Nghiên Cứu Về Chợ Ở Miền Đông Nam Bộ Từ Năm 1975 Đến Năm 2015

Nghiên cứu về chợ ở miền Đông Nam Bộ giai đoạn 1975-2015 là một lĩnh vực quan trọng, phản ánh sự thay đổi và phát… 180 trang · Trường Đại Học Vinh · 2018.

• Tác giả: Lê Quang Cần
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Quang Hồng
• Trường học: Trường Đại Học Vinh
• Chuyên ngành: Lịch Sử
• Đề tài: Chợ Ở Miền Đông Nam Bộ Từ Năm 1975 Đến Năm 2015
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Nghệ An

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Khái niệm về chợ sử dụng trong luận án
• 1.2. Nhóm công trình nghiên cứu về chợ ở Việt Nam
• 1.3. Những nghiên cứu về chợ ở Việt Nam của tác giả trong nước
• 1.4. Những nghiên cứu về chợ ở Việt Nam của tác giả nước ngoài
• 1.5. Nhóm công trình nghiên cứu riêng về chợ ở miền Đông Nam Bộ
• 1.6. Những nghiên cứu riêng về chợ ở miền Đông Nam Bộ của tác giả trong nước
• 1.7. Những nghiên cứu riêng về chợ ở miền Đông Nam Bộ của tác giả nước ngoài
• 1.8. Nhận xét tình hình nghiên cứu và nhiệm vụ khoa học của luận án
• 1.9. Một số nhận xét về tình hình nghiên cứu của đề tài
• 1.10. Những vấn đề cần giải quyết của luận án
• 2. CHƯƠNG 2: CHỢ Ở MIỀN ĐÔNG NAM BỘ TRONG CƠ CHẾ QUẢN LÝ BAO CẤP (1975-1985)
• 2.1. Các nhân tố tác động đến hoạt động của chợ ở miền Đông Nam Bộ
• 2.2. Điều kiện tự nhiên và dân cư
• 2.3. Điều kiện kinh tế - xã hội
• 2.4. Chợ ở miền Đông Nam Bộ giai đoạn 1975-1985
• 2.5. Quá trình thành lập chợ ở miền Đông Nam Bộ
• 2.6. Bối cảnh lịch sử và hệ thống chợ ở miền Đông Nam Bộ sau năm 1975
• 2.7. Hoạt động của chợ ở miền Đông Nam Bộ
• 2.8. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: CHỢ Ở MIỀN ĐÔNG NAM BỘ TRONG THỜI KỲ ĐỔI MỚI VÀ HỘI NHẬP
• 3.1. Chợ ở miền Đông Nam Bộ trong giai đoạn đầu của thời kỳ đổi mới (1986-1995)
• 3.2. Đại hội Đảng lần thứ VI và đường lối đổi mới về kinh tế thương mại
• 3.3. Cơ chế quản lý và sự phát triển hệ thống chợ ở miền Đông Nam Bộ
• 3.4. Hoạt động của chợ ở miền Đông Nam Bộ trong giai đoạn 1986-1995
• 3.5. Chợ ở miền Đông Nam Bộ trong thời kỳ hội nhập (1995-2010)
• 3.6. Hệ thống chợ ở miền Đông Nam Bộ từ năm 1995 đến năm 2010
• 3.7. Hoạt động của chợ ở miền Đông Nam Bộ trong thời kỳ hội nhập
• 3.8. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: TÁC ĐỘNG CỦA CHỢ Ở MIỀN ĐÔNG NAM BỘ ĐỐI VỚI ĐỜI SỐNG KINH TẾ - XÃ HỘI
• 4.1. Tác động của chợ đối với đời sống kinh tế
• 4.2. Trên lĩnh vực nông nghiệp
• 4.3. Trên lĩnh vực công nghiệp
• 4.4. Trên lĩnh vực tiểu thủ công nghiệp
• 4.5. Trên lĩnh vực thương nghiệp
• 4.6. Đóng góp đối với nguồn thu ngân sách địa phương
• 4.7. Tác động của chợ đối với đời sống văn hóa-xã hội
• 4.8. Giải quyết sinh kế người dân
• 4.9. Góp phần phát triển tầng lớp tiểu thương mới ở nông thôn và thành thị
• 4.10. Góp phần tạo ra bộ mặt xã hội mới ở các địa phương Đông Nam Bộ
• 4.11. Tiểu kết chương 4
• Danh mục các công trình của tác giả đã công bố liên quan đến đề tài
• Tài liệu tham khảo
• Danh mục phụ lục

Tóm tắt

I. Nghiên cứu tổng quan về chợ miền Đông Nam Bộ 1975 2015

Nghiên cứu về chợ ở miền Đông Nam Bộ giai đoạn 1975-2015 là một lĩnh vực quan trọng, phản ánh sự thay đổi và phát triển kinh tế - xã hội của khu vực. Các chợ truyền thống đóng vai trò then chốt trong việc cung cấp hàng hóa, dịch vụ và tạo việc làm cho người dân. Nghiên cứu này cần xem xét sự ảnh hưởng của cơ chế quản lý, chính sách kinh tế và quá trình hội nhập quốc tế đến hoạt động của chợ. Việc tìm hiểu về lịch sử phát triển chợ ở Đông Nam Bộ không chỉ giúp ta hiểu rõ hơn về kinh tế địa phương mà còn về văn hóa, xã hội của khu vực. Luận án của Lê Quang Cần là một trong những công trình nghiên cứu chuyên sâu về chủ đề này, cung cấp một cái nhìn toàn diện về sự biến đổi của chợ truyền thống miền Đông Nam Bộ. Nghiên cứu này là quan trọng để hiểu rõ bức tranh toàn cảnh về hệ thống thương mại miền Đông Nam Bộ 1975-2015.

1.1. Chợ truyền thống miền Đông Nam Bộ Định nghĩa và vai trò

Chợ truyền thống miền Đông Nam Bộ không chỉ là nơi trao đổi hàng hóa mà còn là trung tâm văn hóa, xã hội của cộng đồng. Nó đóng vai trò quan trọng trong việc phân phối hàng hóa, tạo việc làm và thúc đẩy kinh tế địa phương. Chợ là nơi giao lưu văn hóa, nơi diễn ra các hoạt động mua bán, trao đổi hàng hóa, dịch vụ. Đại Từ điển tiếng Việt định nghĩa chợ là nơi cộng đồng dân cư thỏa thuận mua bán hàng ngày hoặc vào ngày nhất định. Nghiên cứu về vai trò của chợ trong kinh tế địa phương giúp chúng ta hiểu rõ hơn về mối liên kết giữa chợ và sự phát triển của khu vực.

1.2. Phạm vi nghiên cứu Thời gian và không gian địa lý của chợ

Luận án giới hạn phạm vi nghiên cứu từ năm 1975 đến năm 2010, bao gồm các tỉnh thành: TP.HCM, Đồng Nai, Bà Rịa - Vũng Tàu, Bình Dương, Bình Phước và Tây Ninh. Đây là giai đoạn có nhiều biến động lớn trong kinh tế Việt Nam, đặc biệt là quá trình đổi mới và hội nhập quốc tế. Việc xác định phạm vi nghiên cứu giúp tập trung vào những thay đổi quan trọng trong hoạt động của chợ trong giai đoạn này. Nghiên cứu tập trung vào biến đổi của chợ truyền thống trong giai đoạn này.

II. Thách thức đối với phát triển chợ ở Đông Nam Bộ 1975 2015

Giai đoạn 1975-2015 chứng kiến nhiều thách thức đối với sự phát triển của chợ ở miền Đông Nam Bộ. Cơ chế quản lý bao cấp, sự cạnh tranh từ các hình thức bán lẻ hiện đại (siêu thị, trung tâm thương mại), và vấn đề quy hoạch đô thị là những yếu tố tác động tiêu cực đến hoạt động của chợ. Việc duy trì và phát triển chợ truyền thống đòi hỏi các giải pháp đồng bộ từ chính quyền địa phương và sự chủ động của tiểu thương. Theo luận án, cần có các giải pháp để chợ truyền thống có thể cạnh tranh với các hình thức bán lẻ hiện đại, đồng thời vẫn giữ được bản sắc văn hóa riêng. Điều này đòi hỏi sự thay đổi trong cơ chế quản lý và đầu tư vào hạ tầng phát triển chợ ở Đông Nam Bộ.

