Luận văn thạc sĩ: Nghiên cứu văn xuôi Thạch Lam dưới góc nhìn văn hóa

Khám phá luận văn thạc sĩ về văn xuôi Thạch Lam qua lăng kính văn hóa, phân tích sâu sắc giá trị nghệ thuật và tư tưởng trong tác phẩm.

• Tác giả: Nguyễn Thị Xuân Quỳnh
• Người hướng dẫn: PGS.TS Đoàn Đức Phương
• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Xã Hội Và Nhân Văn
• Chuyên ngành: Lí luận văn học
• Đề tài: Văn xuôi Thạch Lam dưới góc nhìn văn hóa
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Lịch sử vấn đề nghiên cứu
• 0.3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.5. Phương pháp nghiên cứu
• 0.6. Cấu trúc luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: KHÁI LƯỢC VỀ TIẾP CẬN VĂN HÓA HỌC VÀ VĂN XUÔI THẠCH LAM
• 1.1. Khái lược về tiếp cận văn hoá học
• 1.2. Một số khái niệm về văn hóa
• 1.3. Bản sắc văn hóa
• 1.4. Mối quan hệ giữa văn hóa và văn học
• 2. CHƯƠNG 2: CÁC PHƯƠNG DIỆN BIỂU HIỆN VĂN HÓA CỦA VĂN XUÔI THẠCH LAM
• 2.1. Cảm quan văn hóa về thiên nhiên và cuộc sống
• 2.2. Cảm quan văn hóa về thiên nhiên
• 2.3. Cảm quan văn hóa về cuộc sống
• 2.4. Cảm quan văn hóa về xã hội và con người
• 2.5. Cảm quan văn hóa về xã hội
• 2.6. Cảm quan văn hóa về con người
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG THỨC BIỂU HIỆN NHỮNG CẢM QUAN VĂN HÓA TRONG VĂN XUÔI THẠCH LAM
• 3.1. Nghệ thuật trần thuật
• 3.2. Người kể chuyện
• 3.3. Phương thức trần thuật
• 3.4. Ngôn ngữ và giọng điệu
• 3.5. Ngôn ngữ trần thuật
• 3.6. Giọng điệu trần thuật
• 3.7. Không gian và thời gian nghệ thuật
• 3.7.1. Không gian nghệ thuật
• 3.7.2. Thời gian nghệ thuật
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu văn xuôi Thạch Lam và văn hóa

Nghiên cứu văn xuôi Thạch Lam không chỉ đơn thuần là phân tích tác phẩm mà còn là khám phá mối quan hệ giữa văn học và văn hóa. Thạch Lam, một trong những nhà văn tiêu biểu của Tự lực văn đoàn, đã để lại dấu ấn sâu sắc trong lòng độc giả qua những tác phẩm mang đậm giá trị văn hóa. Văn xuôi của ông không chỉ phản ánh hiện thực xã hội mà còn chứa đựng những giá trị tinh thần, nhân văn của dân tộc. Việc nghiên cứu văn xuôi Thạch Lam dưới góc nhìn văn hóa giúp làm nổi bật những cảm xúc, thái độ của nhà văn trước thiên nhiên và cuộc sống con người.

1.1. Khái niệm văn hóa và vai trò của văn học

Văn hóa là tổng thể những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra trong quá trình lịch sử. Văn học, với vai trò là một bộ phận của văn hóa, phản ánh những giá trị này qua các tác phẩm nghệ thuật. Thạch Lam đã khéo léo lồng ghép những giá trị văn hóa vào trong từng trang viết của mình, tạo nên một bức tranh sinh động về cuộc sống và con người Việt Nam.

1.2. Tầm quan trọng của việc nghiên cứu văn xuôi Thạch Lam

Việc nghiên cứu văn xuôi Thạch Lam không chỉ giúp hiểu rõ hơn về tác phẩm của ông mà còn góp phần vào việc bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc. Những tác phẩm của Thạch Lam chứa đựng những giá trị văn hóa truyền thống và hiện đại, phản ánh tâm tư, tình cảm của con người Việt Nam trong bối cảnh lịch sử cụ thể.

II. Những thách thức trong nghiên cứu văn xuôi Thạch Lam

Mặc dù văn xuôi Thạch Lam đã được nghiên cứu nhiều, nhưng vẫn còn nhiều thách thức trong việc tiếp cận và phân tích. Một trong những thách thức lớn nhất là việc làm nổi bật các giá trị văn hóa trong tác phẩm của ông. Nhiều nhà nghiên cứu vẫn chưa khai thác hết các khía cạnh văn hóa trong văn xuôi của Thạch Lam, dẫn đến việc hiểu sai hoặc thiếu sót về ý nghĩa của tác phẩm.

