đặt vấn đề và giải quyết vấn đề khác nhau. Có khi nghiêng về triết lý tƣ biện, cũng có khi trình bày suy nghĩ qua cảm nhận cảm tính. Văn hóa với biểu hiện đa dạng của nó trong tác phẩm văn học là một yếu tố làm nên giá trị cho tác phẩm. Tính văn hóa trong tác phẩm văn học tạo ra sự tƣơng 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đồng trong việc tiếp nhận tác phẩm văn học ở những cộng đồng ngƣời không cùng một không gian nào đó.
Sự hình thành của những khái niệm văn hóa nhƣ văn hóa phƣơng Đông, văn hóa phƣơng Tây, văn hóa dân tộc, văn hóa vùng… từ trong bản thân có khác nhau về mặt phạm vi, đó là do sự liên đới xa hay gần trong việc thừa hƣởng và hấp thụ những yếu tố của một không gian văn hóa nhất định. Đƣơng nhiên cũng đồng thời tạo nên hệ thống hình tƣợng, biểu tƣợng khác nhau trong đời sống nói chung, các loại hình văn học nghệ thuật nói riêng trong đó có văn học. Trong vấn đề này, cần thiết phải tìm hiểu một khái niệm khác, đó là bản sắc văn hóa. Có nhiều cách trả lời khác nhau về bản sắc văn hóa dân tộc, ngƣời ta cũng mặc nhiên công nhận rằng bản sắc dân tộc là cái có thật, nên rất nhiều công trình gắng công tìm hiểu.
Nhƣng truy tìm theo hƣớng nào và bằng cách nào là điều cần bàn đến. Bởi một lẽ, ngay trong bản thân khái niệm văn hoá đến nay vẫn còn nhiều tranh cãi do đứng ở những góc độ khoa học khác nhau để nghiên cứu. Văn hoá xét về mặt biểu hiện là một hiện tƣợng xã hội mà không phải hiện tƣợng tự nhiên, nó thuộc về giá trị tinh thần. Theo nghĩa chung nhất, văn hoá đƣợc xem là toàn bộ những hoạt động sáng tạo của con ngƣời trong quá khứ cũng nhƣ trong hiện tại tạo thành những chuẩn mực hay giá trị, thị hiếu và truyền thống, gọi chung là hệ “giá trị - xã hội”, cũng đồng thời là một thành tố cơ bản làm nên bản sắc riêng của mỗi cộng đồng dân tộc.
Có thể nói bản sắc văn hóa dân tộc chính là sự thể hiện của tâm lý dân tộc, đƣợc biểu hiện ra ở lối sống, nếp sống, ở phong tục tập quán, ở sự ƣa thích, cách suy nghĩ, ở thang bảng giá trị xã hội. Tất cả cùng hiện ra những nét độc đáo, đặc sắc nhằm phân biệt giữa dân tộc này với dân tộc khác. Bản sắc văn hóa dân tộc biểu hiện về bản lĩnh sáng tạo của mỗi dân tộc. Đƣợc kết tinh thành những “biểu tƣợng văn hóa” và thông qua hệ thống biểu tƣợng, chúng ta có thể hiểu đƣợc tâm cách, cũng nhƣ tính cách của dân tộc đó.
20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nghiên cứu biểu tƣợng trong văn học là một biểu hiện của hƣớng nghiên cứu cứu văn hóa, văn học. Qua thời gian và không gian, biểu tƣợng trong sự hiện tồn các hàm nghĩa vĩnh hằng và cả những hàm nghĩa mới mẻ đƣợc bồi cấp dần dần đã trở thành một sinh thể sống, một vũ trụ vi mô, một thế giới toàn vẹn. Xem xét biểu tƣợng nhƣ những cổ mẫu trong văn hóa sẽ nhận thấy chiều sâu trong ý thức ngƣời nghệ sỹ, tìm về những giá trị truyền thống, cũng nhƣ sự tinh tế của ý thức cộng đồng. Nhƣng tất nhiên, không phải hình tƣợng nghệ thuật nào cũng đều trở thành biểu tƣợng văn hóa.
