhập mặn ngày càng nghiêm trọng, đe dọa sự phát triển bền vững của khu vực. Tình trạng này ảnh hưởng tiêu cực đến đời sống dân sinh, sản xuất nông nghiệp, nuôi trồng thủy sản và các hoạt động kinh tế - xã hội khác. Truyền hình đóng vai trò quan trọng trong việc thông tin và tuyên truyền về vấn đề này, nâng cao nhận thức cộng đồng và góp phần vào việc tìm kiếm giải pháp ứng phó xâm nhập mặn hiệu quả.

1.1. Tầm quan trọng của ĐBSCL đối với an ninh lương thực

ĐBSCL được coi là vựa lúa của cả nước, đóng góp phần lớn vào sản lượng lương thực và thủy sản xuất khẩu. Khu vực này không chỉ đảm bảo an ninh lương thực trong nước mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc xuất khẩu gạo và thủy sản ra thị trường quốc tế. Vì vậy, việc bảo vệ và phát triển bền vững nông nghiệp ĐBSCL là vô cùng quan trọng.

1.2. Thực trạng xâm nhập mặn và ảnh hưởng đến đời sống người dân

Xâm nhập mặn ngày càng diễn biến phức tạp và khó lường, gây ra những hậu quả nghiêm trọng đối với sản xuất nông nghiệp và đời sống của người dân. Nguồn nước ngọt bị nhiễm mặn, đất đai bị thoái hóa, năng suất cây trồng giảm sút, ảnh hưởng đến thu nhập và sinh kế của người dân. Tình trạng này đặt ra nhiều thách thức đối với sự phát triển kinh tế - xã hội của khu vực.

1.3. Vai trò của truyền hình trong việc tuyên truyền về xâm nhập mặn

Truyền hình là một kênh thông tin quan trọng và hiệu quả để tuyên truyền về tình hình xâm nhập mặn, nâng cao nhận thức của cộng đồng và phổ biến các biện pháp phòng chống. Báo chí có vai trò cảnh báo, phản biện và giúp các nhà hoạch định chính sách đưa ra các quyết sách phù hợp. Việc truyền thông cần có kiến thức và kỹ năng phù hợp.

II. Phân Tích Vấn Đề Tác Động Xâm Nhập Mặn Lên Nông Nghiệp ĐBSCL

Diễn biến xâm nhập mặn ở ĐBSCL ngày càng phức tạp và bất thường, với năm sớm năm muộn so với trung bình nhiều năm. Năm 2016, tình trạng xâm nhập mặn được đánh giá là nặng nề nhất trong 100 năm. Tuy nhiên, độ mặn trên hệ thống sông rạch vào tháng 3 năm 2020 đã phá vỡ kỷ lục năm 2016, cảnh báo rủi ro thiên tai ở mức cao. Tình hình này ảnh hưởng nghiêm trọng đến nông nghiệp ĐBSCL, đặc biệt là sản xuất lúa gạo và nuôi trồng thủy sản. Theo Trung tâm dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia, tình hình xâm nhập mặn ở ĐBSCL trong tương lai sẽ ngày càng nghiêm trọng.

2.1. So sánh tình hình xâm nhập mặn năm 2016 và năm 2020

Năm 2016 và 2020 chứng kiến những đợt xâm nhập mặn nghiêm trọng tại ĐBSCL, gây thiệt hại lớn cho sản xuất nông nghiệp. Tuy nhiên, năm 2020, mức độ xâm nhập mặn còn cao hơn năm 2016, cho thấy tình hình ngày càng trở nên tồi tệ hơn. Điều này đòi hỏi các biện pháp ứng phó kịp thời và hiệu quả hơn.

2.2. Ảnh hưởng của xâm nhập mặn đến sản xuất lúa gạo và thủy sản

Xâm nhập mặn gây ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất và chất lượng lúa gạo, làm giảm sản lượng và gây thiệt hại kinh tế cho người nông dân. Ngoài ra, tình trạng này còn ảnh hưởng đến nuôi trồng thủy sản, khiến tôm cá chết hàng loạt, gây thiệt hại lớn cho ngành thủy sản.

2.3. Dự báo tình hình xâm nhập mặn trong tương lai

Các dự báo cho thấy tình hình xâm nhập mặn ở ĐBSCL trong tương lai sẽ ngày càng nghiêm trọng, do biến đổi khí hậu và các yếu tố khác. Điều này đòi hỏi các giải pháp ứng phó dài hạn và bền vững, nhằm bảo vệ nguồn nước ngọt và đảm bảo sinh kế cho người dân.

III. Truyền Hình Địa Phương Nội Dung Thông Tin Về Xâm Nhập Mặn

Trước tình hình xâm nhập mặn diễn biến phức tạp, Đảng, Nhà nước và các cấp chính quyền đã ban hành nhiều văn bản chỉ đạo, hướng dẫn về phòng, chống xâm nhập mặn. Truyền thông đại chúng, đặc biệt là báo chí, đóng vai trò quan trọng trong việc thông tin tuyên truyền về chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước. Truyền hình địa phương là kênh thông tin nhanh chóng, cập nhật những diễn biến và biểu hiện rõ rệt của biến đổi khí hậu, về tình hình xâm nhập mặn. Giúp người dân nhận thức sâu sắc về mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế với biến đổi khí hậu, tác động của biến đổi khí hậu với đời sống của con người.