2.1. Khó khăn trong việc xác định giá trị văn hóa

Việc xác định giá trị văn hóa trong văn xuôi Thạch Lam đòi hỏi một cái nhìn sâu sắc và toàn diện. Nhiều nhà nghiên cứu có thể bỏ qua những yếu tố văn hóa tiềm ẩn trong tác phẩm, dẫn đến việc đánh giá không chính xác về giá trị của chúng.

2.2. Sự ảnh hưởng của toàn cầu hóa đến văn hóa

Toàn cầu hóa đang tạo ra nhiều thách thức cho việc bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc. Nghiên cứu văn xuôi Thạch Lam trong bối cảnh này cần phải xem xét cách mà các giá trị văn hóa truyền thống được thể hiện và duy trì trong tác phẩm của ông.

III. Phương pháp nghiên cứu văn xuôi Thạch Lam dưới góc nhìn văn hóa

Để nghiên cứu văn xuôi Thạch Lam một cách hiệu quả, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu liên ngành. Phương pháp này không chỉ giúp phân tích tác phẩm mà còn làm nổi bật mối quan hệ giữa văn hóa và văn học. Việc sử dụng các phương pháp như phân tích, tổng hợp và so sánh sẽ giúp làm rõ các giá trị văn hóa trong tác phẩm của Thạch Lam.

3.1. Phương pháp phân tích văn học

Phân tích văn học là phương pháp chủ đạo trong nghiên cứu văn xuôi Thạch Lam. Phương pháp này giúp làm rõ các hình thức nghệ thuật và nội dung của tác phẩm, từ đó chỉ ra những đặc trưng văn hóa trong sáng tác của nhà văn.

3.2. Phương pháp tiếp cận văn hóa học

Phương pháp tiếp cận văn hóa học giúp giải mã các hình tượng nghệ thuật trong tác phẩm của Thạch Lam. Qua đó, có thể tìm ra những nét mới của tác phẩm, cũng như sự chi phối của các quan niệm văn hóa trong việc xây dựng nhân vật và cốt truyện.

IV. Ứng dụng thực tiễn từ nghiên cứu văn xuôi Thạch Lam

Nghiên cứu văn xuôi Thạch Lam không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn trong giảng dạy và học tập. Những giá trị văn hóa trong tác phẩm của ông có thể được sử dụng để giảng dạy văn học, giúp học sinh, sinh viên hiểu rõ hơn về văn hóa dân tộc và lịch sử Việt Nam.

4.1. Giá trị giáo dục từ tác phẩm Thạch Lam

Tác phẩm của Thạch Lam chứa đựng nhiều bài học quý giá về nhân cách, tình yêu quê hương và trách nhiệm với cộng đồng. Những giá trị này có thể được áp dụng trong giáo dục, giúp học sinh phát triển tư duy và nhân cách.

4.2. Khả năng ứng dụng trong nghiên cứu văn học

Nghiên cứu văn xuôi Thạch Lam có thể mở ra nhiều hướng đi mới trong nghiên cứu văn học Việt Nam. Việc áp dụng các phương pháp nghiên cứu văn hóa sẽ giúp làm phong phú thêm các luận văn, luận án về văn học hiện đại.

V. Kết luận và triển vọng nghiên cứu văn xuôi Thạch Lam

Nghiên cứu văn xuôi Thạch Lam dưới góc nhìn văn hóa không chỉ giúp làm rõ giá trị văn hóa trong tác phẩm mà còn góp phần vào việc bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc. Những nghiên cứu này cần được tiếp tục mở rộng và sâu sắc hơn để có cái nhìn toàn diện về tác phẩm của Thạch Lam.

5.1. Tầm quan trọng của việc bảo tồn văn hóa

Bảo tồn văn hóa là nhiệm vụ quan trọng trong bối cảnh toàn cầu hóa. Nghiên cứu văn xuôi Thạch Lam giúp nhấn mạnh vai trò của văn học trong việc gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc.

5.2. Hướng đi mới trong nghiên cứu văn học

Nghiên cứu văn xuôi Thạch Lam có thể mở ra nhiều hướng đi mới trong nghiên cứu văn học, từ đó làm phong phú thêm kho tàng văn học Việt Nam. Việc áp dụng các phương pháp nghiên cứu liên ngành sẽ giúp làm nổi bật những giá trị văn hóa trong tác phẩm của ông.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong tiến trình hiện đại hóa văn học Việt Nam giai đoạn 1930 - 1945, Thạch Lam nổi lên như một hiện tượng nghệ thuật độc đáo với lối đi riêng biệt, kết tinh sâu sắc các giá trị văn hóa dân tộc. Luận văn thạc sĩ khoa học ngữ văn chuyên ngành Lí luận văn học của tác giả Nguyễn Thị Xuân Quỳnh (năm 2016) dưới sự hướng dẫn của PGS.TS Đoàn Đức Phương đã mở ra một hướng tiếp cận giàu tính khai phóng khi đặt toàn bộ văn xuôi Thạch Lam dưới góc nhìn văn hóa học. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là giải mã mạch ngầm văn hóa chi phối cảm quan nghệ thuật và hệ thống thi pháp trần thuật của nhà văn, vượt thoát khỏi những lối mòn phân tích thuần túy theo khuynh hướng lãng mạn hay hiện thực đơn thuần.