2.1. Cơ chế quản lý bao cấp và ảnh hưởng đến thương mại miền Đông

Cơ chế quản lý bao cấp giai đoạn 1975-1985 tạo ra nhiều rào cản cho sự phát triển của thương mại miền Đông Nam Bộ. Việc kiểm soát giá cả, phân phối hàng hóa theo kế hoạch gây ra tình trạng khan hiếm, chất lượng kém và hạn chế sự năng động của tiểu thương. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động của chợ, làm giảm sức mua và sự đa dạng của hàng hóa. Cần nghiên cứu kỹ lưỡng tác động của cơ chế này đến tiểu thương chợ miền Đông Nam Bộ.

2.2. Cạnh tranh từ siêu thị và trung tâm thương mại hiện đại

Sự xuất hiện của siêu thị và trung tâm thương mại hiện đại tạo ra áp lực cạnh tranh lớn đối với chợ truyền thống. Các hình thức bán lẻ này có ưu thế về cơ sở vật chất, dịch vụ và khả năng tiếp cận khách hàng. Để tồn tại và phát triển, chợ truyền thống cần cải thiện chất lượng hàng hóa, dịch vụ và tạo ra những trải nghiệm mua sắm độc đáo, mang đậm bản sắc văn hóa địa phương. Cần có những chính sách phát triển chợ hỗ trợ tiểu thương trong bối cảnh cạnh tranh này.

2.3. Quy hoạch đô thị và tác động đến quy hoạch chợ ở Đông Nam Bộ

Quy hoạch đô thị không hợp lý có thể gây ra những tác động tiêu cực đến hoạt động của chợ truyền thống. Việc di dời chợ ra khỏi trung tâm, thiếu không gian cho tiểu thương và khách hàng, hoặc không đầu tư vào hạ tầng chợ có thể làm giảm sức hấp dẫn của chợ. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý đô thị và quản lý chợ để đảm bảo sự phát triển bền vững của chợ truyền thống trong quá trình đô thị hóa. Cần xem xét quy hoạch chợ ở Đông Nam Bộ một cách toàn diện, đảm bảo lợi ích của cả tiểu thương và người dân.

III. Vai trò của chợ trong phát triển kinh tế địa phương 1975 2015

Chợ đóng vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế địa phương ở miền Đông Nam Bộ giai đoạn 1975-2015. Chúng là kênh phân phối hàng hóa quan trọng, tạo việc làm cho người dân và đóng góp vào ngân sách địa phương. Nghiên cứu cần làm rõ vai trò của chợ trong từng giai đoạn phát triển kinh tế, từ thời kỳ bao cấp đến thời kỳ đổi mới và hội nhập. Việc nghiên cứu về kinh tế chợ giúp chúng ta hiểu rõ hơn về cơ cấu kinh tế địa phương và tiềm năng phát triển của khu vực.

3.1. Chợ là kênh phân phối hàng hóa và dịch vụ chính

Chợ truyền thống là kênh phân phối hàng hóa và dịch vụ quan trọng, đặc biệt đối với người dân có thu nhập thấp và khu vực nông thôn. Chợ cung cấp đa dạng các mặt hàng, từ thực phẩm, quần áo đến đồ gia dụng, đáp ứng nhu cầu tiêu dùng hàng ngày của người dân. Sự linh hoạt và khả năng thích ứng với nhu cầu thị trường giúp chợ duy trì vai trò quan trọng trong hệ thống phân phối. Cần đánh giá cung cầu hàng hóa tại chợ để có chính sách phát triển phù hợp.

3.2. Tạo việc làm và thu nhập cho tiểu thương chợ

Chợ tạo ra nhiều cơ hội việc làm cho người dân, đặc biệt là tiểu thương và lao động tự do. Hoạt động mua bán, trao đổi hàng hóa tại chợ giúp tạo ra thu nhập ổn định cho hàng ngàn hộ gia đình. Việc hỗ trợ và phát triển chợ là một trong những giải pháp hiệu quả để giải quyết vấn đề việc làm và giảm nghèo ở địa phương. Cần nghiên cứu về tiểu thương chợ miền Đông Nam Bộ để hiểu rõ hơn về đời sống và khó khăn của họ.

3.3. Đóng góp vào nguồn thu ngân sách địa phương

Hoạt động của chợ đóng góp vào nguồn thu ngân sách địa phương thông qua các loại thuế và phí. Doanh thu từ chợ giúp chính quyền địa phương có thêm nguồn lực để đầu tư vào cơ sở hạ tầng, phát triển kinh tế và cải thiện đời sống người dân. Việc quản lý và khai thác hiệu quả tiềm năng của chợ là một trong những yếu tố quan trọng để tăng cường nguồn thu ngân sách. Cần phân tích giá cả hàng hóa tại chợ để có chính sách thuế phù hợp.

IV. Chợ và văn hóa miền Đông Bảo tồn giá trị truyền thống 1975 2015

Chợ không chỉ là nơi mua bán mà còn là không gian văn hóa, xã hội quan trọng của miền Đông Nam Bộ. Chợ là nơi lưu giữ và truyền bá các giá trị văn hóa truyền thống, thể hiện qua kiến trúc, phong tục tập quán và các hoạt động cộng đồng. Cần có các biện pháp để bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa của chợ, đồng thời tạo ra những sản phẩm du lịch độc đáo, hấp dẫn du khách. Chợ và văn hóa miền Đông Nam Bộ có mối quan hệ mật thiết, cần được nghiên cứu và bảo tồn.

4.1. Chợ là nơi lưu giữ và truyền bá văn hóa ẩm thực

Chợ là nơi tập trung và giới thiệu các món ăn đặc sản của địa phương, góp phần bảo tồn và phát huy văn hóa ẩm thực. Khách du lịch có thể tìm thấy những món ăn truyền thống, nguyên liệu đặc trưng và tìm hiểu về cách chế biến tại chợ. Việc quảng bá văn hóa ẩm thực thông qua chợ là một trong những cách hiệu quả để thu hút du khách và phát triển du lịch. Cần nghiên cứu chợ và du lịch miền Đông Nam Bộ để có chính sách phát triển phù hợp.

4.2. Kiến trúc và không gian chợ Dấu ấn văn hóa địa phương

Kiến trúc và không gian chợ phản ánh văn hóa, lịch sử và phong tục tập quán của địa phương. Một số chợ truyền thống vẫn giữ được nét kiến trúc cổ kính, độc đáo, trở thành điểm tham quan hấp dẫn đối với du khách. Việc bảo tồn và tôn tạo kiến trúc chợ là một trong những cách để giữ gìn và phát huy giá trị văn hóa của địa phương. Cần có các biện pháp bảo tồn biến đổi của chợ truyền thống để giữ gìn bản sắc văn hóa.

4.3. Chợ và an sinh xã hội Gắn kết cộng đồng địa phương

Chợ đóng vai trò quan trọng trong việc gắn kết cộng đồng địa phương, tạo ra không gian giao lưu, trao đổi và chia sẻ thông tin. Chợ là nơi diễn ra các hoạt động văn hóa, lễ hội và các sự kiện cộng đồng, góp phần tăng cường tình đoàn kết và gắn bó giữa các thành viên trong cộng đồng. Cần chú trọng đến chợ và an sinh xã hội để đảm bảo đời sống của người dân.

V. Nghiên cứu về kinh tế chợ Giải pháp phát triển bền vững

Phát triển bền vững hệ thống chợ ở miền Đông Nam Bộ đòi hỏi các giải pháp toàn diện, từ quy hoạch, quản lý đến đầu tư cơ sở hạ tầng và hỗ trợ tiểu thương. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý nhà nước, chính quyền địa phương, tiểu thương và cộng đồng để đảm bảo sự phát triển hài hòa giữa kinh tế, xã hội và môi trường. Các nghiên cứu về kinh tế chợ cung cấp cơ sở khoa học cho việc xây dựng các chính sách và giải pháp phù hợp.