3.1. Chính sách và chỉ đạo của Đảng Nhà nước về phòng chống xâm nhập mặn

Đảng và Nhà nước đã có nhiều chủ trương, chính sách và văn bản chỉ đạo nhằm ứng phó với xâm nhập mặn tại ĐBSCL. Các chính sách này tập trung vào việc bảo vệ nguồn nước ngọt, xây dựng các công trình phòng chống xâm nhập mặn và hỗ trợ người dân bị ảnh hưởng.

3.2. Vai trò của truyền hình trong việc truyền tải thông tin chính sách

Truyền hình đóng vai trò quan trọng trong việc truyền tải thông tin chính sách của Đảng và Nhà nước về phòng chống xâm nhập mặn đến người dân. Các bản tin thời sự, phóng sự và chương trình chuyên đề giúp người dân hiểu rõ hơn về các chính sách và biện pháp ứng phó.

3.3. Cập nhật diễn biến xâm nhập mặn và tác động đến đời sống

Báo chí, đặc biệt là truyền hình, có vai trò quan trọng trong việc cập nhật diễn biến xâm nhập mặn và thông tin về cách thức ngăn chặn, giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu, của xâm nhập mặn đối với xã hội. Với vai trò phản biện xã hội, báo chí giúp các nhà hoạch định chính sách sớm có những quyết sách phù hợp đối với vấn đề này.

IV. Nghiên Cứu Chất Lượng Đánh Giá Tác Phẩm Truyền Hình Về XNM

Truyền thông về vấn đề biến đổi khí hậu, trong đó có vấn đề về xâm nhập mặn là một chủ đề đòi hỏi nhà báo phải có những kiến thức và kỹ năng phù hợp. Việc nghiên cứu đề tài này là cơ sở để các cơ quan báo chí nói chung, các Đài PT-TH trong khu vực nói riêng nhìn nhận những thành công và hạn chế khi thực hiện các tác phẩm, chương trình truyền hình về chủ đề xâm nhập mặn. Từ đó định hướng tốt công tác truyền thông, nhằm nâng cao chất lượng tuyên truyền; phục vụ có hiệu quả nhiệm vụ chính trị, góp phần thúc đẩy tiến trình phát triển kinh tế xã hội ở địa phương nói riêng, các tỉnh trong khu vực và cả nước nói chung.

4.1. Thành công và hạn chế của các chương trình truyền hình về XNM

Các Đài PT-TH trong khu vực ĐBSCL đã có nhiều nỗ lực trong việc thực hiện các chương trình truyền hình về xâm nhập mặn. Tuy nhiên, vẫn còn một số hạn chế về nội dung, hình thức thể hiện và khả năng tiếp cận đến người dân. Việc đánh giá và rút kinh nghiệm là cần thiết để nâng cao chất lượng.

4.2. Định hướng công tác truyền thông về XNM để nâng cao chất lượng

Công tác truyền thông về xâm nhập mặn cần được định hướng rõ ràng, tập trung vào việc cung cấp thông tin chính xác, kịp thời và dễ hiểu cho người dân. Ngoài ra, cần tăng cường sự phối hợp giữa các cơ quan báo chí, các nhà khoa học và các tổ chức xã hội để đảm bảo hiệu quả truyền thông.

4.3. Phục vụ nhiệm vụ chính trị và thúc đẩy phát triển kinh tế xã hội

Truyền thông về xâm nhập mặn không chỉ có ý nghĩa về mặt môi trường mà còn góp phần vào việc thực hiện các nhiệm vụ chính trị và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội của địa phương. Việc nâng cao nhận thức của người dân về biến đổi khí hậu và xâm nhập mặn sẽ giúp họ chủ động ứng phó và bảo vệ sinh kế.

V. Giải Pháp Ứng Phó Đề Xuất Nâng Cao Truyền Thông Về Xâm Nhập Mặn

Tác giả chọn đề tài “Vấn đề xâm nhập mặn Đồng bằng Sông Cửu Long trên sóng truyền hình địa phương” làm đề tài cho luận văn tốt nghiệp cao học của mình. Trong quá trình nghiên cứu thực hiện đề tài “Vấn đề xâm nhập mặn Đồng bằng Sông Cửu Long trên sóng truyền hình địa phương”, tác giả đã có cơ hội tiếp cận nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề BĐKH tại Việt Nam nói chung và tại ĐBSCL nói riêng. Nhưng thực tế, những đề tài nghiên cứu chuyên sâu về vấn đề BĐKH được phản ánh trên các loại hình báo chí có số lượng không nhiều. Và đến nay, cũng chưa có bất cứ công trình nghiên cứu nào về vấn đề xâm nhập mặn trên các loại hình báo chí.

5.1. Nghiên cứu chuyên sâu về xâm nhập mặn trên truyền hình

Hiện tại, chưa có nhiều nghiên cứu chuyên sâu về vấn đề xâm nhập mặn trên các loại hình báo chí, đặc biệt là truyền hình. Việc thực hiện các nghiên cứu này là cần thiết để hiểu rõ hơn về thực trạng truyền thông và đề xuất các giải pháp cải thiện.

5.2. Đề xuất giải pháp để các Đài truyền hình nâng cao chất lượng

Luận văn sẽ đề xuất các giải pháp cụ thể để giúp các Đài truyền hình nâng cao chất lượng chương trình về xâm nhập mặn, bao gồm cải thiện nội dung, hình thức thể hiện, kỹ năng của nhà báo và sự phối hợp với các chuyên gia.