Mục tiêu cụ thể của công trình bao gồm việc xác lập hệ thống lý luận liên ngành văn hóa - văn học, phân tích 4 phương diện cảm quan văn hóa (thiên nhiên, cuộc sống, xã hội, con người) và làm rõ 3 phương thức biểu hiện nghệ thuật đặc thù trong văn xuôi Thạch Lam. Phạm vi nghiên cứu bao quát toàn bộ di sản sáng tác của tác giả từ năm 1931 đến năm 1942, tập trung khảo sát chuyên sâu 3 tập tác phẩm trụ cột gồm Gió đầu mùa (1937), Nắng trong vườn (1938) và tập ký Hà Nội băm sáu phố phường (1940). Ý nghĩa khoa học của luận văn được lượng hóa qua việc cung cấp nguồn tư liệu học thuật giá trị với 94 tài liệu tham khảo chuyên sâu, làm tăng 100% độ chuẩn xác trong việc định vị phong cách nghệ thuật Thạch Lam, đồng thời nâng cao hiệu quả ứng dụng thực tiễn trong giảng dạy văn học tại các trường đại học và bậc trung học phổ thông.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết văn hóa học hiện đại bắt nguồn từ quan điểm của học giả M. Bakhtin vào giữa thế kỷ 20, khẳng định văn học là một bộ phận hữu cơ không thể tách rời khỏi bối cảnh toàn vẹn của văn hóa thời đại. Bên cạnh đó, tác giả tích hợp định nghĩa văn hóa mang tính cấu trúc luận của nhà nghiên cứu Phan Ngọc (văn hóa là mối quan hệ giữa thế giới biểu tượng và thực tại thông qua độ khúc xạ lựa chọn) cùng định nghĩa tổng quát của UNESCO với hơn 200 phương diện tiếp cận, coi văn hóa là tổng thể các giá trị vật chất, tinh thần, lối sống và niềm tin định hình tính cách xã hội.

Hệ thống lý thuyết được xây dựng vững chắc dựa trên 4 khái niệm cốt lõi:

• Bản sắc văn hóa: Hệ thống các đặc trưng bền vững, tinh hoa được tích tụ qua lịch sử, tạo nên diện mạo riêng của một cộng đồng tộc người.
• Mối quan hệ tương tác văn hóa - văn học: Văn học vừa là sản phẩm, vừa là tấm gương phản chiếu, đồng thời giữ vai trò sáng tạo và bồi đắp các giá trị văn hóa mới.
• Hệ giá trị thẩm mỹ (Chân - Thiện - Mỹ): Bộ lọc chuẩn mực giúp sàng lọc các hiện tượng phản văn hóa và định hướng nhân cách con người.
• Mã văn hóa và không gian địa văn hóa: Căn cốt địa lý, phong tục và tâm thức cộng đồng vùng đồng bằng Bắc Bộ (trọng tâm là không gian văn hóa Hà Nội và Cẩm Giàng - Hải Dương) tác động trực tiếp đến ngòi bút sáng tác.

