CHƯƠNG 1: Cơ SỞ LÝ LUẬN 1.1 Tông quan nghiên cứu vân đê 1.1 Nghiên cứu về thực trạng của miệt thị ngoại hình Tình trạng miệt thị ngoại hình đã và đang xuất hiện ở nhiều quốc gia trên thế giới. Năm 2020, tác giả Rahul Taye Gam và cộng sự đã nghiên cứu khảo sát trên 800 học sinh, trong đó có tới 44,9% (n=359) các em tham gia trả lời rằng mình đã từng bị miệt thị ngoại hình ít nhất một lần trong một năm qua [72]. Tỷ lệ này đạt mức cao nhất ở nam sinh tại các trường có cả nam và nữ, và ít nhất ở nữ sinh ở các trường đơn giới. Hầu hết các nạn nhân cho biết rằng mình không thích trường học, và việc miệt thị ngoại hình đóng vai trò là một trong những yếu tố chính dẫn đến tình trạng các em ngại đến trường.
Trong số những đối tượng bị miệt thị ngoại hình, thanh thiếu niên không phải là ngoại lệ. Năm 2022, theo tác giả Saifudin, với sự xuất hiện của những “người nồi tiếng” (influencer) trên mạng xã hội và phổ biến hóa tin tức về ngoại hình của một người, và theo đó thanh thiểu niên ngày càng rơi vào sự ám ảnh về “thân hình lý tưởng” [59]. Điều này luôn dẫn đến việc bất kỳ ai không phù hợp với hình ảnh này đều bị miệt thị vì ngoại hình của mình. Ảnh hưởng này có thể dẫn đến những kỳ vọng không lành mạnh về hình dáng cơ thể ở thanh thiếu niên, trong chính họ và ở những người khác, từ đó có thể dẫn những sự trêu chọc, chế giễu đối với những người trẻ không phù hợp với sự lý tường đó, kể cả những thanh thiếu niên có tình trạng sức khỏe tốt.
Năm 2022, trong một khảo sát định tính đối với 81 học sinh trung học phố thông tại vùng Depok, Indonesia, 65,4% trong số các em cho biết đã từng có trải nghiệm bị miệt thị về ngoại hình của mình ở mức độ trung bình, bên cạnh đó có 17,3% số học sinh cho biết mình rất thường xuyên bị miệt thị [53]. Theo quan sát của nghiên cứu này, hình thức miệt thị thường xảy ra ở học sinh là việc bình luận về khiếm khuyết cơ thế của bạn học khác. Điều này rất có ảnh hưởng đến sự phát triển của các em về mặt phát triển xã hội vì các em cảm thấy minh không được bạn bè chấp nhận vì hình thể của mình. Do là nạn nhân của sự miệt thị ngoại hình, một số em cảm thấy bất an và trở nên ám ảnh về việc người khác nghĩ gì về hình thể của mình, dẫn đến việc cố che đậy khuyết điểm hình thể của mình một cách thái quá.
Các em sẵn sàng làm nhiều cách khác nhau để khiến bản thân trông hoàn hảo hơn để có thể được chấp nhận trong môi trường học đường. Tại Việt Nam, tình trạng miệt thị ngoại hình cũng xảy ra khá phố biến. Theo một nghiên cứu tại thành phố Hồ Chí Minh đối với sinh viên Đại học, của tác giả Nguyễn Thị Thanh Vân (2021) [5], có tới 75% trong số đối tượng được khảo sát cho câu trả lời rằng mình đã từng là nạn nhân của miệt thị ngoại hình. Tác giả nhận định, thực tế hiện nay cho thấy tình trạng miệt thị ngoại hinh đang lan rộng và trở nên phố biến hơn bao giờ hết trong xã hội hiện đại.