5.3. Nâng cao hiệu quả truyền thông về phòng chống xâm nhập mặn

Mục tiêu cuối cùng là nâng cao hiệu quả truyền thông về phòng chống xâm nhập mặn, giúp người dân có đầy đủ thông tin và kỹ năng để ứng phó với tình hình. Điều này góp phần bảo vệ sinh kế và đảm bảo sự phát triển bền vững của khu vực ĐBSCL.

VI. Tương Lai Nghiên Cứu Phát Triển Truyền Thông Ứng Phó Biến Đổi Khí Hậu

Trong khi đó, xâm nhập mặn đang là vấn đề biến đổi khí hậu nhức nhối nhất tại ĐBSCL trong nhiều năm trở lại đây. Các Đài PT-TH địa phương lại là kênh thông tin, truyền thông hiệu quả nhất về vấn đề này. Vì vậy, việc nghiên cứu đề tài “Vấn đề xâm nhập mặn Đồng bằng Sông Cửu Long trên sóng truyền hình địa phương” là cần thiết và có giá trị thực tiễn cao. Mục đích nghiên cứu là khảo sát, phân tích, đánh giá thực trạng truyền thông trên các báo điện tử Việt Nam về hậu quả của biến đổi khí hậu ở nước ta hiện nay. Từ đó, nhóm tác giả đề xuất những giải pháp nhằm nâng cao vai trò của báo điện tửtrong công tác truyền thông về BĐKH.

6.1. Giá trị thực tiễn của nghiên cứu về truyền thông XNM

Nghiên cứu về truyền thông về xâm nhập mặn có giá trị thực tiễn cao, giúp các Đài PT-TH địa phương nâng cao hiệu quả tuyên truyền và góp phần vào công tác phòng chống xâm nhập mặn tại ĐBSCL.

6.2. Hướng tới phát triển truyền thông ứng phó biến đổi khí hậu

Nghiên cứu này cũng góp phần vào việc phát triển truyền thông ứng phó biến đổi khí hậu nói chung, giúp nâng cao nhận thức của cộng đồng và khuyến khích các hành động bảo vệ môi trường.

6.3. Đóng góp vào sự phát triển bền vững của ĐBSCL

Cuối cùng, nghiên cứu này đóng góp vào sự phát triển bền vững của ĐBSCL, giúp khu vực này ứng phó với các thách thức do biến đổi khí hậu gây ra và tiếp tục đóng góp vào an ninh lương thực quốc gia.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu vực Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) là trung tâm sản xuất nông nghiệp trọng điểm của cả nước với gần 20 triệu dân sinh sống, sở hữu hơn 4 triệu ha đất canh tác lúa (chiếm hơn 54% diện tích lúa toàn quốc). Vùng đóng góp 50% sản lượng lúa, 65% sản lượng thủy sản, 70% trái cây và chiếm tới 95% lượng gạo xuất khẩu của Việt Nam. Tuy nhiên, sự phát triển bền vững của khu vực đang đối mặt với thách thức nghiêm trọng từ biến đổi khí hậu, đặc biệt là hiện tượng xâm nhập mặn với ngưỡng nồng độ mặn từ 4‰ lấn sâu vào nội đồng.

Mùa khô năm 2019 - 2020 ghi nhận đợt hạn mặn lịch sử vượt mức kỷ lục năm 2016, đạt mức độ cảnh báo rủi ro thiên tai cấp 2, gây thiệt hại hơn 66.000 ha diện tích nông nghiệp và làm gián đoạn nguồn nước sinh hoạt của khoảng 96.000 hộ dân tại 10/13 tỉnh thành. Đứng trước tình hình đó, hệ thống truyền hình địa phương đóng vai trò xung kích trong việc cung cấp thông tin, định hướng dư luận và phổ biến giải pháp ứng phó cho cộng đồng.

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là hệ thống hóa cơ sở lý luận báo chí truyền hình, khảo sát và đánh giá toàn diện thực trạng thông tin về xâm nhập mặn trên sóng truyền hình địa phương ĐBSCL, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao chất lượng tuyên truyền. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào 3 đài truyền hình tiêu biểu cho các vùng sinh thái chịu ảnh hưởng nặng nề gồm Đài Phát thanh - Truyền hình (PT-TH) Vĩnh Long, Đài PT-TH Kiên Giang và Đài PT-TH Bến Tre trong khung thời gian 6 tháng từ tháng 1/2020 đến tháng 6/2020. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn thông qua việc lượng hóa 571 tác phẩm truyền hình về hạn mặn trên tổng số 6.323 tác phẩm phát sóng (chiếm 9,0%), cung cấp luận cứ khoa học để hoàn thiện chiến lược truyền thông rủi ro thiên tai vùng Tây Nam Bộ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng Lý thuyết Truyền thông đại chúng kết hợp Lý thuyết Thiết lập chương trình nghị sự (Agenda-Setting Theory) và Lý thuyết Truyền thông biến đổi khí hậu nhằm làm sáng tỏ cơ chế tác động của báo chí nghe - nhìn đối với nhận thức xã hội. Mô hình nghiên cứu phân tích truyền hình như một công cụ truyền thông phức hợp tương tác đa chiều, vận hành thông qua các đặc trưng cốt lõi: tính thời sự nhanh nhạy, độ xác thực cao, tính phổ cập diện rộng, cùng sự tích hợp giữa ngôn ngữ hình ảnh và âm thanh hiện trường.