Chỉ khi nào biểu tƣợng ngôn ngữ văn hóa xuất hiện trong những thao tác lựa chọn và kết hợp của một chủ thể sáng tạo nhất định thì nó mới trở thành một biểu tƣợng ngôn ngữ nghệ thuật. Một hình ảnh trở thành biểu tƣợng khi nó ôm chứa đƣợc những cấp tầng ý nghĩa sâu xa hơn bản thân nó. Biểu tƣợng, bởi thế vừa là một sự chƣng cất của hình ảnh qua tâm hồn nghệ sỹ, vừa là một sự giãn nở biên độ của hình ảnh qua những mối liên kết với nhân vật, tình huống, môi trƣờng văn hóa và các yếu tố khác… Các hình ảnh hiện ra trong tác phẩm văn chƣơng tự nó trở thành các ký hiệu, tín hiệu nghệ thuật mang nghĩa để tái hiện cuộc đời con ngƣời và/hoặc dân tộc. Tuy vậy, việc sắp xếp, xử lý các chi tiết, các sự kiện đƣợc lấy từ cuộc sống sao cho trở thành chất liệu nghệ thuật đắc dụng, hợp lý còn phụ thuộc vào tài năng sáng tạo của mỗi cá nhân.
Những ký hiệu trong hệ tác phẩm của một nền văn học nhất định dù dƣới hình thức, hình ảnh hay hình tƣợng, biểu tƣợng hay biểu trƣng đều mang một “mã văn hóa” đặc trƣng của dân tộc, cho thấy tính chất dân tộc. Do đó, việc khai thác tác phẩm văn chƣơng không thể không đề cập tới tính văn hóa của hệ thống biểu tƣợng ấy. Đồng thời, thông qua các hình tƣợng, hình ảnh, biểu tƣợng, ý nghĩa tƣợng trƣng… đƣợc tổng kết lại trong kho tàng văn học dân gian, trong văn học viết chung cho cả dân tộc, hoặc có khi trở thành các cổ mẫu của nhiều nền văn học lớn, mang tính phổ quát nhân loại nếu nhƣ các 21 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hình ảnh, biểu tƣợng đó gắn với thần thoại, đƣợc chuyển tải vào văn hóa tôn giáo, vào Kinh Thánh… Trong khi nghiên cứu tác phẩm văn học, nếu chú ý phân tích ý nghĩa văn hóa của một số biểu tƣợng, môtip, có thể tìm thấy những lớp nghĩa phong phú bên trong tác phẩm. Thực tế, biểu tƣợng đƣợc các nhà nghiên cứu văn hóa, cũng nhƣ văn học rất coi trọng vì nó là “đơn vị cơ bản” của văn hóa, là “hạt nhân di truyền xã hội” và bởi nó đƣợc sinh ra nhờ năng lực biểu tƣợng hóa của con ngƣời.
Con ngƣời tƣ duy bằng biểu tƣợng, giao tiếp bằng biểu tƣợng, thể hiện tâm tƣ tình cảm sâu kín nhất cũng nhƣ thăng hoa những khát vọng đều bằng biểu tƣợng. Chính vì vậy mới có nhà nghiên cứu văn hóa cho rằng “văn hóa là dòng thác biểu tƣợng đi từ ngƣời này sang ngƣời khác”.2 Mẫu Thượng ngàn và Đội gạo lên chùa - nơi gặp gỡ của biểu tượng văn hóa làng Với hai tiểu thuyết đang nhắc tới, có thể thấy nổi lên một số biểu hiện của bản sắc văn hoá nhƣ hiện tƣợng “vô thức tập thể” hay tâm lí đám đông. Đây là hiện tƣợng văn hoá truyền thống từ ngàn xƣa, ứng hợp với quan hệ ứng xử của một nền văn hoá nông nghiệp lúa nƣớc, với kiểu quan hệ cộng đồng làng xã. Hiện tƣợng này thƣờng có sự gắn kết chặt chẽ với hình tƣợng ngôi làng.