Sự lan truyền mạnh mè của truyền thông và mạng xã hội đã đóng một vai trò quan trọng trong việc tác động đến cuộc sống của con người ngày nay. Các trang mạng xã hội được sử dụng rộng rãi và các phương tiện truyền thông đại chúng đang thúc đẩy một tiêu chuẩn vẻ đẹp không thực tế và góp phần vào việc tạo ra áp lực lớn đối với ngoại hình của mọi người. Một nghiên cứu thuộc trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội của tác giả Nguyễn Huyền Chi (2020) [3J, có tới 113 người trong số 141 người được khảo sát đã trả lời rằng mình từng bị miệt thị ngoại hình. Cùng với tỉ lệ 98% người trong khảo sát cho biết rằng mình có quen thuộc với cum từ “miệt thị ngoại hình”, những con số này phản ánh sự phổ biến cùa miệt thị ngoại hình trong bối cảnh xã hội hiện đại.
Trong số những người cho câu trả lời đã từng bị miệt thị ngoại hình trong khảo sát khi nói về cảm xúc của họ khi bị nhận xét tiêu cực về ngoại hinh, đa phần các câu trả lời đều là sự bức xúc, khó chịu và theo sau bởi sự tự ti, xấu hố về bản thân mình. Một nghiên khảo sát nhóm đối tượng là học sinh THPT tại thành phố Hồ Chí Minh của tác giả Nguyễn Thị Bích Thủy (2022), miệt thị ngoại hình là hành vi có điểm trung bình cao thứ hai trong số các bắt nạt, cụ thế là việc bị “nhận những bình luận chế giễu, cợt nhả về hình ảnh của bản thân trên mạng xã hội” và “nhận nhừng tin nhắn có nội dung xấu, quấy rối từ ai đó” [4]. Đây là hình thức dùng ngôn ngữ đế chê bai hay chế giễu ngoại hình người khác, làm cho nạn nhân cảm thấy tốn thương vì bị xúc phạm. Học sinh lại là những đối tượng tham gia và hoạt động trên mạng xã hội nhiều, khiến các em càng dễ trở thành nạn nhân của việc “tấn công” bằng ngôn từ.
Việc học sinh nhận những bình luận chế giễu, cợt nhả về hình ảnh của bản thân trên mạng xã 1 A • _ /X. r A — A -4-A F hội sẽ gây ra sự bat an, anh hưởng đen tâm lý,. đông thời cũng tác động xâu đen sức khởe thể chất. Nghiên cứu cũng cho thấy những số liệu cụ thể lần lượt về trạng thái cảm xúc như lo lắng, buồn chán (chiếm 10,5%); sợ hãi và ám ảnh (chiếm 24,1%) trên tổng số 250 khách thể nghiên cứu, là học sinh khối THPT.
12 Các nghiên cứu được tổ chức trên thế giới nói chung và Việt Nam nói riêng đang đều nêu lên tình trạng xuất hiện ngày một gia tăng của miệt thị ngoại hình. Hành động này diễn ra cả trong đời sống thực tể và trên không gian mạng. Đặc biệt trong bối cảnh các phương tiện truyền thông và mạng xã hội ngày càng phố biến, những hình thức bắt nạt, trêu chọc và miệt thị về ngoại hình càng ngày càng có xu hướng gia tăng. Bên cạnh đó, nghiên cứu của Constanze Schluter và cộng sự (2021) [21] đã nghiên cứu về mối tương quan giữa miệt thị ngoại hình và trêu chọc ngoại hình, trong đó miệt thị ngoại hình là một khía cạnh cụ thế hơn của trêu chọc ngoại hình.
Miệt thị ngoại hình có những điểm tương đồng với trêu chọc ngoại hình ở khía cạnh đều là phản hồi tiêu cực về các thuộc tính vật lý của một người. Trong khi đó, trêu chọc ngoại hình có thể bao gồm từ những nhận xét tích cực từ một người bạn thân đến những phản hồi ác ý từ những người lạ hoặc những kẻ bắt nạt. Theo đó, nhóm tác giả nhận định hành vi miệt thị ngoại hình là một tập hợp con của một khái niệm bao quát hơn, đó là trêu chọc ngoại hình. Vì vậy, việc nghiên cứu về thực trạng chêu trọc ngoại hình là cần thiết trong khuôn khố nghiên cứu cùa đề tài.