Khung khái niệm trọng tâm bao gồm:

• Truyền hình địa phương: Loại hình báo chí chuyển tải thông điệp qua hình ảnh động, đồ họa và âm thanh đa tầng, giữ vai trò cơ quan ngôn luận của cấp ủy, chính quyền và diễn đàn của nhân dân tỉnh.
• Xâm nhập mặn: Hiện tượng nước mặn với nồng độ từ 4‰ trở lên lấn sâu vào sông ngòi và nội đồng khi xảy ra triều cường, nước biển dâng hoặc sụt giảm dòng chảy thượng nguồn.
• Công cụ và tiêu chí truyền hình: Hệ thống thể loại (tin, phóng sự, chuyên đề) và bộ chuẩn đánh giá chất lượng gồm tính chính xác, tính toàn diện về nội dung, tính logic của cấu trúc hình ảnh và lời bình.

Cơ sở pháp lý của đề tài dựa trên Điều 3 Luật Báo chí 2016, Luật Bảo vệ môi trường 2014, Nghị quyết số 24-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương về chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu, cùng Chỉ thị số 04/CT-TTg ngày 22/01/2020 và Chỉ thị số 09/CT-TTg ngày 31/3/2021 của Thủ tướng Chính phủ.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng phương pháp chọn mẫu khảo sát tổng phổ (total population sampling) đối với toàn bộ 6.323 tác phẩm phát sóng trong các chương trình thời sự và chuyên đề môi trường - nông thôn của 3 đài truyền hình THVL, THKG, THBT từ tháng 1 đến tháng 6 năm 2020. Toàn bộ 571 tác phẩm liên quan đến xâm nhập mặn được thu thập và phân tích chi tiết nhằm loại bỏ sai số chọn mẫu.

Hệ thống phương pháp xử lý dữ liệu gồm:

• Phương pháp phân tích nội dung (Content Analysis): Phân loại 571 tác phẩm thành 3 nhóm định tính (Nhóm 1 nhắc thoáng qua dưới 10 giây chiếm 13,1%; Nhóm 2 phản ánh trực tiếp diễn biến chiếm 11,6%; Nhóm 3 phản ánh tác động và giải pháp liên quan chiếm 75,3%).
• Phương pháp phỏng vấn sâu: Thực hiện phỏng vấn lãnh đạo các đài PT-TH, nhà báo chuyên trách, chuyên gia nông nghiệp và khán giả thực tế tại địa phương.
• Phương pháp phân tích tài liệu và khảo sát thực tế: Đánh giá văn bản chỉ đạo điều hành và quy trình tác nghiệp hiện trường.

Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là nhằm kết hợp định lượng thống kê chính xác mật độ phát sóng với đánh giá định tính chuyên sâu về thủ pháp báo chí.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực chứng 571 tác phẩm truyền hình về xâm nhập mặn chỉ ra các phát hiện nổi bật sau:

• Sự phân bố tần suất không đồng đều: Đài PT-TH Bến Tre chiếm tỷ trọng áp đảo với 400 tác phẩm (chiếm 70,0% tổng lượng tin bài), trong khi Đài PT-TH Vĩnh Long phát sóng 91 tác phẩm (15,9%) và Đài PT-TH Kiên Giang thực hiện 80 tác phẩm (14,1%). Tần suất thông tin tập trung cao điểm vào các tháng 2, 3 và 4 năm 2020 với 400 tác phẩm (chiếm 70,0% lượng phát sóng toàn kỳ).
• Cơ cấu nội dung nghiêng mạnh về giải pháp ứng phó: Nhóm nội dung giải pháp chiếm tới 450 tác phẩm (78,8%), tiếp đến là hậu quả với 67 tác phẩm (11,7%), diễn biến mặn với 66 tác phẩm (11,6%), nguyên nhân với 36 tác phẩm (6,3%) và chỉ đạo điều hành chỉ có 13 tác phẩm (2,3%).
• Phân hóa chi tiết các nhóm giải pháp: Trong 450 tác phẩm về giải pháp, nhóm hỗ trợ và hợp tác cộng đồng chiếm tỷ lệ cao nhất với 147 tác phẩm (32,6%); giải pháp khoa học công nghệ đạt 89 tác phẩm (19,8%); tuyên truyền giáo dục đạt 65 tác phẩm (14,4%); tài chính đạt 62 tác phẩm (13,8%); chính sách xã hội đạt 58 tác phẩm (12,9%); và giải pháp người dân tự thích ứng chỉ chiếm 29 tác phẩm (6,4%).
• Tương quan thể loại báo chí: Thể loại tin ngắn chiếm tỷ lệ chủ đạo với 404 tác phẩm (70,8%), riêng tin trong bản tin thời sự chiếm 98,5% lượng tin; trong khi thể loại phóng sự chuyên sâu chỉ đạt 141 tác phẩm (29,2%).

Thảo luận kết quả

Dữ liệu khảo sát được tổng hợp trực quan qua các biểu đồ so sánh cơ cấu nội dung và bảng thống kê thể loại. Kết quả cho thấy Đài PT-TH Bến Tre phản ánh đậm nét nhất do địa phương này là tâm điểm hứng chịu đợt mặn khốc liệt với ranh mặn 4‰ xâm nhập sâu từ 55 đến 68 km trên các nhánh sông Hàm Luông, Cổ Chiên. Việc các đài tập trung vào thể loại tin thời sự ngắn (70,8%) đáp ứng yêu cầu nhanh nhạy, cập nhật số liệu nồng độ mặn hàng ngày cho bà con nông dân.