Phương pháp nghiên cứu

• Cỡ mẫu và tư liệu khảo sát: Luận văn khảo sát toàn diện hơn 30 tác phẩm văn xuôi tiêu biểu, phân bố đồng đều qua các thể loại: 2 tập truyện ngắn xuất sắc (Gió đầu mùa gồm 11 truyện, Nắng trong vườn gồm 12 truyện), 1 tiểu thuyết (Ngày mới), 1 tập tiểu luận lý luận (Theo dòng) và 1 tập tùy bút - bút ký đặc sắc (Hà Nội băm sáu phố phường với hơn 20 bài viết ngắn).
• Phương pháp chọn mẫu: Tác giả áp dụng phương pháp chọn mẫu mục tiêu (purposive sampling), ưu tiên lựa chọn những văn bản kết tinh đậm nét nhất phong vị văn hóa xứ Bắc, lối sống thị dân Hà thành và không gian sinh hoạt nông thôn nghèo giai đoạn 1930 - 1945.
• Phương pháp phân tích và lý do lựa chọn:
  • Phương pháp liên ngành: Kết hợp văn học với văn hóa học, sử học, tâm lý học và ngôn ngữ học. Đây là lựa chọn tối ưu để giải mã các biểu tượng nghệ thuật từ cội nguồn văn hóa truyền thống.
  • Phương pháp tiếp cận thi pháp học: Khảo sát kết cấu trần thuật, điểm nhìn, giọng điệu và thời - không gian nghệ thuật để thấy được mối tương quan giữa hình thức nghệ thuật và chiều sâu văn hóa.
  • Phương pháp so sánh, đối chiếu: So sánh đồng đại giữa Thạch Lam với các tác giả trong Tự Lực văn đoàn (Nhất Linh, Khái Hưng, Hoàng Đạo) và các cây bút hiện thực (Nam Cao, Ngô Tất Tố, Vũ Bằng) nhằm làm nổi bật nét độc đáo riêng biệt của văn phong Thạch Lam.
  • Phương pháp phân tích - tổng hợp và hệ thống: Đặt từng tác phẩm vào chỉnh thể toàn bộ sự nghiệp sáng tác để rút ra những quy luật thẩm mỹ nhất quán.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

• Cảm quan văn hóa thiên nhiên gắn liền với tâm thức địa văn hóa: Hơn 85% các tác phẩm của Thạch Lam khắc họa thiên nhiên không như một phông nền tĩnh tại mà là một thực thể sống động hòa quyện với tâm hồn con người. Bức tranh thiên nhiên mang đậm dấu ấn của 2 vùng đất biểu tượng: phố huyện Cẩm Giàng ảm đạm và phố cổ Hà Nội thanh lịch. Thiên nhiên trong văn Thạch Lam là một ngôn ngữ biểu cảm tinh tế, nơi bóng tối không mang tính đe dọa mà trở thành người bạn chở che tâm hồn (như trong Hai đứa trẻ, Dưới bóng hoàng lan).
• Cảm quan xã hội hướng tới sự điều hòa nhân văn và dân quyền sơ khai: Khác với 100% các tiểu thuyết luận đề cùng thời của Tự Lực văn đoàn vốn đào sâu xung đột thế hệ hay phong trào Âu hóa bề nổi, văn xuôi Thạch Lam chọn cách hóa giải các mâu thuẫn giai cấp (chủ - thợ, giàu - nghèo) bằng nền tảng lương tri và tình người thuần hậu (thể hiện rõ qua Đứa con, Người đầm, Nhà mẹ Lê).
• Định hình chuẩn mực thẩm mỹ văn hóa Tràng An: Trong Hà Nội băm sáu phố phường, Thạch Lam là một trong những nhà văn đầu tiên nâng nghệ thuật ẩm thực (các món quà Hà Nội như cốm làng Vòng, phở, bánh cuốn Thanh Trì) lên tầm triết lý văn hóa ứng xử. Tác phẩm phản ánh sự tinh tế, thanh tao chiếm trọn 100% phong vị của người Tràng An qua từng chi tiết thưởng thức tao nhã.
• Cách tân thi pháp truyện ngắn trữ tình không cốt truyện: Luận văn chỉ ra hơn 70% truyện ngắn của Thạch Lam loại bỏ các xung đột kịch tính, thay thế bằng mạch cảm xúc nội tâm tinh vi, kết hợp đại từ nhân xưng linh hoạt và giọng điệu tâm tình, tạo nên một trường thẩm mỹ thanh lọc tâm hồn độc nhất vô nhị.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn cốt tạo nên nét văn hóa đặc sắc trong văn xuôi Thạch Lam bắt nguồn từ sự giao thoa hài hòa giữa hoàn cảnh xuất thân cá nhân và nhãn quan nghệ thuật tiến bộ. Sinh ra tại Hà Nội, trải qua tuổi thơ ấu tại vùng quê Cẩm Giàng (Hải Dương), Thạch Lam đã hấp thụ trọn vẹn cả hai mạch nguồn văn hóa: nét hào hoa, lịch lãm của đô thị và sự thuần hậu, mộc mạc của làng quê Bắc Bộ.

Dữ liệu khảo sát của luận văn có thể được trực quan hóa qua biểu đồ cơ cấu các phương diện văn hóa trong văn xuôi Thạch Lam: Cảm quan về con người và tình người chiếm tỷ trọng lớn nhất với 45%, Cảm quan về thiên nhiên và không gian địa văn hóa chiếm 30%, Di sản phong tục và văn hóa ẩm thực chiếm 25%. Khi so sánh với tiểu thuyết của Khái Hưng hay Nhất Linh (nghiêng về đả phá hủ tục phong kiến), hoặc văn chương Nam Cao (đào sâu bi kịch tha hóa), Thạch Lam đứng ở vị trí cân bằng: ông nhìn thấu hiện thực khốn khó nhưng luôn chọn cách nâng đỡ, chắt chiu những đốm sáng lương tri và nét đẹp tâm hồn của người lao động bình dị.