Bên cạnh thực trạng về miệt thị ngoại hình, thì các nghiên cứu về thực trạng trêu chọc ngoại hình cũng cho thấy những nét tương đồng về các hành vi, lời nói gây ra những tác động, ảnh hưởng tiêu cực tới cho mỗi cá nhân. Trêu chọc về ngoại hình là một hiện tượng phố biến trong các loại tương tác xã hội mà một số lượng lớn trẻ em và thanh thiếu niên gặp phải. Nó thường xảy ra dưới hình thức quấy rối và khiêu khích bằng lời nói, từ việc gọi bằng những cái tên và biệt danh đến những nhận xét ác ý (theo Martin và cộng sự, 2019) [47]. Trên thế giới đã có nhiều nghiên cứu khảo sát và cho ra nhiều số liệu phong phú về mức độ phố biến, giới tính, độ tuổi và ngoại hình.
Trong nghiên cứu của Tổ chức Y tế thế giới (WHO - 2017) về Khuynh hướng cân nặng và sự kì thị đối với người béo phi được thực hiện bời văn phòng WHO tại châu Âu [94], nghiên cứu được tổng hợp từ các nghiên cứu khác nhau trên thế giới cho thấy 47% trẻ em gái và 34% trẻ em trai thừa cân báo cáo là nạn nhân của sự trêu chọc về ngoại hình từ các chính thành viên trong gia đình. Trẻ em và thanh niên mắc bệnh béo phì có thể bị trêu chọc, đe dọa bằng lời nói và hành hung thể xác (ví dụ: bị đánh Cắp 13 hoặc làm hư hỏng tài sản hoặc bị làm bẽ mặt ở nơi công cộng). Trẻ cũng có thê bị bạn cùng lớp phớt lờ, cô lập với xã hội do bị loại khỏi trường học và các hoạt động xã hội. Theo một nghiên cứu năm 2002 diện rộng tại Mỹ của tác giả Sztainer và cộng sự [281, đã khảo sát 4746 thanh thiếu niên từ 31 trường trung học cơ sở và trung học phổ thông từ các khu nội thành và ngoại ô ở khu vực St Paul/Minneapolis của Minnesota.
Những người tham gia được chia đều theo giới tính (50,2% nam, 49,8% nừ), với tuổi trung bình của học sinh được khảo sát là 14,9 tuổi, xấp xỉ 1/4 thanh niên cho biết họ bị trêu chọc về cân nặng ít nhất vài lần trong năm. Mặc dù nghiên cứu khảo sát cả hai giới, các bé gái thường bị trêu chọc nhiều hơn các bé trai, điển hình là về cân nặng. Tỷ lệ trẻ em gái bị trêu ghẹo (nhiều hơn một vài lần trong năm) cao hon một chút so với trẻ em trai. Ở các em gái, tần suất bị trêu chọc về cân nặng như sau: không bao giờ (57,2%); dưới 1 lần/năm (17,3%); một nàm vài lần (11,8%); tháng vài lần (6,9%); và ít nhất 1 lần/tuần (6,8%).
Ở các em trai, tần suất bị trêu chọc về cân nặng là: không bao giờ (64,6%); dưới 1 lần/năm (13,2%); một năm vài lần (11,8%); tháng vài lần (5,8%); và ít nhất 1 lần/tuần (4,6%). số lượng các bé gái bị bạn bè và các thành viên trong gia đình trêu chọc về cân nặng nhiều hơn đáng kể so với các bé trai. Một nghiên cứu đã chỉ ra mức độ trêu chọc ngoại hình rất cao tại Cộng hòa Séc của tác giả Carlos A. Almenara (2014) [65], trong đó mẫu khảo sát bao gồm 570 thanh thiếu niên ở độ tuổi 13 (trong đó 47,9% là học sinh nữ) từ khu vực nội đô Bmo, thành phố lớn thứ hai ở Cộng hòa Séc.
Đối tượng được đánh giá ở tuối 13, nằm trong khuôn khố Nghiên cứu theo chiều dọc của Châu Âu về Mang thai và Thời thơ ấu.