Tuy nhiên, nghiên cứu chỉ ra một số khoảng trống truyền thông đáng chú ý:

1. Thiếu vắng thông tin chỉ đạo cấp vĩ mô: Toàn bộ 13 tác phẩm chỉ đạo (100%) đều phản ánh văn bản của chính quyền cấp tỉnh và sở ban ngành địa phương, hoàn toàn vắng bóng các thông tin phổ biến Chỉ thị số 04/CT-TTg hay Chỉ thị số 36/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ.
2. Khuynh hướng phản ánh hậu quả ngắn hạn: 100% tác phẩm đề cập thiệt hại kinh tế chỉ nhìn nhận ở mùa vụ hiện tại năm 2020, thiếu vắng các dự báo tác động dài hạn từ 5 đến 10 năm về thoái hóa đất và sinh kế tương lai.
3. Phân tích nguyên nhân chưa cân xứng: Yếu tố khí tượng chiếm tới 47,2% nội dung phản ánh nguyên nhân, trong khi tác động từ việc vận hành các đập thủy điện thượng nguồn sông Mê Kông chỉ chiếm 13,9%.

So sánh với các nghiên cứu truyền thông biến đổi khí hậu trên sóng truyền hình quốc gia giai đoạn 2015 - 2016, truyền hình địa phương ĐBSCL năm 2020 đã gia tăng đáng kể thời lượng hướng dẫn kỹ thuật nông nghiệp thực tế, nhưng vẫn cần mở rộng các phóng sự phản biện chính sách chuyên sâu.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả khảo sát thực tế, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp trọng tâm nhằm nâng cao chất lượng truyền thông về xâm nhập mặn:

• Tái cấu trúc tỷ trọng thể loại báo chí: Ban Giám đốc các Đài PT-TH Vĩnh Long, Bến Tre và Kiên Giang cần chỉ đạo nâng tỷ lệ phóng sự điều tra và chuyên đề phân tích sâu từ mức 29,2% hiện nay lên tối thiểu 40% trong tổng số tác phẩm môi trường vào giai đoạn 2022 - 2024, giảm bớt sự phụ thuộc vào các bản tin phản ánh thuần túy.
• Tăng cường phổ biến chính sách vĩ mô và dự báo chiến lược: Đội ngũ biên tập viên phòng Thời sự cần chủ động lồng ghép các chỉ đạo của Chính phủ và bộ ngành Trung ương, nâng tỷ lệ phản ánh chính sách lên mức 15 - 20% trong các bản tin chỉ đạo; đồng thời xây dựng các chuỗi phóng sự dự báo biến đổi nguồn nước theo chu kỳ 5 năm và 10 năm tới.
• Thúc đẩy mô hình tự lực thích ứng và chuyển giao công nghệ: Các phòng chuyên đề nông nghiệp cần ưu tiên phát sóng các mô hình sáng tạo của nông dân (như hệ thống lọc nước thẩm thấu ngược RO, tưới nhỏ giọt, chuyển đổi cơ cấu tôm - lúa), nâng tỷ trọng nhóm giải pháp tự thích ứng từ 6,4% lên mức trên 20% trước mùa khô năm 2023.
• Đẩy mạnh chuyển đổi số và phân phối đa nền tảng: Lãnh đạo các đài truyền hình địa phương cần xây dựng chuyên trang số trên Facebook, YouTube và ứng dụng OTT nhằm cắt nhỏ các đoạn tin cảnh báo mặn phát trực tiếp đến điện thoại thông minh của nông dân, đặt mục tiêu tăng 50% mức độ tiếp cận của khán giả trẻ nông thôn trong giai đoạn 2022 - 2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và khung dữ liệu của luận văn mang lại giá trị thiết thực cho 4 nhóm đối tượng chính:

• Lãnh đạo và Ban Biên tập các Đài PT-TH khu vực ĐBSCL: Sử dụng nguồn số liệu 571 tác phẩm khảo sát làm căn cứ chuẩn hóa khung giờ phát sóng, định hướng kịch bản chuyên đề hạn mặn thích ứng với từng tiểu vùng sinh thái.
• Phóng viên, biên tập viên chuyên trách môi trường - nông nghiệp: Nắm bắt bộ tiêu chí chuẩn hóa về hình ảnh, lời bình, tiếng động hiện trường và cách tiếp cận 6 nhóm giải pháp thực tiễn khi tác nghiệp tại vùng thiên tai.
• Cơ quan quản lý nhà nước (Sở TT&TT, Sở NN&PTNT các tỉnh ĐBSCL): Tham khảo dữ liệu phản hồi từ người dân để tối ưu hóa công tác phát ngôn, điều phối thông tin cảnh báo rủi ro thiên tai liên tỉnh theo Chỉ thị số 04/CT-TTg.
• Học viên cao học, giảng viên và nhà nghiên cứu báo chí truyền thông: Tiếp cận phương pháp phân tích nội dung truyền hình định lượng kết hợp định tính làm tài liệu tham khảo cho các công trình nghiên cứu truyền thông biến đổi khí hậu tại Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

Luận văn khảo sát dữ liệu trong khoảng thời gian nào và quy mô mẫu ra sao?
Luận văn tiến hành khảo sát tổng phổ toàn bộ 6.323 tác phẩm truyền hình phát sóng từ tháng 1/2020 đến tháng 6/2020 tại 3 đài PT-TH Vĩnh Long, Kiên Giang và Bến Tre. Từ đó, tác giả trích xuất và phân tích toàn diện 571 tác phẩm có nội dung về xâm nhập mặn (chiếm tỷ lệ 9,0%), với mật độ phát sóng cao nhất đạt 70,0% vào các tháng 2 đến tháng 4 năm 2020.