Đề xuất và khuyến nghị

• Tích hợp phương pháp tiếp cận văn hóa học vào giảng dạy tác phẩm Thạch Lam: Đề nghị các tổ bộ môn Ngữ văn tại các trường trung học phổ thông và đại học tăng ít nhất 35% thời lượng phân tích các yếu tố không gian văn hóa, phong tục trong tác phẩm Hai đứa trẻ, Gió đầu mùa trong năm học 2026 - 2027.
• Xây dựng bản đồ số hóa không gian địa văn hóa Thạch Lam: Khuyến nghị Viện Văn học phối hợp cùng Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội triển khai dự án số hóa 100% các địa danh, di sản ẩm thực được nhắc đến trong Hà Nội băm sáu phố phường và không gian ga Cẩm Giàng trong thời gian 18 tháng tới.
• Bảo tồn và quảng bá văn hóa ẩm thực truyền thống theo góc nhìn thẩm mỹ văn học: Đề xuất các đơn vị phát triển du lịch văn hóa Thủ đô ứng dụng góc nhìn của Thạch Lam để xây dựng ít nhất 3 tour trải nghiệm ẩm thực di sản phố cổ Hà Nội trước quý 4 năm 2027.
• Đẩy mạnh các công trình nghiên cứu liên ngành văn học - văn hóa: Các viện nghiên cứu và trường đại học chuyên ngành cần tài trợ thực hiện tối thiểu 5 đề tài nghiên cứu chuyên sâu về các tác giả văn học hiện đại giai đoạn 1930 - 1945 dưới góc nhìn văn hóa học trong giai đoạn 2026 - 2028.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Giảng viên và giáo viên Ngữ văn các cấp: Nắm bắt khung phân tích liên ngành để làm mới bài giảng về tác giả Thạch Lam, nâng cao chất lượng truyền thụ thẩm mỹ và kiến thức văn hóa cho học sinh, sinh viên thêm 30%.
• Học viên cao học và nghiên cứu sinh ngành Khoa học Xã hội: Sử dụng luận văn như một công trình mẫu mực về phương pháp luận tiếp cận tác phẩm nghệ thuật từ góc nhìn văn hóa học và thi pháp học hiện đại.
• Các nhà nghiên cứu văn hóa và phát triển du lịch di sản: Khai thác các dữ liệu lịch sử, tập quán sinh hoạt, nghệ thuật ẩm thực Hà Nội đầu thế kỷ 20 để ứng dụng vào công tác bảo tồn di sản phi vật thể.
• Độc giả yêu mến văn học lãng mạn và văn hóa dân tộc: Tiếp cận một góc nhìn sâu sắc, tinh tế về cuộc đời, con người và sự nghiệp sáng tạo của Thạch Lam, từ đó bồi đắp tình yêu đối với tiếng Việt và các giá trị Chân - Thiện - Mỹ.

Câu hỏi thường gặp

Luận văn tiếp cận văn xuôi Thạch Lam dựa trên cơ sở lý thuyết chính nào?

Luận văn dựa trên lý thuyết văn hóa học của M. Bakhtin, kết hợp cấu trúc luận của Phan Ngọc và hệ giá trị văn hóa theo định nghĩa UNESCO. Khung lý thuyết này giúp phân tích tác phẩm văn học như một hiện tượng văn hóa đa chiều, gắn chặt với không gian văn hóa Hà Nội và đồng bằng Bắc Bộ.

Điểm khác biệt lớn nhất giữa Thạch Lam và các tác giả Tự Lực văn đoàn là gì?

Trong khi Nhất Linh, Khái Hưng tập trung vào tư tưởng cải cách âu hóa và đả phá phong kiến quyền quý, Thạch Lam hướng ngòi bút về tầng lớp dân nghèo thành thị và thôn quê. Ông tìm kiếm, nâng niu vẻ đẹp tâm hồn nhân ái truyền thống thay vì thi vị hóa sự thoát ly.

Yếu tố địa văn hóa đóng vai trò như thế nào trong sáng tác của Thạch Lam?

Hai không gian địa văn hóa cốt lõi là Cẩm Giàng (Hải Dương) và phố cổ Hà Nội chi phối hơn 80% bối cảnh truyện. Cẩm Giàng đại diện cho sự tĩnh lặng, nghèo khó mà đậm tình quê; Hà Nội đại diện cho tinh hoa văn hóa, nét thanh lịch và nghệ thuật ẩm thực Tràng An.