5.1. Quy hoạch và đầu tư cơ sở hạ tầng chợ hợp lý

Quy hoạch và đầu tư cơ sở hạ tầng chợ hợp lý là yếu tố then chốt để đảm bảo sự phát triển bền vững của chợ. Cần có quy hoạch chi tiết, khoa học về vị trí, diện tích, số lượng sạp hàng và các công trình phụ trợ. Việc đầu tư vào cơ sở hạ tầng (điện, nước, đường xá, vệ sinh môi trường) giúp nâng cao chất lượng dịch vụ và thu hút khách hàng. Cần có quy hoạch chợ ở Đông Nam Bộ một cách khoa học, đảm bảo các yếu tố về môi trường và an toàn.

5.2. Hỗ trợ tiểu thương chợ nâng cao năng lực cạnh tranh

Việc hỗ trợ tiểu thương nâng cao năng lực cạnh tranh là một trong những giải pháp quan trọng để duy trì và phát triển chợ truyền thống. Các hình thức hỗ trợ bao gồm: đào tạo kỹ năng kinh doanh, tiếp cận nguồn vốn ưu đãi, hỗ trợ quảng bá sản phẩm và kết nối với các nhà cung cấp. Cần có chính sách phát triển chợ hỗ trợ tiểu thương nâng cao năng lực cạnh tranh.

5.3. Xây dựng thương hiệu và quảng bá sản phẩm chợ miền Đông

Xây dựng thương hiệu và quảng bá sản phẩm chợ là một trong những cách hiệu quả để thu hút du khách và tăng doanh thu cho tiểu thương. Cần tạo ra những sản phẩm du lịch độc đáo, mang đậm bản sắc văn hóa địa phương và quảng bá rộng rãi trên các phương tiện truyền thông. Cần xây dựng thương hiệu chợ miền Đông Nam Bộ để thu hút du khách và tăng doanh thu.

VI. Tương lai của chợ truyền thống miền Đông Nam Bộ Góc nhìn 2015

Tương lai của chợ truyền thống miền Đông Nam Bộ phụ thuộc vào khả năng thích ứng với những thay đổi của thị trường và nhu cầu của người tiêu dùng. Cần có sự sáng tạo, đổi mới trong cách thức hoạt động, quản lý và quảng bá để chợ có thể cạnh tranh với các hình thức bán lẻ hiện đại và duy trì vai trò quan trọng trong đời sống kinh tế, văn hóa, xã hội của khu vực. Cần có cái nhìn dài hạn về phát triển chợ ở Đông Nam Bộ để đảm bảo sự bền vững.

6.1. Ứng dụng công nghệ thông tin vào quản lý và kinh doanh chợ

Việc ứng dụng công nghệ thông tin vào quản lý và kinh doanh chợ giúp nâng cao hiệu quả hoạt động và cải thiện trải nghiệm mua sắm của khách hàng. Các ứng dụng có thể bao gồm: thanh toán điện tử, quản lý hàng tồn kho, quảng bá sản phẩm trên mạng xã hội và cung cấp thông tin về chợ qua ứng dụng di động. Cần khuyến khích tiểu thương chợ ứng dụng công nghệ thông tin vào kinh doanh.

6.2. Phát triển các sản phẩm du lịch gắn với chợ truyền thống

Phát triển các sản phẩm du lịch gắn với chợ truyền thống là một trong những cách hiệu quả để thu hút du khách và tăng doanh thu cho tiểu thương. Các sản phẩm có thể bao gồm: tour tham quan chợ, lớp học nấu ăn các món đặc sản địa phương và bán các sản phẩm thủ công mỹ nghệ. Cần kết hợp chợ và du lịch miền Đông Nam Bộ để tạo ra những sản phẩm độc đáo.

6.3. Chính sách phát triển chợ phù hợp với bối cảnh mới

Để đảm bảo sự phát triển bền vững của chợ truyền thống, cần có chính sách phát triển chợ phù hợp với bối cảnh mới. Các chính sách có thể bao gồm: hỗ trợ tài chính, đào tạo kỹ năng, tạo điều kiện tiếp cận thị trường và bảo vệ quyền lợi của tiểu thương. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý nhà nước và chính quyền địa phương trong việc xây dựng và thực thi các chính sách này. Các chính sách phát triển chợ cần đảm bảo sự hài hòa giữa lợi ích kinh tế và bảo tồn văn hóa.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án "Chợ ở miền Đông Nam Bộ từ năm 1975 đến năm 2015" của Lê Quang Cần, bảo vệ tại Trường Đại học Vinh năm 2018, thuộc chuyên ngành Lịch sử Việt Nam (mã số 9.13), dưới sự hướng dẫn của PGS. Nguyễn Quang Hồng và TS. Hồ Sơn Đài. Về mặt thực tế nghiên cứu, phạm vi thời gian được giới hạn từ năm 1975 đến năm 2010.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Tác giả xác định chợ truyền thống ở miền Đông Nam Bộ là một bộ phận quan trọng cấu thành mạng lưới giao thương hàng hóa, thúc đẩy sản xuất kinh tế và góp phần tạo nguồn thu ngân sách địa phương. Vùng Đông Nam Bộ có lịch sử hình thành và phát triển hơn 300 năm, song việc nghiên cứu về quá trình hình thành, phát triển và vai trò của chợ truyền thống trong giai đoạn này còn bỏ ngỏ. Tác giả nhấn mạnh rằng đến thời điểm thực hiện đề tài (2017), chưa có luận án tiến sĩ sử học nào nghiên cứu về chợ ở miền Đông Nam Bộ trong khoảng thời gian đề tài xác định.

Mục tiêu nghiên cứu

Luận án xác định hai mục tiêu chính: (1) tái hiện một cách sinh động, toàn diện và có hệ thống diện mạo chợ truyền thống ở miền Đông Nam Bộ từ năm 1975 đến năm 2010; (2) phân tích, đánh giá sự tác động của chợ truyền thống đối với đời sống kinh tế - xã hội của các tầng lớp nhân dân trong không gian và thời gian đề tài xác định.

Nhiệm vụ nghiên cứu được xác định theo bốn hướng: Thứ nhất, nêu các nhân tố tác động đến sự hình thành, phân bố, diện mạo và hoạt động của chợ truyền thống; Thứ hai, trình bày cụ thể về quy mô, hoạt động, phương thức quản lý, đối tượng và hàng hóa trao đổi tại chợ; Thứ ba, phân tích sự tác động của chợ đối với đời sống kinh tế, văn hóa xã hội; Thứ tư, chỉ rõ tồn tại, hạn chế trong quá trình đầu tư xây dựng và quản lý chợ, từ đó đề xuất kiến nghị.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu được xác định là chợ truyền thống, phân biệt với cửa hàng lương thực, hợp tác xã thương nghiệp, siêu thị và trung tâm thương mại. Về không gian, luận án giới hạn tại miền Đông Nam Bộ theo địa giới hành chính hiện hành gồm: TP. Hồ Chí Minh, Đồng Nai, Bà Rịa - Vũng Tàu, Bình Dương, Bình Phước và Tây Ninh. Về thời gian, từ năm 1975 — gắn với sự thay đổi cơ chế quản lý Nhà nước đối với thương nghiệp — đến năm 2010, với các kế hoạch và chiến lược phát triển chợ theo từng giai đoạn.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trước mà tác giả điểm lại

Tác giả tổ chức tổng quan tài liệu theo ba nhóm chính.