Nhà văn tìm thấy sự tƣơng đồng ở tính bất biến tâm lý đám đông và cộng đồng làng, rộng hơn là “liên làng” thông qua sự đồng chất của đám đông với làng ở “sự biến mất cá tính có ý thức và việc định hƣớng những tình cảm, tƣ tƣởng theo một chiều nhất định; sự gặp gỡ của tính cộng đồng ở làng và ở đám đông vì họ đã có một thứ tâm hồn tập thể để cảm nhận, suy nghĩ và hành động theo một cách hoàn toàn khác với cách mà một cá nhân riêng lẻ vẫn cảm nhận, suy nghĩ và hành động” [5, tr. Từ bối cảnh chật hẹp của những ngôi làng và những mối liên hệ liên làng, tác giả nhìn thấy sự đồng 22 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thuận vững chãi cần đƣợc khai phóng, cũng nhƣ những mù quáng và thiển cận cần đƣợc dẫn lối chỉ đƣờng. Mỗi dân tộc trong quá trình sáng tạo và phát triển văn hóa của mình, đã hình thành một số nội dung “vô thức tập thể” có nội hàm lịch sử phong phú, thẩm thấu vào các lớp của sáng tạo văn học trong các thời đại khác nhau. Dù thời gian qua đi, các triều đại-chế độ xã hội thay đổi, nhƣng những biểu tƣợng một khi đã trở thành biểu tƣợng văn hóa vẫn tồn tại bền bỉ, ngoan cƣờng trong tâm thức con ngƣời của cộng đồng dân tộc ấy.
Và nếu nhƣ, trong quá trình tiếp nhận văn học, có thể phát hiện những bộ phận nhỏ của tác phẩm, sẽ mở rộng đƣợc tầm nhìn, khảo sát đƣợc cả chiều rộng và chiều sâu, cũng nhƣ sẽ phát hiện ra và nắm bắt đƣợc những nhân tố có tính cộng đồng từ trong cội nguồn lịch sử văn hóa của nó có khi rất sâu kín. Ở đây, hai tiểu thuyết Mẫu Thượng ngàn và Đội gạo lên chùa đều sử dụng biểu tƣợng là hình ảnh ngôi làng làm trung tâm của sự cố kết cộng đồng, đồng thời là điểm tựa để các cá nhân trong đó bộc lộ tính cách. Nói cách khác qua đó, làm nổi bật hình tƣợng ngƣời dân Việt Nam trong mối liên đới với hiện tƣợng “tâm lý đám đông” và những yếu tố cấu thành nên một chỉnh thể văn hóa mang tính thuần Việt - văn hóa làng. Khi nhắc đến biểu tƣợng văn hoá làng hẳn nhiên không thể thiếu hình tƣợng những ngôi đền, mái đình, mái chùa.
Đó không đơn thuần là những thiết chế văn hoá của tín ngƣỡng, của tôn giáo, đạo phái, mà sự hiện hữu của chúng còn bám rễ, ăn sâu trong tâm thức mỗi ngƣời dân Việt khi ý thức về văn hoá truyền thống, về cộng đồng làng xã của họ từ ngàn xƣa. Nếu ngôi đình của làng Cổ Đình trong Mẫu Thượng ngàn là niềm kiêu hãnh của ngƣời dân nơi đây, thì ngôi chùa Sọ trong Đội gạo lên chùa là nơi gửi gắm sự bình yên cho tâm hồn của những con ngƣời bé mọn khi họ xa cơ lỡ bƣớc, khi họ cần một chốn an ủi cho những mất mát, đau thƣơng mà số phận buộc phải 23 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com gánh chịu, thậm chí là nơi cất giấu sự tinh khiết, trong ngần khi ngƣời ta không thể tiếp tục tồn sinh ở cái thế giới của bụi bặm, xô bồ chốn trần gian. Nếu nhƣ trong Mẫu Thượng ngàn, tiếng kèn đƣa tiễn trở thành biểu tƣợng của tình yêu, của sự trọn nghĩa vẹn tình và niềm tri ân sâu nặng của ông trƣởng Kiên với vợ là bà Ngát. Cây mít trong vƣờn trở thành biểu tƣợng của sự tiếp nối dòng họ, của sự lƣu truyền đối với ông Đồ Tiết.
Cây đa đầu làng hùng vĩ trở thành niềm kiêu hãnh của ngƣời dân Cổ Đình. thì ở Đội gạo lên chùa đó là tiếng chuông ngân từ ngôi chùa Sọ mang theo tâm tình của ngƣời làng Sọ, tiếng chuông ấy vang lên những âm thanh trầm - bổng, vui - buồn khác nhau hòa vào nỗi niềm của con ngƣời nơi đây. Đó là cái giếng chùa tỏa hƣơng thơm mát, nơi cô bé Rêu tinh khôi, hồn nhiên đã trẫm mình để trốn khỏi cuộc đời của những toan tính, dối gian.