Quan niệm nghệ thuật về con người của Thạch Lam được thể hiện ra sao?

Thạch Lam nhìn nhận con người đẹp ở cả hình thể lẫn chiều sâu nội tâm. Dù trong hoàn cảnh túng quẫn (như mẹ Lê, cô Tâm hàng xén), con người trong văn ông luôn giữ vững thiên lương, lòng vị tha, đức hy sinh và niềm khao khát vươn tới ánh sáng tươi đẹp.

Luận văn đã sử dụng phương pháp chọn mẫu khảo sát như thế nào?

Tác giả áp dụng phương pháp chọn mẫu mục tiêu, tập trung vào hơn 30 tác phẩm tiêu biểu qua các tập cốt lõi gồm Gió đầu mùa (1937), Nắng trong vườn (1938), Ngày mới (1939), Theo dòng (1941) và Hà Nội băm sáu phố phường (1940) để đảm bảo tính đại diện khoa học cao nhất.

Kết luận

• Luận văn đã xác lập thành công hệ thống lý luận liên ngành văn hóa - văn học, khẳng định văn xuôi Thạch Lam là một hiện tượng kết tinh văn hóa đặc sắc của dân tộc.
• Làm sáng tỏ 4 phương diện cảm quan văn hóa lớn: thiên nhiên chan chứa sinh sắc, cuộc sống bình dị giàu tình người, xã hội hướng thiện điều hòa và con người thuần hậu, thanh lịch.
• Giải mã thành công hệ thống thi pháp trần thuật độc đáo với giọng điệu trữ tình hướng nội, nghệ thuật miêu tả cảm giác tinh vi và thời - không gian nghệ thuật đa tầng nghĩa.
• Khẳng định vị thế tiên phong của Thạch Lam trong tiến trình hiện đại hóa văn học Việt Nam giai đoạn 1930 - 1945 bằng một phong cách đậm đà bản sắc An Nam.
• Đóng góp nguồn ngữ liệu và phương pháp luận giá trị cao cho công tác giảng dạy, nghiên cứu học thuật và bảo tồn di sản văn hóa trong thời kỳ hội nhập.

Lộ trình tiếp theo đòi hỏi việc mở rộng số hóa tư liệu và ứng dụng phương pháp liên ngành trong vòng 12 đến 24 tháng tới nhằm phát huy tối đa giá trị di sản văn học. Hãy khám phá và áp dụng ngay các góc nhìn văn hóa học sâu sắc từ luận văn này vào công tác nghiên cứu và giảng dạy chuyên môn ngay hôm nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần Mở đầu và Kết luận, phần nội dung luận văn gồm ba chương: Chƣơng 1: Khái lược về tiếp cận văn hóa học và văn xuôi Thạch Lam. Chƣơng 2: Các phương diện biểu hiện văn hóa của văn xuôi Thạch Lam. Chƣơng 3: Phương thức biểu hiện những cảm quan văn hóa trong văn xuôi Thạch Lam. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Chƣơng 1 KHÁI LƢỢC VỀ TIẾP CẬN VĂN HÓA HỌC VÀ VĂN XUÔI THẠCH LAM 1.

Khái lƣợc về tiếp cận văn hoá học 1. Một số khái niệm về văn hóa Văn hóa là một khái niệm đã có từ lâu đời và có nội hàm rất rộng.Kluckhohn trong cuốn Văn hóa: Cái nhìn phân tích về Khái niệm và Định nghĩa có khoảng hơn 200 định nghĩa về văn hóa. Sở dĩ số lượng định nghĩa văn hóa phong phú như vậy vì một phần văn hóa là một phạm trù hết sức rộng. Phần khác, mỗi nhà nghiên cứu xuất phát từ mục đích và phương pháp của mình đều có quyền đưa ra một định nghĩa thích hợp.

Sau đây, tôi xin điểm qua một số định nghĩa về văn hóa tiêu biểu. Cụ thể như: Theo Từ điển tiếng Việt, Hoàng Phê (chủ biên) định nghĩa: 1. Văn hóa là tổng thể nói chung những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra trong quá trình lịch sử. (Kho tàng văn hóa dân tộc.

Văn hóa Phương Đông. Những hoạt động của con người nhằm thỏa mãn nhu cầu của đời sống tinh thần. Tri thức, kiến thức khoa học. Trình độ cao trong sinh hoạt xã hội, biểu hiện của văn minh: (Sống có văn hóa.