Nhóm công trình nghiên cứu về chợ ở Việt Nam của tác giả trong nước bao gồm các công trình lịch sử kinh điển từ thế kỷ XIX đến thế kỷ XXI. Trịnh Hoài Đức trong "Gia Định thành thông chí" đã liệt kê giản lược một số chợ ở Gia Định và Biên Hòa. Lê Quang Định trong "Hoàng Việt nhất thống dư địa chí" (đầu thế kỷ XIX, bản dịch Phan Đăng, Nxb Thuận Hóa, 2005) liệt kê nhiều chợ trên tuyến đường từ dinh Trấn Biên đến dinh Phiên Trấn. GS. Huỳnh Lứa trong "Lịch sử khai phá vùng đất Nam Bộ" (1987) nêu sự ra đời một số chợ ở Gia Định và Biên Hòa nhưng chưa phân tích mối liên hệ giữa các chợ. Lê Quốc Sử trong "Một số vấn đề về lịch sử kinh tế Việt Nam" (1998) ghi nhận Gia Định có 12 chợ, Biên Hòa có 19 chợ. Vương Hồng Sển trong "Tự vị tiếng nói miền Nam" (1999) liệt kê hơn 15 chợ mỗi tỉnh vào năm 1939. Trần Gia Linh trong "Chợ quê Việt Nam" (Nxb Giáo dục, 2008) nghiên cứu 42 chợ từ Bắc Giang đến Phú Yên nhưng dừng lại trước vùng Nam Bộ. Nhâm Hùng với "Chợ nổi đồng bằng sông Cửu Long" (Nxb Trẻ, 2009) phân tích chợ nổi qua hai giai đoạn "ngăn sông cấm chợ" (1975-1985) và "phá rào" (1986-2009). Huỳnh Thị Dung trong "Chợ Việt" (Nxb Từ điển Bách khoa, 2011) đề cập nhiều loại hình chợ nhưng thống kê chưa đầy đủ các chợ tại miền Đông Nam Bộ. Trịnh Khắc Mạnh với "Chợ truyền thống Việt Nam qua tư liệu văn bia" (Nxb Khoa học xã hội, 2015, 716 trang) dừng lại ở không gian miền Bắc và Bắc miền Trung. Đặng Phong với "Phá rào trong kinh tế vào đêm trước đổi mới" và "Tư duy kinh tế Việt Nam (1975-1989)" (đều do Nxb Tri thức phát hành, 2015) mô tả thực trạng "ngăn sông cấm chợ" nhưng không phải công trình chuyên khảo về hệ thống chợ miền Đông Nam Bộ.

Tác giả cũng tham khảo các luận văn thạc sĩ: Nguyễn Văn Hồ, "Chợ nổi Cần Thơ" (ĐH Đồng Tháp, 2007); Nguyễn Thị Hiền, "Chợ ở Thanh Hóa từ năm 1802 đến năm 1945" (ĐH Vinh, 2006); Nguyễn Thị Thanh Hà, "Chợ ở Nghệ An từ thế kỷ XIX đến năm 1945" (ĐH Vinh, 2009); Nguyễn Thị Hoa, "Chợ trong đời sống người Việt Nam Bộ" (ĐH KHXH&NV TP. Hồ Chí Minh, 2011).

Nhóm công trình nghiên cứu về chợ ở Việt Nam của tác giả nước ngoài gồm: Jean-Pierre Aumiphin (1994) với luận án tiến sĩ về sự hiện diện tài chính và kinh tế Pháp ở Đông Dương (1858-1939); John Barrow (2008), "Một chuyến du hành đến xứ Nam Hà (1792-1793)"; Litana (2014), "Xứ đàng trong, lịch sử kinh tế - xã hội Việt Nam thế kỷ 17-18"; Kirstenw. Endres về chợ truyền thống Việt Nam đương đại ở miền Bắc; Caroline Grillot (2014) về buôn bán ở cửa khẩu Móng Cái; Esther Horat (2014) về chợ vải Ninh Hiệp, Gia Lâm; Lisa Barthelmes (2014) về người bán hàng rong tại Hà Nội; Christine Bonnin (2014) về chợ trâu tỉnh Lào Cai. Các bài viết của Grillot, Horat, Barthelmes và Bonnin đều đăng trên Tạp chí Dân tộc học số 3 (186)/2014 và được các dịch giả Nguyễn Văn Thắng, Trần Hồng Hạnh biên dịch, hiệu đính.

Nhóm công trình nghiên cứu riêng về chợ ở miền Đông Nam Bộ bao gồm địa phương chí (tỉnh Phước Tuy năm 1961, Gia Định năm 1971), Lê Hương với "Chợ trời biên giới Việt Nam - Cao Miên" (Nxb Quỳnh Lâm, 1970), Lương Văn Lựu với "Biên Hòa sử lược toàn biên" (tự xuất bản, 1971), Nguyễn Đình Đầu với "Địa bạ triều Nguyễn Biên Hòa" (Nxb TP. Hồ Chí Minh, 1994), "Địa chí văn hóa thành phố Hồ Chí Minh" (Nxb TP. Hồ Chí Minh, 1998), "Địa chí Đồng Nai" (Nxb Đồng Nai, 2001), Nguyễn Hoàng Tố Uyên với "Chợ và siêu thị trong đời sống văn hóa" (Nxb Văn hóa Sài Gòn, 2006), Nguyễn Ngọc Cát với "Chợ Bến Thành qua cuộc trăm năm" (Nxb Hội nhà văn, 2014), Nguyễn Thanh Lợi với "Sài Gòn đất và người" (2015) khảo cứu 362 chợ trên địa bàn TP. Hồ Chí Minh. Các chuyên khảo tiếng Pháp thời thuộc địa cũng được khai thác: "Monographie de la Province de Thu Dau Mot" (1910), "Monographie de la Province de Baria" (1902), "Monographie de la Province de Gia Dinh" (1902), "Monographie de la province de Biên Hòa 1923" của M. Robert.

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Tác giả nhận xét rằng các công trình hiện có hoặc chỉ liệt kê sơ lược tên chợ, hoặc nghiên cứu theo từng địa phương đơn lẻ, hoặc dừng lại trước năm 1975, hoặc không phải công trình chuyên khảo sử học về chợ ở miền Đông Nam Bộ giai đoạn sau giải phóng. Khoảng trống mà luận án xác định giải quyết là nghiên cứu có hệ thống chợ truyền thống ở miền Đông Nam Bộ trong giai đoạn 1975-2010, bao gồm toàn bộ sáu tỉnh, thành theo địa giới hành chính hiện hành, qua cả hai thời kỳ bao cấp và đổi mới.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm

Luận án sử dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác-Lênin làm cơ sở nghiên cứu. Khái niệm "chợ" được xác lập từ ba nguồn chính: "Đại Từ điển tiếng Việt" (2003, 2004), "Từ điển tiếng Việt" (2005), Từ điển thương mại (Business Dictionary), và Nghị định số 02/2003/NĐ-CP ngày 14/01/2003 của Chính phủ về phát triển và quản lý chợ. Theo Nghị định 2003, chợ được phân thành ba loại: loại 1 (trên 400 hộ kinh doanh cố định), loại 2 (từ 100 đến dưới 400 hộ), và loại 3 (còn lại). Ngoài phân loại theo Nghị định 2003, luận án phân loại chợ theo tiêu chí địa bàn: chợ làng xã, chợ đô thị, chợ biên giới, chợ ven biển, chợ ven trục lộ giao thông.

Phân tích ma trận WOOT (một trong những công cụ được đề cập trong văn bản) được sử dụng để so sánh giữa siêu thị, trung tâm thương mại và chợ truyền thống.

Phương pháp nghiên cứu

Đây là luận án tiếp cận theo hướng định tính với phương pháp sử học là chủ đạo, có kết hợp điều tra xã hội học và khu vực học:

• Phương pháp lịch sử theo đồng đại và lịch đại là phương pháp chủ đạo và xuyên suốt.
• Phương pháp so sánh, thống kê, phân tích và tổng hợp, phương pháp logic.
• Điền dã, khảo cứu thực tế tại các chợ cũ và chợ mới từng tỉnh, thành ở miền Đông Nam Bộ.
• Phỏng vấn tiểu thương gắn bó với nghề buôn bán từ năm 1975 đến năm 2010.
• Điều tra xã hội học với bảng hỏi dành cho giới tiểu thương: bảng hỏi giai đoạn 1975-1985 gồm 20 câu hỏi; bảng hỏi giai đoạn 1986-2010 gồm 20 câu hỏi. Việc điều tra có xác nhận của Ban quản lý chợ hoặc chính quyền địa phương.
• Phân tích phần mềm WOOT để đối sánh các loại hình thương mại.
• Phương pháp khu vực học: đặt chợ truyền thống miền Đông Nam Bộ trong bối cảnh trong nước và thế giới (1975-2010).
• Hồi cố lịch sử.