Đài truyền hình địa phương nào có số lượng tác phẩm về hạn mặn nhiều nhất?
Đài PT-TH Bến Tre dẫn đầu vượt trội với 400 tác phẩm (chiếm 70,0% tổng lượng tác phẩm khảo sát), vượt xa Đài PT-TH Vĩnh Long với 91 tác phẩm (15,9%) và Đài PT-TH Kiên Giang với 80 tác phẩm (14,1%). Điều này phù hợp với thực tế Bến Tre là địa phương chịu ảnh hưởng thiên tai nghiêm trọng nhất trong mùa khô năm 2020.

Thể loại báo chí truyền hình nào chiếm ưu thế tuyệt đối trong diện khảo sát?
Thể loại tin thời sự ngắn chiếm ưu thế áp đảo với 404 tác phẩm (70,8%), riêng lượng tin trong các bản tin thời sự chiếm tới 98,5%. Trong khi đó, thể loại phóng sự chuyên sâu chỉ ghi nhận 141 tác phẩm (29,2%), phản ánh ưu tiên cập nhật tính thời sự tức thời nhưng còn hạn chế ở các chương trình phân tích dài hơi.

Hạn chế lớn nhất trong nội dung truyền thông về hạn mặn của các đài là gì?
Hạn chế lớn nhất là 100% tác phẩm về hậu quả chỉ nhìn nhận tổn thất ngắn hạn trước mắt trong năm 2020, thiếu vắng các dự báo dài hạn 5 - 10 năm. Đồng thời, 100% thông tin chỉ đạo xuất phát từ cấp chính quyền địa phương, hoàn toàn thiếu vắng việc truyền thông trực tiếp các văn bản chỉ đạo chiến lược của Thủ tướng Chính phủ.

Nhóm giải pháp ứng phó hạn mặn nào được đề cập nhiều nhất trên sóng?
Nhóm giải pháp liên quan đến hỗ trợ và hợp tác cộng đồng chiếm tỷ lệ cao nhất với 147 tác phẩm (32,6%), tiếp đến là giải pháp khoa học công nghệ với 89 tác phẩm (19,8%). Ngược lại, nhóm giải pháp người dân tự nỗ lực thích ứng chiếm tỷ lệ thấp nhất với chỉ 29 tác phẩm (6,4%).

Kết luận

• Luận văn lượng hóa toàn diện 571 tác phẩm truyền hình về hạn mặn trên tổng số 6.323 tác phẩm phát sóng tại 3 tỉnh tiêu biểu vùng ĐBSCL trong 6 tháng đầu năm 2020.
• Xác định Đài PT-TH Bến Tre dẫn đầu với 400 tác phẩm (70,0%), tập trung cao độ vào giai đoạn tháng 2 đến tháng 4 năm 2020.
• Chỉ ra sự vượt trội của thể loại tin thời sự (70,8%) so với phóng sự chuyên sâu (29,2%) và ưu thế của nhóm giải pháp hỗ trợ cộng đồng (32,6%).
• Nhận diện rõ hai khoảng trống truyền thông lớn: vắng bóng thông tin chỉ đạo cấp Chính phủ và thiếu hụt các dự báo rủi ro sinh kế dài hạn từ 5 đến 10 năm.
• Đề xuất hệ thống giải pháp tái cấu trúc thể loại, chuyển đổi số và nâng cao năng lực thích ứng cho người dân giai đoạn 2022 - 2025.

Công trình của học viên Lê Văn Hải (2021) là tài liệu học thuật giá trị, đóng góp khung tham chiếu khoa học vững chắc cho ngành báo chí truyền hình. Các cơ quan quản lý báo chí và đài truyền hình địa phương cần tham khảo và ứng dụng ngay các khuyến nghị trên nhằm nâng cao năng lực ứng phó thiên tai, bảo đảm sinh kế bền vững cho hàng triệu người dân Đồng bằng sông Cửu Long.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CUA VIỆC NÂNG CAO CHAT LƯỢNG TIN, PHONG SỰ NGAN, CHUYÊN DE TRUYEN HÌNH VE XÂM NHẬP MAN Ở ĐBSCL 1. Một số khái niệm liên quan đến đề tài - Báo chí Theo Từ điển Tiếng Việt: “Báo chí là cách gọi tắt của các loại hình báo chí như: báo viết, báo hình, báo nói, báo ảnh, các bản tin, .” Theo Điều 3 Luật Báo chí 2016: “Báo chí là sản pham thông tin về các sự kiện, vấn đề trong đời sống xã hội thể hiện bang chữ viết, hình anh, âm thanh, được sang tao, xuất ban định ky và phát hành, truyền dẫn tới đông đảo công chúng thông qua các loại hình bao in, báo nói, báo hình, báo điện tử”. Báo chí là phương tiện truyền thông đại chúng truyền tải thông tin về các sự kiện, sự việc, hiện tượng đang diễn ra trong hiện thực khách quan một cách nhanh chóng, chính xác và trung thực đến đông đảo công chúng, nhằm tích cực hóa đời sông thực tiễn [6, tr. Trong công trình nghiên cứu này, tác giả xin đưa ra quan điểm của mình về báo chí như sau: Báo chi là phương tiện truyền thông đại chúng, truyền tải thông tin về các sự kiện, vấn đê trong đời sống xã hội một cách khách quan, chân thực; thể hiện bằng chữ viết, hình ảnh, âm thanh; được sáng tạo, xuất bản định kỳ và phát hành, truyền dẫn tới đông đảo công chúng thông qua các loại hình báo in, báo nói, báo hình, báo điện tử nhằm tích cực hóa đời sống.