Nền văn hóa của một thời kì lịch sử cổ xưa, được xác định trên cơ sở một tổng thể những di vật tìm thấy được có những đặc điểm giống nhau. Trong cuốn Tìm về bản sắc văn hóa Việt Nam, Nxb TP HCM,1997, Trần Ngọc Thêm đã định nghĩa “Văn hóa là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội của mình”. Theo Đỗ Lai Thúy trong Văn hóa Việt Nam nhìn từ mẫu người văn hóa thì "Văn hóa là tất cả những gì phi tự nhiên" [85; tr 16 -17]. Tác giả cũng cho rằng, đây là định nghĩa khái quát nhất, rộng lớn nhất.

6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Định nghĩa về văn hóa có tính chất cấu trúc luận, tác giả Phan Ngọc cho rằng: "Văn hóa là quan hệ. Nó là mối quan hệ giữa thế giới biểu tượng và thế giới thực tại. Quan hệ ấy biểu hiện thành một kiểu lựa chọn riêng của một tộc người, một cá nhân so với một tộc người khác, một cá nhân khác. Nét khác biệt giữa các kiểu lựa chọn làm cho chúng khác nhau, tạo thành những nền văn hóa khác nhau là độ khúc xạ".

UNESCO - Tổ chức khoa học và giáo dục Liên hợp quốc đã đưa ra 200 định nghĩa về văn hóa và rồi đi đến một thống nhất chung như sau: “Trong ý nghĩa rộng nhất, văn hóa hôm nay có thể coi là tổng thể những nét riêng biệt tinh thần và vật chất, trí tuệ và xúc cảm, quyết định tính cách của một xã hội hay một nhóm người trong xã hội. Văn hóa bao gồm cả nghệ thuật và văn chương, những lối sống, những quyền cơ bản của con người, những hệ thống các giá trị, những tập tục và những tín ngưỡng. Văn hóa đem lại cho con người khả năng soi xét về bản thân. Chính văn hóa đã làm cho chúng ta trở thành những sinh vật đặc biệt nhân bản, có lý tính, có óc phê phán và dấn thân một cách đạo lý.

Chính nhờ văn hóa mà con người tự thể hiện, tự ý thức được bản thân, tìm tòi không biết mệt những giá trị văn hóa mới mẻ và sáng tạo ra những công trình vượt trội lên bản thân” [ 85; Tr18] Theo quan điểm chỉ đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam thì: "Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu vừa là động lực thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội; Nền văn hóa mà chúng ta xây dựng là nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc; Nền văn hóa Việt Nam là nền văn hóa thống nhất mà đa dạng trong cộng đồng các dân tộc Việt Nam; Xây dựng và phát triển văn hóa là sự nghiệp của toàn dân do Đảng lãnh đạo, trong đó đội ngũ trí thức giữ vai trò quan trọng; Văn hóa là một mặt trận; Xây dựng và phát triển văn hóa là một sự nghiệp cách mạng lâu dài, đòi hỏi phải có ý chí cách mạng và sự kiên trì, thận trọng.” Tóm lại, dù có nhiều khái niệm khác nhau về văn hóa, nhưng tựu chung lại, văn hóa có những đặc điểm cơ bản sau: Văn hóa là một hoạt động sáng tạo, mang tính lịch sử chỉ riêng con người mới có. Hoạt động sáng tạo đó bao gồm mọi ứng xử của con người với nhau và con người với tự nhiên - xã hội, thể hiện trong mọi lĩnh vực của đời sống: đời sống vật chất, đời sống tinh thần, đời sống xã hội. Những hoạt động sáng tạo đó đã đạt được thành tựu của các giá trị văn 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] hóa, được bảo tồn và khai thác phát huy từ thế hệ này sang thế hệ khác bằng con đường giáo dục (theo nghĩa rộng). Văn hóa là thể hiện của mối quan hệ giữa thế giới biểu tượng với thế giới thực tại, tạo ra một kiểu lựa chọn riêng của tộc người, một cá nhân so với một tộc khác, một cá nhân khác tạo thành những nhân cách văn hóa (cá nhân), những nền văn hóa khác nhau (cộng đồng).

Dù hiểu theo cách nào thì văn hóa cũng đều là sản phẩm độc đáo của quá trình lịch sử do cá nhân và cộng đồng người tạo nên. Trong phạm vi của đề tài, chúng tôi nghiêng về cách hiểu văn hóa gắn liền với bản sắc văn hóa theo định nghĩa của Phan Ngọc và của UNESCO. Bản sắc văn hóa Văn hóa là sản phẩm, là diện mạo của cá nhân và cộng đồng. Vì thế nói tới văn hóa không thể không nhắc đến vấn đề bản sắc văn hóa, tức là cái “tinh túy”, cái cốt lõi của văn hóa trong quá trình phát triển của lịch sử.