Nguồn tư liệu

Luận án sử dụng ba nhóm nguồn tư liệu chính: (1) Tài liệu lưu trữ từ Trung tâm lưu trữ Quốc gia II, các Nghị quyết Trung ương Đảng, Luật Quốc hội, Nghị định Chính phủ, Thông tư Bộ Thương mại (Bộ Công thương), Nghị quyết Đại hội Đảng toàn quốc lần VI và VIII, số liệu thống kê từ Cục thống kê quốc gia và các địa phương; (2) Tài liệu chuyên khảo bao gồm các công trình khoa học trong và ngoài nước, tạp chí chuyên ngành (Nghiên cứu Lịch sử, Khoa học xã hội Việt Nam, Khoa học xã hội TP. Hồ Chí Minh), kỷ yếu hội thảo, luận văn thạc sĩ và luận án tiến sĩ; (3) Tài liệu điền dã gồm khảo sát thực tế, phỏng vấn và bảng hỏi điều tra xã hội học.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan vấn đề nghiên cứu

Chương này xác lập khái niệm "chợ" được sử dụng thống nhất trong luận án trên cơ sở đối chiếu từ điển tiếng Việt, từ điển thương mại quốc tế và văn bản pháp quy Nhà nước. Tác giả phân loại chợ theo nhiều tiêu chí: theo địa bàn (chợ làng xã, chợ đô thị, chợ vùng biên, chợ ven biển, chợ ven sông rạch, chợ ven trục lộ giao thông), theo thời gian (chợ phiên, chợ sáng, chợ chiều, chợ đêm), theo loại hàng hóa (chợ hoa quả, chợ trâu bò, chợ cá, chợ lao động), theo quy mô (chợ tỉnh, chợ huyện, chợ làng, chợ cóc), theo chức năng (chợ đầu mối, chợ chuyên doanh). Chương này điểm lại toàn diện tình hình nghiên cứu từ các công trình trong và ngoài nước, xác định ba nhận xét chính: các nghiên cứu của người nước ngoài chủ yếu sơ lược và riêng lẻ; tài liệu chữ Hán, chữ Nôm thời phong kiến đề cập chợ ở mức đậm nhạt khác nhau; tài liệu tiếng Việt phong phú nhưng chưa nghiên cứu chuyên sâu chợ miền Đông Nam Bộ giai đoạn 1975-2010. Tác giả khẳng định đề tài là "hoàn toàn mới" và không trùng lặp bất cứ công trình nào đã công bố đến năm 2017.

Chương 2: Chợ ở miền Đông Nam Bộ trong cơ chế quản lý bao cấp (1975-1985)

Chương này trình bày các nhân tố tác động đến hoạt động chợ. Về điều kiện tự nhiên: miền Đông Nam Bộ có diện tích 23.590,8 km², dân số 15,6 nghìn người (năm 2013), mật độ 655,0 người/km², bờ biển dài 350 km, diện tích rừng khoảng 532.200 ha (chiếm 2,8% diện tích rừng cả nước), hệ thống sông Đồng Nai là 1 trong 3 sông lớn nhất Việt Nam với lưu lượng mưa trung bình khoảng 1.000 mm/năm. Trữ lượng cá biển khoảng 290-704 nghìn tấn, chiếm khoảng 40% trữ lượng cá của vùng biển Nam Bộ. Các điều kiện tự nhiên này tạo thuận lợi cho sự hình thành hệ thống chợ ven sông, ven biển và ven trục lộ giao thông.

Về dân cư: theo số liệu Tổng điều tra dân số 2009, Đông Nam Bộ có tỷ lệ người nhập cư cao nhất cả nước; dân số di cư giữa các tỉnh chiếm trên 14% tổng dân số vùng; số lượng người di cư đến hơn 1,6 triệu người năm 2009. Dòng di cư lớn nhất là từ đồng bằng sông Cửu Long với hơn 714.000 người, tiếp đến từ Bắc Trung Bộ và Duyên hải miền Trung hơn 570.000 người, từ đồng bằng sông Hồng hơn 195.000 người. Số người nhập cư giai đoạn 2004-2009 tăng hơn 2,5 lần so với giai đoạn 1994-1999.

Về lịch sử hình thành chợ: theo nghiên cứu địa bạ triều Nguyễn của Nguyễn Đình Đầu, đến năm 1945 miền Đông Nam Bộ có hơn 90 chợ. Trước năm 1975, theo tổng hợp địa phương chí Việt Nam Cộng hòa, miền Đông Nam Bộ có khoảng 170 chợ lớn nhỏ. Thương nhân người Hoa nắm gần như độc quyền hoạt động buôn bán lúa gạo, hàng khô và thực phẩm chế biến; số người buôn bán có môn bài ở Sài Gòn - Gia Định là 453 sổ trên tổng 471 sổ toàn miền Nam (ở mức 100.000 đồng).

Sau năm 1975, cơ chế "ngăn sông cấm chợ" được áp đặt, thay thế chợ truyền thống bằng hệ thống cửa hàng hợp tác xã lương thực và thực phẩm thương nghiệp quốc doanh. Đến năm 1980, số chợ ở miền Đông Nam Bộ còn khoảng 100 chợ. Nhiều chợ làng xã mới vẫn ra đời ở các vùng kinh tế mới như Tân Phú, Định Quán, Xuân Lộc (Đồng Nai), Đồng Phú, Bù Đăng, Lộc Ninh (Sông Bé), Dương Minh Châu, Gò Dầu, Tân Biên (Tây Ninh) nhưng quy mô rất nhỏ. Chương trình bày định mức phân phối nhu yếu phẩm thời bao cấp qua Bảng 2.1.

Chương 3: Chợ ở miền Đông Nam Bộ trong thời kỳ đổi mới và hội nhập

Chương này được chia thành hai giai đoạn. Giai đoạn 1986-1995: Đại hội Đảng lần thứ VI (1986) với đường lối đổi mới về kinh tế thương mại tạo bước ngoặt cho sự phục hồi và phát triển hệ thống chợ. Số hộ kinh doanh thương nghiệp và dịch vụ tăng qua các năm 1990-1995 (Bảng 3.1). Số trang trại miền Đông Nam Bộ tăng theo thời gian (Bảng 3.2). Chỉ số sản xuất công nghiệp miền Đông Nam Bộ cũng được thống kê (Bảng 3.3).

Giai đoạn 1995-2010: Việt Nam gia nhập ASEAN năm 1995 và bình thường hóa quan hệ với Hoa Kỳ; tham gia ASEM năm 1996; trở thành thành viên APEC cuối năm 1998; gia nhập WTO năm 2007. Các cột mốc hội nhập này thúc đẩy mạnh mẽ hệ thống chợ truyền thống. Chương cung cấp số liệu cụ thể qua nhiều bảng: số lượng chợ phân theo huyện, thị, thành phố tại Đồng Nai từ 1996 đến 2010 (Bảng 3.4); dân số và chợ Bà Rịa - Vũng Tàu 1994-2010 (Bảng 3.5); dân số và chợ Bình Dương 1997-2010 (Bảng 3.6); quy hoạch phát triển hệ thống chợ Bình Phước năm 2009 (Bảng 3.7); dân số và chợ Bình Phước 1997-2010 (Bảng 3.8); dân số và chợ Tây Ninh 1997-2010 (Bảng 3.9). Hoạt động của chợ trong thời kỳ hội nhập được phân tích trên trang 85-115.

Chương 4: Tác động của chợ ở miền Đông Nam Bộ đối với đời sống kinh tế - xã hội

Chương này phân tích tác động của chợ trên hai chiều kinh tế và văn hóa - xã hội.

Về kinh tế: tác động trên lĩnh vực nông nghiệp được đánh giá qua số liệu số lượng bò theo địa phương (Bảng 4.1), số lượng lợn (Bảng 4.2), số lượng gia cầm (Bảng 4.3), diện tích mặt nước nuôi trồng thủy sản (Bảng 4.4). Trên lĩnh vực công nghiệp: giá trị sản xuất công nghiệp theo giá thực tế (Bảng 4.5). Trên lĩnh vực tiểu thủ công nghiệp: doanh thu thuần cơ sở sản xuất kinh doanh cá thể (Bảng 4.6). Trên lĩnh vực thương nghiệp: tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng (Bảng 4.7 và 4.8). Về nguồn thu ngân sách địa phương: số lượng chợ truyền thống có đến 31/12 hàng năm (Bảng 4.9) và số lượng chợ truyền thống đóng thuế đến 31/12 hàng năm (Bảng 4.10). Tác giả sử dụng ma trận WOOT (Bảng 4.11) để phân tích quan hệ cạnh tranh giữa siêu thị, trung tâm thương mại và chợ truyền thống; đồng thời vẽ sơ đồ mối quan hệ chợ truyền thống - Người tiêu dùng - Siêu thị và trung tâm thương mại (Bảng 4.12). Chương cũng khảo cứu một số thị trường nhập siêu chính của Việt Nam 6 tháng/2010 (Bảng 4.1 phụ) và kim ngạch xuất nhập khẩu giai đoạn 2005-2011 (Bảng 4.2 phụ).