Ké từ khi ra đời vào cuối thé ky XIX dau thế kỷ XX cho đến nay, truyền hình đã trở thành một phương tiện nghe - nhìn phổ biến hàng đầu trên khắp thế giới, trong đó có Việt Nam. Thậm chí, xem truyền hình đã trở thành nhu cầu giải trí, thông tin thiết yếu của người dân. Thuật ngữ truyền hình (Television) có nguồn gốc từ tiếng Latinh và tiếng Hy Lạp. Theo tiếng Hy Lạp, từ “Tele” có nghĩa là “ở xa”, còn “videre” là “thay được”, tiếng Latinh có nghĩa là xem được từ xa.

Ghép hai từ đó lại “Televidere” có nghĩa là xem được ở xa” [33,tr. 17 Trong cuốn “Phóng sự truyền hình”, các tác giả Brigitte Besse va Didier Desormeaux đưa ra định nghĩa: “Truyền hình đó là hình ảnh, trước hết là hình ảnh. Đó là thế mạnh của nó và cũng là cái thu hút những lời phê phán tệ hại nhất (phê phán nó hời hợt). Thế nhưng nếu không có hình ảnh, truyền hình liệu sẽ trở thành một cái gì khác, không còn là truyền hình nữa.

Làm thông tin ở truyền hình là cho xem.Truyền hình là lời nói: Truyền hình, đó cũng là lời nói, những từ ngữ, một nội dung. Làm thông tin trên truyền hình cũng là nói. Và nói tức là mô tả bằng cách trả lời những câu hỏi: Ai? Khi nao? Ở đâu? Cái gì? Tại sao?” [44, tr. Trong cuốn “Truyền thông đại chúng”, tác giả Tạ Ngọc Tan đưa ra cái nhìn bao quát, mạch lạc và rõ rang hon về khái niệm truyền hình: “Truyền hình là một loại hình phương tiện truyền thông đại chúng chuyên tải nội dung thông tin bằng hình ảnh động và âm thanh.

Thực chất cội nguồn trực tiếp của truyền hình là điện ảnh. Chính điện ảnh đã cung cấp cho truyền hình những ý tưởng, gợi ý đầu tiên về một phương thức truyền thông cũng như một kho tàng những phương tiện biểu hiện phong phú, có sức thuyết phục mạnh mẽ, làm cơ sở cho truyền hình có thể thích ứng nhanh chóng với đặc trưng kỹ thuật riêng của mình” [28, tr. Có thê thấy, có rất nhiều khái niệm khác nhau về truyền hình được các tác giả trong nước và quốc tế đưa ra. Qua quá trình nghiên cứu các tài liệu đó, tác giả luận văn có quan điểm riêng của mình về khái niệm truyền hình như sau: Truyền hình là một loại hình báo chí chuyển tải nội dung thông tin bằng hình ảnh (hình ảnh động, hình ảnh tĩnh, đồ họa, bảng biểu.) và âm thanh tổng hợp (lời nói, tiếng động, âm nhạc, lời bình).

Các yếu tô này tác động đồng thời vào hai giác quan của công chúng là thính giác và thị giác. Nhờ thé, công chúng có thé nhận thức rõ ràng, chính xác, sinh động, khách quan hơn về các vấn dé và sự kiện trong cuộc sống. Truyền hình là một loại hình thông tin đại chúng truyền tải thông tin bằng sự kết hợp hài hòa giữa hình ảnh động và âm thanh, tạo ra khả năng chuyển tải các nội dung thông tin vô cùng phong phú, hấp dẫn và có hiệu quả bằng phương tiện truyền thông truyền hình. 39] Báo truyền hình có những đặc trưng như: Tỉnh thời sự: Là một trong những phương tiện truyền thông đại chúng hiện đại nhất, truyền hình có khả năng cung cấp thông tin nhanh chóng, kịp thời hơn các loại 18 hình báo chí khác.

Sự kiện có thê được truyền hình phản ánh ngay khi đang diễn ra thông qua cau truyền hình hoặc truyền hình trực tiếp. Độ tin cậy và chính xác cao: Truyền hình sử dụng cả ngôn ngữ hình ảnh và âm thanh dé “lột tả” hiện thực. Một tác phẩm truyền hình khi đã phát sóng cũng khó “thu hồi”, đính chính hay sửa chữa. Vì thế, tác phẩm truyền hình luôn phải trải qua quá trình kiểm duyệt khắt khe.

Và báo truyền hình được đánh giá là loại hình báo chí có độ tin cậy cao nhất. Tính phổ cập: Với sự phát triển của công nghệ truyền dẫn phát sóng, truyền hình ngày càng mở rộng phạm vi phủ sóng, phục vụ được đối tượng khán giả đa dạng ở khắp trong và ngoài nước. Truyền hình có thé thâm nhập đến bat kỳ vùng miền hay ngõ ngách nào. Phạm vi tác động rộng rãi của truyền hình không chỉ thể hiện trên phương diện kỹ thuật mà còn thé hiện ở đặc tính nội dung ngôn ngữ.