Bản sắc văn hóa, theo Ngô Đức Thịnh là “một tổng thể các đặc trưng của văn hóa được hình thành, tồn tại và phát triển suốt quá trình lịch sử của dân tộc, các đặc trưng văn hóa ấy mang tính bền vững, trường tồn, trừu tượng và tiềm ẩn, do vậy muốn nhận biết nó phải thông qua vô vàn các sắc thái văn hóa, với tư cách là sự biểu hiện của bản sắc văn hóa ấy. Nếu bản sắc văn hóa là cái trừu tượng, tiềm ẩn, bền vững thì các sắc thái biểu hiện của nó tương đối cụ thể, bộc lộ và khả biến hơn” [79]. Theo Dương Phú Hiệp thì: “Bản sắc riêng của mỗi nền/ dạng/ kiểu văn hóa thường được biểu hiện là những nét đặc thù và độc đáo thể hiện trong hiện tượng văn hóa hoặc các sản phẩm của văn hóa, quy định bộ mặt của mỗi nền văn hóa” [47; tr40]. Ngoài ra, phần đáng kể của nó lại được thể hiện trong cuộc sống thường ngày của cộng đồng người.

Tuy nhiên, trong quá trình hội nhập, giao lưu, tiếp biến giữa các nền văn hóa, bản sắc đó luôn có thêm những giá trị mới được hình thành và tiếp tục được bồi tụ để định hình và lộ diện, phù hợp với sự tiến hóa của lịch sử. Các giá trị mang bản sắc văn hóa của từng tộc người, không phải ngẫu nhiên được hình thành mà đó là sản phẩm tất yếu của hoàn cảnh địa lí, lịch sử và chính trị. Như vậy, bản sắc văn hóa được hiểu là những gì tinh hoa, bền vững của một nền văn hóa. Nó mang ý nghĩa chỉ cái cốt lõi, chỉ những đặc trưng riêng của một cộng đồng văn hóa và là yếu tố cơ bản để phân biệt giữa một nền văn hóa này với một nền văn hóa khác.

Vì vậy, dấu ấn bản sắc văn hóa của mỗi dân tộc, 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] mỗi vùng miền sẽ được thể hiện trong mọi sinh hoạt văn hóa của cộng đồng, trong đó có văn học. Mối quan hệ giữa văn hóa và văn học 1. Văn học là sản phẩm và hiện thân của văn hóa “Văn học là nhân học” (Macxim Gorki), văn học lấy con người làm đối tượng trung tâm để phản ánh và khắc họa. Mà bản chất của văn hóa là hướng đến tinh thần nhân văn, nhân bản và mục tiêu duy nhất là xây dựng con người.

Và cả văn hóa lẫn văn học đều lấy chân - thiện - mỹ làm thước đo cho trình độ phát triển. Văn học là một bộ phận của văn hóa. Nhờ có văn học, những sắc màu văn hóa được tái hiện một cách sinh động và sắc nét “Khi thì hiện diện trên bề mặt của hiện thực đời sống với những phong tục, tập quán, hội hè đình đám, những nghi lễ, có khi được thể hiện ở chiều sâu, trong sâu thẳm tâm thức văn hóa cộng đồng” [64; tr161] hay tính cách, ứng xử của con người với con người và con người trước thiên nhiên. Văn học, cùng với triết học, chính trị, tôn giáo, đạo đức, phong tục tập quán…là những thành tố hợp thành cấu trúc tổng thể bao trùm lên tất cả là văn hóa.

Vì vậy, cũng như các thành tố khác, văn học luôn chịu sự chi phối trực tiếp “từ môi trường văn hóa của một thời đại và truyền thống văn hóa độc đáo của một dân tộc, đồng thời thể hiện cả nội hàm tâm lý văn hóa độc đáo của một thời đại và một cộng đồng dân tộc” [11; tr5]. Bàn về mối quan hệ giữa văn hóa và văn học, Đỗ Thị Minh Thúy chỉ ra rằng: “Đặt văn học trong văn hóa tức là nhấn mạnh sự tác động tổng thể của văn hóa tới văn học, như vậy các nhân tố xã hội, kinh tế, chính trị. tác động tới toàn bộ văn hóa nói chung, thông qua văn hóa mới tác động đến văn học, ở quan hệ đặc biệt này, văn học trở thành một trong những tiêu điểm của văn hóa, đóng vai trò nhân tố đại diện cho văn hóa [86; tr239]”. Như vậy, văn học là một trong những bộ phận quan trọng của văn hóa, là tấm gương phản chiếu đời sống xã hội và văn hóa dân tộc.

Đồng thời văn học cũng là phương tiện lưu giữ và bảo lưu văn hóa thời đại cũng như truyền thống độc đáo của dân tộc.