Về văn hóa - xã hội: chợ truyền thống góp phần giải quyết sinh kế người dân, phát triển tầng lớp tiểu thương mới ở nông thôn và thành thị, tạo ra bộ mặt xã hội mới ở các địa phương Đông Nam Bộ. Chợ biên giới dọc tuyến Campuchia thúc đẩy hoạt động buôn bán và trao đổi hàng hóa giữa nhân dân hai nước.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Theo phần "Đóng góp của luận án", tác giả xác định ba đóng góp chính:

1. Đóng góp về tư liệu và tái hiện lịch sử: Luận án là công trình nghiên cứu đầu tiên có hệ thống và tương đối toàn diện về "Chợ ở miền Đông Nam Bộ từ năm 1975 đến năm 2010", góp phần thiết thực vào nghiên cứu lịch sử miền Đông Nam Bộ nói riêng và chợ truyền thống cả nước nói chung.

2. Đóng góp về đánh giá tác động: Từ góc độ sử học, đây là công trình nghiên cứu đầu tiên đánh giá sự tác động của chợ truyền thống đối với đời sống vật chất, tinh thần và giao lưu văn hóa trong nước, quốc tế theo không gian và thời gian đề tài xác định.

3. Đóng góp về thực tiễn: Luận án là tài liệu hữu ích trong biên soạn và giảng dạy lịch sử địa phương; xây dựng đề án, kế hoạch phát triển hiệu quả hệ thống chợ truyền thống ở miền Đông Nam Bộ trong thế kỷ XXI.

Kiến nghị đề xuất: Trên cơ sở chỉ ra tồn tại, hạn chế trong quá trình quy hoạch, đầu tư xây dựng, quản lý và điều hành chợ, luận án đưa ra một số kiến nghị đối với các cấp chính quyền địa phương nhằm khắc phục hạn chế và phát huy vai trò của chợ truyền thống trong bối cảnh hội nhập khu vực và thế giới.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Tác giả thừa nhận trong phần tổng quan tài liệu rằng việc tiếp cận tài liệu nước ngoài còn có hạn: nghiên cứu sinh chỉ tiếp cận được các công trình của tác giả người Pháp và một số ít luận án tiến sĩ nước ngoài nghiên cứu về Việt Nam. Do phạm vi không gian giới hạn trong sáu tỉnh, thành miền Đông Nam Bộ, kết quả nghiên cứu không bao quát chợ truyền thống ở các vùng tiếp giáp như Tây Nam Bộ và Tây Nguyên. Phạm vi thời gian kết thúc năm 2010 không phản ánh được những biến đổi tiếp theo của hệ thống chợ trong giai đoạn thương mại điện tử và chợ online phát triển. Tác giả gợi mở rằng chợ ở TP. Hồ Chí Minh từ năm 1975 đến năm 2010, chợ Bến Thành thời bao cấp và sau đổi mới, và hệ thống chợ tỉnh Đồng Nai giai đoạn 1975-2010 đều là những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu bổ sung.

---

Giá trị tham khảo

Luận án có giá trị tham khảo đối với các nhóm đối tượng và lĩnh vực sau:

• Nghiên cứu sinh và giảng viên thuộc các chuyên ngành Lịch sử Việt Nam, lịch sử kinh tế, địa lý học lịch sử, nhân học và văn hóa học có thể tham khảo khung phân tích khu vực học, cách tiếp cận liên ngành, bộ bảng hỏi điều tra xã hội học hai giai đoạn và phương pháp phân tích ma trận WOOT trong nghiên cứu thương nghiệp địa phương.

• Nhà nghiên cứu lịch sử địa phương của các tỉnh, thành miền Đông Nam Bộ có thể sử dụng phần tổng quan tài liệu (Chương 1) và các bảng thống kê số lượng chợ theo từng địa phương qua các năm như nguồn dữ liệu đối chiếu khi biên soạn lịch sử địa phương.

• Người làm chính sách ở các sở, ngành thương mại (Sở Công thương), Ủy ban Nhân dân các tỉnh, thành miền Đông Nam Bộ có thể tham khảo phần kiến nghị và phân tích về quy hoạch phát triển hệ thống chợ (Chương 3), đặc biệt là quy hoạch chợ Bình Phước năm 2009 (Bảng 3.7) và ma trận so sánh giữa các loại hình thương mại (Bảng 4.11).

• Nhà nghiên cứu kinh tế và xã hội học quan tâm đến mối quan hệ giữa di cư, tăng dân số và sự phát triển hạ tầng thương mại sẽ tìm thấy số liệu dân số nhập cư và hệ thống chợ theo từng tỉnh được trình bày song song trong Chương 3.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Trước năm 1975, miền Đông Nam Bộ có bao nhiêu chợ và sau cơ chế bao cấp số lượng thay đổi như thế nào?

Theo tổng hợp địa phương chí Việt Nam Cộng hòa, miền Đông Nam Bộ trước năm 1975 có khoảng 170 chợ lớn nhỏ, phần lớn tập trung tại đô thị Sài Gòn. Đến năm 1945, theo nghiên cứu địa bạ triều Nguyễn của Nguyễn Đình Đầu, con số là hơn 90 chợ. Sau khi cơ chế quản lý hành chính bao cấp "ngăn sông cấm chợ" được áp đặt, đến năm 1980, tổng số chợ ở miền Đông Nam Bộ còn khoảng 100 chợ, phần lớn là các chợ làng xã mới thành lập ở các vùng kinh tế mới với quy mô rất nhỏ.

2. Luận án sử dụng nguồn dữ liệu điền dã như thế nào và bảng hỏi được thực hiện ra sao?

Tác giả tiến hành điều tra xã hội học với bảng hỏi dành cho giới tiểu thương buôn bán ở chợ truyền thống, gồm hai bộ: bảng hỏi giai đoạn 1975-1985 có 20 câu hỏi và bảng hỏi giai đoạn 1986-2010 cũng có 20 câu hỏi. Việc điều tra đều có xác nhận của Ban quản lý chợ hoặc chính quyền địa phương để bảo đảm độ tin cậy. Ngoài ra, tác giả khảo sát thực tế hệ thống chợ cũ và chợ mới tại từng tỉnh, thành; phỏng vấn các tiểu thương có kinh nghiệm buôn bán từ năm 1975 đến năm 2010.

3. Luận án phân loại chợ truyền thống theo những tiêu chí nào?

Luận án sử dụng hai hệ thống phân loại song song. Theo Nghị định 02/2003/NĐ-CP của Chính phủ: chợ loại 1 có trên 400 hộ kinh doanh cố định, chợ loại 2 có từ 100 đến dưới 400 hộ, chợ loại 3 là các chợ còn lại. Theo tiêu chí địa bàn: chợ làng xã, chợ đô thị, chợ biên giới, chợ ven biển, chợ ven sông rạch, chợ ven trục lộ giao thông. Tác giả cũng ghi nhận phân loại theo thời gian họp (chợ phiên, chợ sáng, chợ chiều, chợ đêm), theo hàng hóa chuyên doanh (chợ hoa quả, chợ trâu bò, chợ cá, chợ lao động) và theo chức năng (chợ đầu mối, chợ chuyên doanh).