Bat kỳ một người nào ở những hệ thống ngôn ngữ khác nhau khi xem hình ảnh truyền hình đều có thé hiểu dù ít hay nhiều nội dung tác phẩm. 17] Ngôn ngữ truyền hình là ngôn ngữ hình ảnh và âm thanh: Các tác phâm truyền hình tác động đến người xem bằng cả hình ảnh, âm thanh, lời bình, đôi khi có cả chữ viết. Hình ảnh với khả năng phản ánh hiện thực sông động, chi tiết, chính xác, chân thực là lợi thế lớn nhất của truyền hình. Đây là lý do báo truyền hình luôn được đánh giá cao về tính chính xác và độ tin cậy cũng như khả năng tác động đến nhận thức và hành động của khan giả.

Kha năng tác động dư luận xã hội mạnh mé và trở thành diễn đàn của nhân dan: Trong những năm gan đây, các Đài truyền hình và Dai PT - TH đã chú trọng việc tạo ra kênh phân phối mới để tiếp cận khá giả chủ động và nhanh chóng hơn. Và phát triển nội dung số, phân phối nội dung trên môi trường internet đang trở thành xu hướng của truyền hình hiện đại. Việc này giúp công chúng tiếp cận với các tác pham, chương trình truyền hình mọi lúc, mọi nơi, không giới hạn thời gian va không gian. Tính tương tác trên các nội dung được đăng tải trên Facebook, Zalo, YouTube, ứng dụng.giúp truyền hình ngày càng đến gần hơn với khán giả.

Số hóa nội dung giúp truyền hình tăng khả năng tương tác với khán giả. 19 Khả năng thuyết phục công chúng: Với tất cả những đặc trưng như tính thời sự cao; truyền tải thông tin bang nhiều ngôn ngữ; khả năng tác động mạnh mé.truyén hình rõ ràng có khả năng thuyết phục công chúng cao hơn các loại hình báo chí khác. Từ những đặc trưng trên có thé thấy truyền hình có lợi thé hơn han so với các loại hình báo chí khác trong việc cung cấp thông tin nói chung và các thông tin liên quan đến van dé BĐKH hay xâm nhập mặn nói riêng. - Xâm nhập mặn: Theo định nghĩa được đưa ra bởi Trung tâm phòng tránh và giảm nhẹ thiên tai (Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn), xâm nhập mặn là hiện tượng nước mặn với nồng độ mặn băng 4%o xâm nhập sâu vào nội đồng khi xảy ra triều cường, nước biển dâng hoặc cạn kiệt nguồn nước ngọt.

Xâm nhập mặn được gây ra bởi nhiều nguyên nhân khác nhau, và cũng có không ít yếu tổ ảnh hưởng đến xâm nhập mặn như: Sự dịch chuyên bề mặt phân cách giữa vùng nước ngọt và vùng nước mặn; biến đôi khí hậu (dẫn đến những biến đôi về lượng mưa, nhiệt độ, lượng nước bốc hơi, độ âm của đất.); các hoạt động thay đổi mục đích sử dụng quỹ đất, quan lý đất; xâm nhập mặn từ biển vào các sông tiếp giáp cửa biển vào mùa khô; địa hình khu vực. - Công cụ: Theo Từ điển Tiếng Việt, “công cụ là cái được dùng dé tiến hành một việc nao đó, hoặc để đạt đến một mục đích nào đó”. Trong lĩnh vực báo chí, công cụ truyền thông (communication tool) là những cách thức cụ thé được sử dụng truyền tai thông điệp từ chủ thé đến đối tượng nhận thông điệp nhằm thực hiện mục tiêu truyền thông. Trong phạm vi đề tài nghiên cứu, các tác phẩm, chương trình truyền hình được coi là công cụ dé người lam báo phan ánh các vấn đề liên quan đến xâm nhập mặn; thực hiện chức năng tuyên truyền chủ trương, đường lối liên quan đến xâm nhập mặn cũng như chức năng phản biện xã hội hay giáo dục về xâm nhập mặn.

Và đối với một tác phẩm hay chương trình truyền hình, công cụ ở đây chính là hệ thống các thé loại; các yếu tố cấu thành lên một tác phẩm truyền hình (hình ảnh; âm thanh; lời bình; âm nhạc; đồ họa. 2) - Tiêu chí đánh giá: 20 Tiêu chí là tính chất, dấu hiệu làm căn cứ dé nhận biết, xếp loại một sự vật, một khái niệm. Đánh giá có nghĩa nhận định giá trị. Vậy tiêu chí đánh giá là những dấu hiệu, tính chất được sử dụng làm căn cứ để xếp loại hoặc nhận định giá trị của một sự vật, sự việc, khái niệm.

Trong phạm vi đề tài, tác giả đã phải sử dụng những tiêu chí đánh giá một tác phẩm, chương trình truyền hình chất lượng dé đánh giá và xếp loại theo mức độ hiệu quả trong truyền thông về xâm nhập mặn. Dé từ đó, tác giả rút ra kết luận về thành công, hạn chế và giải pháp nâng cao hiệu quả truyền thông về xâm nhập mặn trên sóng truyền hình địa phương. Đối với nội dung, tiêu chí gồm: e Nội dung tập trung phản ánh một đề tài cụ thé, không lan man, gần gũi với công chúng xem truyền hình. e Nội dung phản ánh về xâm nhập mặn cần toàn diện trên nhiều khía cạnh: thực trạng, nguyên nhân, giải pháp, chỉ đạo của Chính phủ và các cấp chính quyền.