4. Vai trò của dân nhập cư đối với sự phát triển hệ thống chợ được luận án phân tích như thế nào?

Luận án dẫn số liệu Tổng điều tra dân số 2009: Đông Nam Bộ có tỷ lệ người nhập cư cao nhất cả nước với dân số di cư giữa các tỉnh chiếm trên 14% tổng dân số vùng, trong khi tất cả các vùng khác ở mức dưới 5%. Số lượng người nhập cư đến vùng hơn 1,6 triệu người năm 2009, tăng hơn 2,5 lần so với giai đoạn 1994-1999. Tác giả xác định mối quan hệ tác động hai chiều giữa dân số và chợ truyền thống: dân số tăng kéo theo nhu cầu mua bán tăng, từ đó thúc đẩy số lượng chợ tăng, và ngược lại, chợ là hạ tầng thương mại thu hút thêm dân cư và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội.

5. Chợ biên giới ở miền Đông Nam Bộ có đặc điểm gì riêng biệt theo ghi nhận của luận án?

Tác giả chỉ ra rằng chợ truyền thống ở miền Đông Nam Bộ dọc biên giới Campuchia — điển hình là các chợ trên địa bàn tỉnh Tây Ninh và Bình Phước — đã thúc đẩy hoạt động buôn bán và trao đổi hàng hóa giữa nhân dân hai nước, góp phần tăng cường quan hệ hợp tác trong xu thế hội nhập khu vực. Tác phẩm "Chợ trời biên giới Việt Nam - Cao Miên" của Lê Hương (Nxb Quỳnh Lâm, 1970) ghi nhận rằng trước năm 1975, các chợ biên giới trên địa bàn Tây Ninh và Bình Phước hoạt động ngoài trời, không lều quán, địa điểm không cố định, thường họp vào chiều tối hoặc gần sáng, với hàng hóa buôn lậu khá phổ biến; sau giao dịch, hàng hóa được luân chuyển về Sài Gòn, Bình Dương và Biên Hòa.

---

Kết luận

Luận án của Lê Quang Cần cung cấp một nghiên cứu lịch sử có hệ thống về diện mạo và hoạt động của chợ truyền thống ở miền Đông Nam Bộ qua hai giai đoạn bao cấp (1975-1985) và đổi mới - hội nhập (1986-2010), trong đó sự chuyển biến từ cơ chế "ngăn sông cấm chợ" sang tự do hóa thị trường được phân tích là nhân tố then chốt. Trên cơ sở kết hợp phân tích văn bản pháp quy, số liệu thống kê địa phương và tư liệu điền dã, luận án không chỉ phục dựng diện mạo hệ thống chợ mà còn đánh giá tác động của chợ đối với các lĩnh vực nông nghiệp, công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, thương nghiệp và đời sống văn hóa - xã hội tại sáu tỉnh, thành. Đây là công trình thuộc chuyên ngành Lịch sử Việt Nam, có tiếp cận liên ngành với địa lý học, xã hội học và kinh tế học, phù hợp để tham chiếu trong nghiên cứu lịch sử địa phương và xây dựng chính sách phát triển thương mại tại vùng Đông Nam Bộ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Khái niệm về chợ sử dụng trong luận án Khái niệm chợ Theo định nghĩa chợ của “Đại Từ điển tiếng Việt (2003)”, Nxb Từ điển Bách khoa, tr.138; “Đại Từ điển tiếng Việt (2004)”, Nxb Văn hoá Thông tin, tr.155; “Từ điển tiếng Việt” (2005), Nxb Văn hóa Sài Gòn, tr.317 - 318 với các khái niệm về chợ: “Chợ là nơi được cộng đồng dân cư trong vùng thỏa thuận với nhau dùng làm địa điểm mua bán chung hàng ngày hoặc vào những ngày nhất định trong tháng”. Chợ chiều: “Chợ họp lúc về chiều, lúc gần tan, thường dùng để ví cảnh tàn cuộc, rời rạc”. Chợ dinh: “Chợ họp nơi tỉnh thành, gần dinh viên tỉnh thời xưa”.

Chợ đen: “Thị trường mua bán lén lút, bất hợp pháp: Giá chợ đen”. Chợ nổi: “Chợ chuyên nhóm họp trên ghe thuyền ở các sông rạch tại nhiều vùng thuộc đồng bằng sông Cửu Long”. Chợ trời: “Chợ chuyên bán đủ các loại hàng, cũ hoặc mới, thường họp ngoài trời”. Theo định nghĩa về chợ của Từ điển thương mại (Business Dictionary) như sau: “Chợ là khu vực được xác định hay chỉ định danh, nơi đáp ứng nhu cầu về cung cấp, nơi trao đổi mua bán (trực tiếp hay qua trung gian) về hàng hóa, dịch vụ, hợp đồng, hoặc các phương tiện để lấy tiền hay đổi chác.

Chợ bao gồm cơ chế và ý nghĩa với việc: (1) Xác định giá cả của khoản mục buôn bán; (2) Chuyển tải thông tin về giá; (3) Sự dễ dàng về lượng hàng và cách giải quyết; (4) Tính hiệu quả. Thông thường, chợ luôn tạo nên khách hàng tiềm năng, tức những người cần có chợ và sẵn sàng mua bán ở đó” [209]. Thông tư số 15/TM-CSTTTN ngày 16/10/1996 của Bộ Thương mại hướng dẫn tổ chức và quản lý chợ: “Chợ là mạng lưới thương nghiệp được hình thành và phát triển cùng với sự phát triển của nền kinh tế xã hội”. Nghị định số 02/2003/NĐ-CP ngày 14/01/2003 của Chính Phủ về phát triển và quản lý chợ.

Chợ 9 là loại hình kinh doanh thương mại được hình thành và phát triển mang tính truyền thống, được tổ chức tại một địa điểm theo quy hoạch, đáp ứng nhu cầu mua bán, trao đổi hàng hoá và nhu cầu tiêu dùng của người dân. Đối với siêu thị, trung tâm thương mại, cửa hàng tiện ích không phải là chợ truyền thống. Từ nhiều cách lý giải khác nhau về chợ, có thể thống nhất: Chợ là loại hình kinh doanh thương mại được hình thành và phát triển mang tính truyền thống, được tổ chức tại một địa điểm công cộng, tập trung đông người mua bán, trao đổi hàng hoá dịch vụ với nhau, hình thành do yêu cầu của sản xuất, lưu thông, đời sống tiêu dùng xã hội và hoạt động theo các chu kỳ thời gian nhất định, phù hợp với nhu cầu của mọi tầng lớp nhân dân trong vùng. Nhóm công trình nghiên cứu về chợ ở Việt Nam 1.

Những nghiên cứu về chợ ở Việt Nam của tác giả trong nước Trịnh Hoài Đức, từng giữ các chức vụ quan trọng như Thượng thư bộ Hộ, Tổng trấn Gia Định thành, Thượng thư bộ Lại,. trong bộ máy chính quyền nhà Nguyễn đầu thế kỷ XIX. Trong sự nghiệp văn chương, Trịnh Hoài Đức có nhiều tác phẩm nghiên cứu, tiêu biểu nhất là “Gia Định thành thông chí”. Trong tập hạ, nội dung thành trì chí được tác giả liệt kê sự ra đời một số chợ ở Gia Định xưa [34; tr.90-101]: Chợ Khung Dung, Bến Thành, phố Bến Sạn, Điều Khiển, Nguyễn Thực, Tân Cảnh, Sài Gòn.

Trấn Biên Hòa sau đó là tỉnh Biên Hòa, tác giả liệt kê một số chợ [34; tr.112-115]: Chợ Ngư Tân, Băng Bột, Bà Lỵ, Bình Quý, Bàn Lân, Lò Sắt. Chợ không phải nội dung chính của tác phẩm “Gia Định thành thông chí” nên tác giả dừng lại ở mức độ liệt kê giản lược, chưa đi sâu phân tích, đánh giá. Tác phẩm này là công trình nghiên cứu quan trọng giúp chúng tôi khảo cứu, nghiên cứu về chợ truyền thống trên vùng đất Đông Nam Bộ ngày nay. Công trình “Hoàng Việt nhất thống dư địa chí” do Lê Quang Định biên soạn đầu thế kỷ XIX, được Phan Đăng dịch, Nxb Thuận Hóa phát hành năm 2005.

Tác phẩm này không chỉ cho biết đường đi từ kinh đô đến các dinh trấn, từ các dinh trấn đến các địa phương cơ sở, làng xã rất tỉ mỉ; mà còn mô tả khá đầy đủ về trạm 10 điếm, cầu cống, bến đò, sông rạch, khe suối, chợ búa, đền, miếu, thành quách, di tích, nhân vật, cửa biển, đồi núi, biên ải…ở nước ta thời bấy giờ. Địa phận dinh Trấn Biên, tác giả đã nêu và mô tả sơ lược sự thành lập một số chợ quán trên các tuyến đường [36; tr. Từ trạm Mỗi Xoài (Vũng Tàu) đến dinh Trấn Biên: Chợ thôn Phước Liễu, thôn Long Thạnh, Thủ Thiêm, Đồng Môn, thôn Tân Lân, chợ Đồn, Giao Dô. Địa phận dinh Phiên Trấn thành Gia Định trong phần ghi chép về đường trạm thủy bộ [36; tr.88-97], tác giả đã liệt kê: Chợ Ông Bộ, Điếm Lá, chợ Quán, Phú Lâm, Đào Ngõa, Rạch Dừa, Đồng Rìu, chợ Đệm, Mụ Nghi, chợ Bông, Na Cầm, chợ Đũi, Điều Khiển, Tân Lộc, chợ Hôm, chợ Lớn, Lò Rèn, Cây Dầu, chợ Chạy, Ngã Tư.

Công trình “Hoàng Việt nhất thống dư địa chí” đã liệt kê sự ra đời khá nhiều chợ ở tỉnh Gia Định và Biên Hòa thời nhà Nguyễn là nguồn tư liệu quý đối với quá trình nghiên cứu về chợ, nhất là chợ truyền thống ở Đông Nam Bộ. Giáo sư Huỳnh Lứa dành nhiều tâm sức để hoàn thành công trình “Lịch sử khai phá vùng đất Nam Bộ” được xuất bản năm 1987. Tác giả khái quát quá trình khai phá vùng đất Nam Bộ với sự thay đổi làng xóm trù phú, ruộng đồng phì nhiêu của các thế hệ người Việt, các tộc người thiểu số đã định ở đây. Khi dân cư ngày một đông đúc và nhu cầu tất yếu diễn ra hoạt động trao đổi, mua bán hàng hóa của cộng đồng ngụ cư.

Chợ là nơi diễn ra các hoạt động buôn bán, trao đổi hàng hóa của cư dân miền Đông Nam Bộ được tác giả đề cập [65; tr.50-63] một số chợ ra đời ở Gia Định: Chợ Quán, Nguyễn Thực, Điều Khiển, chợ Sỏi, Bến Nghé [65; tr.90- 93] và liệt kê các chợ Biên Hòa: Đồng Nai, Bến Cá, Đồng Sử, chợ Lò, Bàn Lân, Dầu Miệt, Thủ Đức, chợ Đò, Bà Rịa, Đồng Môn, Lò Thiếc. Tác phẩm “Lịch sử khai phá vùng đất Nam Bộ”, đề cập một số chợ ra đời ở Biên Hòa, Gia Định trở thành nguồn tư liệu quý đối với nghiên cứu về chợ giai đoạn sau. Tuy nhiên, còn nhiều chợ khác ở Bình Dương: Chợ Lái Thiêu, Thị Tính, chợ Búng,…tác giả chưa đề cập. Ngoài ra, tác giả chỉ mới dừng lại ở mức độ nêu khái lược sự ra đời của các chợ ở miền Đông Nam Bộ mà chưa đi sâu nghiên cứu hoạt động mua bán, mối liên hệ giữa các chợ trong cùng một không gian địa lý hoặc có thể vượt ra ngoài không 11 gian địa lý được giới hạn bởi bộ máy chính quyền đương đại và đánh giá vai trò của nó đối với sự phát triển kinh tế, xã hội của miền Đông Nam Bộ.

Tác phẩm “Một số vấn đề về lịch sử kinh tế Việt Nam” của Lê Quốc Sử (1998), nghiên cứu về lịch sử kinh tế Việt Nam khá toàn diện và đầy đủ. Trong nghiên cứu tổng thể thương mại Việt Nam có nhiều chợ từ Bắc chí Nam được tác giả liệt kê và tóm tắt hoạt động khá nhộn nhịp, trong đó chợ ở miền Đông Nam Bộ [156; tr.436-448] ghi nhận Gia Định có 12 chợ: Chợ Phố Thành, chợ Sỏi, Điều Khiển, Nguyễn Thực, Tân Kiểng, Sài Gòn (chợ Lớn), Bến Nghé, Rạch Cát, Lò Rèn,… Biên Hòa có 19 chợ: Đồng Nai, Bến Cá, Đồng Sử, chợ Lò, Bàn Lân, Dầu Miệt, Thủ Đức, chợ Đò, Bà Rịa, Tân Uyên, Lái Thiêu, chợ Búng, chợ Đồn, Lò sắt, Đồng Môn,… Tuy nhiên, tác giả chưa đi sâu nghiên cứu đầy đủ diện mạo chợ từ các góc độ như: Cách thức mua bán, đặc trưng sản phẩm hàng hóa của từng chợ, chưa đánh giá vai trò của chợ đối với sự hình thành và phát triển vùng đất miền Đông Nam Bộ xưa và nay. Trong công trình “Tự vị tiếng nói miền Nam” (1999) của Vương Hồng Sển với độ dày 710 trang. Trong tác phẩm này, Vương Hồng Sển đi sâu nghiên cứu, điền dã, khảo cứu, so sánh, đối chiếu nhiều tên gọi địa danh.

Với cách sắp xếp theo thứ tự a, b, c…nhiều địa danh chợ đã được tác giả lần lượt giải thích ngắn gọn, súc tích, dễ hiểu. Địa phận tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu ngày nay, tác giả liệt kê sự hoạt động sơ lược một số chợ [155; tr.127-128] năm 1939 có 15 chợ: Long Xuyên, chợ Dinh, chợ Thành, chợ Mới, chợ Bến, Bờ Đập, chợ Dốc, Lưới Rê. Địa bàn tỉnh Đồng Nai và huyện Tân Uyên (tỉnh Bình Dương) ngày nay, Vương Hồng Sển liệt kê [155; tr.146-147] có 15 chợ vào năm 1939: Chợ Thủ Đồng Sứ, Tân Ba, Bến Gỗ. Chợ Lớn ngày nay là một phần nhỏ của Chợ Lớn khi xưa [155; tr.170-171], tác giả liệt kê một số chợ có tên gọi từ năm 1939: Chợ Bình Tây, chợ Đệm, Rạch Cát, Bà Hom.

Gia Định xưa là trọn vẹn TP. Hồ Chí Minh ngày nay, [155; tr.173- 176] liệt kê 26 chợ từ năm 1939: Chợ An Lộc Đông, An Nhơn, Bình Đức, Bà Chiểu. Tuy nhiên, còn một số địa phương của miền Đông Nam Bộ, tác giả chưa có 12 sự ghi chép, khảo cứu về chợ: Bình Dương có chợ Thủ Dầu Một, Lái Thiêu, chợ Búng, Cây Dừa… Chợ Lớn: Chợ Rẫy, chợ Quán, Bình Tây, Cầu Ông Lãnh… Khoảng thời gian Vương Hồng Sển đề cập trong công trình của ông khá xa so với thời gian đề tài xác định; do đó, đây là nguồn tư liệu có giá trị để chúng tôi so sánh với giai đoạn sau. Trần Gia Linh (2008), “Chợ quê Việt Nam”, Nxb Giáo dục ấn hành với 159 trang.

Tác phẩm này được tác giả nghiên cứu hoạt động của chợ quê Việt Nam với các loại hình tiêu biểu chợ đồng bằng, chợ trung du, chợ miền núi và chợ ven biển. Mỗi loại chợ theo phân bố địa lý, tác giả đều đưa ra nhận xét. Trong tác phẩm này, tác giả nghiên cứu 42 chợ với phạm vi từ Bắc Giang đến Phú Yên. Tác phẩm này có giá trị về phương pháp tiếp cận nghiên cứu vấn đề chợ.

Tuy nhiên, không gian nghiên cứu chợ dừng lại khu vực từ miền Bắc đến Nam miền Trung, khu vực Nam Bộ và Tây Nguyên với tốc độ phát triển chợ nhanh nhất cả nước còn bỏ ngỏ, đòi hỏi tiếp tục nghiên cứu đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội.