Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. ĐẶC ĐIỂM SINH LÝ TIÊU HÓA CỦA LỢN CON 1. Đặc điểm tiêu hóa của lợn con Ở gia súc non sau khi sinh ra, chức năng của các cơ quan trong cơ thể nhất là cơ quan tiêu hóa chưa hoàn chỉnh, nồng độ HCl và các men tiêu hóa chưa đảm nhiệm đầy đủ chức năng tiêu hóa, rất dễ gây rối loạn trao đổi chất, hậu quả dễ nhận biết là rối loạn tiêu hóa, gây tiêu chảy, còi cọc, thiếu máu và chậm lớn. Trong dịch vị của gia súc non chưa có đủ lượng axit HCl tự do nên không hoạt hóa được men pepsin, vì vậy không tiêu hóa hết sữa mẹ, trong khi đó sữa mẹ lại là môi trường phát triển tốt của nhiều loại vi khuẩn.
Cù Xuân Dần và cs. (1996) [8] cho rằng, trong dịch vị của lợn con dưới 1 tháng tuổi không có HCl tự do, vì lúc này axit tiết ra ít và nhanh chóng liên kết với dịch nhầy. Do vậy, vi sinh vật có điều kiện phát triển và gây bệnh viêm dạ dày, viêm ruột ở lợn con. Ở lợn con có giai đoạn không có axit HCl trong dạ dày, giai đoạn này được coi là giai đoạn thích ứng cần thiết tự nhiên.
Chính nhờ sự thích ứng này, cơ thể lợn con mới có khả năng hấp thu được kháng thể qua sữa đầu của lợn mẹ. Trong giai đoạn này, dịch vị không có hoạt tính phân giải protein mà chỉ có hoạt tính làm vón sữa nên albumin và globulin được chuyển xuống ruột và thẩm thấu vào máu. Khi lợn trên 15 ngày tuổi, tình trạng thiếu axit HCl ở dạ dày không còn là sự cần thiết sinh lý bình thường nữa. Việc cho lợn con tập ăn sớm và cai sữa sớm đã rút ngắn được giai đoạn thiếu axit HCl, hoạt hóa hoạt động tiết dịch, giúp tăng khả năng tạo các đáp ứng miễn dịch của cơ thể.
Giai đoạn sau cai sữa sẽ là một giai đoạn khó khăn đối với lợn con khi chuyển từ sữa mẹ sang ăn các loại thức ăn khác. Điều đó có thể gây mất cân bằng hệ vi sinh vật đường ruột, tạo điều kiện cho vi khuẩn có hại phát triển và gây ra bệnh, dẫn đến kết quả là lợn con có thể chết hoặc sau khi khỏi thì còi cọc chậm lớn. 5 Ngoài ra, lợn con còn chịu nhiều tác động của môi trường ngoại cảnh là những tác nhân stress ảnh hưởng lớn đến sức đề kháng của lợn con. Khả năng đáp ứng miễn dịch của lợn con Là khả năng của cơ thể đáp ứng lại các kích thích của mầm bệnh khi mầm bệnh xâm nhập vào cơ thể.
Ở gia súc non, mầm bệnh có nhiều thuận lợi khi xâm nhập vào cơ thể và gây bệnh. Trong hệ thống tiêu hóa của lợn con, lượng enzym tiêu hóa và lượng axit HCl tiết ra còn ít, chưa đủ đáp ứng cho quá trình tiêu hóa, làm cho quá trình tiêu hóa kém, hấp thu kém; thức ăn trong đường tiêu hóa dễ lên men và các loại vi khuẩn gây bệnh như Salmonella, E. coli… xâm nhập vào đường tiêu hóa và gây tiêu chả cho lợn con. Ngoài ra, ở gia súc non, các yếu tố miễn dịch không đặc hiệu như bổ thể, protein liên kết, lizozym được tổng hợp còn ít, phản ứng của đại thực bào rất yếu.
Vì thế, ở gia súc non không những chưa có kháng thể đặc hiệu mà kháng thể không đặc hiệu cũng rất yếu. Chính vì vậy, lợn con cần phải được bú sữa đầu để tiếp thu kháng thể từ mẹ, từ đó tăng sức đề kháng chống lại mầm bệnh. Do cấu tạo đặc biệt của gia súc non nên tiêu chảy thường xảy ra ở giai đoạn lợn con tập ăn và cai sữa. Bên cạnh đó, sự phát triển hệ vi sinh vật trong đường ruột của gia súc non và tạo ra thế cân bằng nhằm khắc phục, hạn chế loạn khuẩn trong quá trình phát triển của cơ thể gia súc non là rất quan trọng.
Để hạn chế hội chứng tiêu chảy ở lợn con, cần tiêm phòng cho lợn mẹ và tạo cho gia súc non điều kiện sống tốt, tránh các yếu tố bất lợi tác động vào cơ thể như chế độ ăn uống không hợp lý, khẩu phần thức ăn không đảm bảo dinh dưỡng, ăn không đúng giờ, thời tiết thay đổi đột ngột, chế độ chăm sóc không thích hợp sẽ tạo điều kiện cho vi sinh vật xâm nhập vào cơ thể gây tiêu chảy. MỘT SỐ HIỂU BIẾT CHUNG VỀ HỘI CHỨNG TIÊU CHẢY 1. Khái niệm về hội chứng tiêu chảy Theo Phạm Ngọc Thạch (1996) [48], hội chứng tiêu chảy là hội chứng bệnh lý đường tiêu hoá, là hiện tượng con vật thải phân nhanh, nhiều lần trong ngày, tỷ lệ nước trong phân cao đến 80 - 90% do rối loạn chức năng tiêu hoá (ruột tăng cường 6 co bóp và tiết dịch) hoặc chỉ phản ánh đơn thuần sự thay đổi tạm thời của phân gia súc bình thường khi gia súc đang thích ứng với những thay đổi trong khẩu phần ăn. Tiêu chảy xảy ra ở nhiều bệnh và bản thân nó không phải là bệnh đặc thù (Archie H.
Tuỳ theo đặc điểm, tính chất, diễn biến bệnh, hoặc loài gia súc, hoặc nguyên nhân chính gây bệnh mà hội chứng tiêu chảy được gọi bằng tên khác nhau như: bệnh xảy ra đối với gia súc non theo mẹ gọi là bệnh lợn con ỉa phân trắng, hay bê nghé phân trắng; còn ở gia súc sau cai sữa là chứng khó tiêu, chứng rối loạn tiêu hoá, hoặc hội chứng rối loạn tiêu hoá… Nếu xét về nguyên nhân chính gây bệnh thì có các tên gọi như: bệnh Colibacillosis do vi khuẩn E. coli gây ra, bệnh phó thương hàn lợn do vi khuẩn Samonella spp. gây ra, bệnh viêm dạ dày ruột truyền nhiễm (TGE) do Coronavirus gây ra,… Song, với bất kỳ cách gọi thế nào thì tiêu chảy luôn được đánh giá là hội chứng phổ biến trong các dạng bệnh của đường tiêu hoá, xảy ra ở mọi nơi, mọi lúc các triệu chứng chung là: ỉa chảy, mất nước và chất điện giải, suy kiệt, có thể dẫn đến chết (Archie H. Một số nguyên nhân gây tiêu chảy ở lợn Tiêu chảy là một hiện tượng bệnh lý có liên quan đến nhiều yếu tố, có yếu tố là nguyên nhân nguyên phát, có yếu tố là nguyên nhân thứ phát.
Vì vậy việc phân biệt rạch ròi giữa các nguyên nhân gây tiêu chảy là rất khó khăn (Phạm Ngọc Thạch, 1996 [48], Lê Minh Chí, 1995 [6]). Tiêu chảy có thể do một số nguyên nhân quan trọng như sau: 1. Do môi trường ngoại cảnh Môi trường ngoại cảnh là một trong ba yếu tố cơ bản gây ra dịch bệnh, mối quan hệ giữa Cơ thể - Mầm bệnh - Môi trường là nguyên nhân của sự không ổn định về sức khoẻ, dẫn đến phát sinh bệnh (Nguyễn Như Thanh và cs. Môi trường ngoại cảnh bao gồm các yếu tố: nhiệt độ, ẩm độ, các điều kiện về chăm sóc nuôi dưỡng, vệ sinh chuồng trại, sự di chuyển, thức ăn, nước uống… Khi gia súc bị nhiễm lạnh kéo dài sẽ làm giảm phản ứng miễn dịch, giảm tác dụng thực 7 bào, làm cho gia súc dễ bị nhiễm khuẩn và bị bệnh (Hồ Văn Nam và cs.
Khẩu phần ăn cho vật nuôi không thích hợp, trạng thái thức ăn không tốt, thức ăn kém chất lượng như mốc, thối và nhiễm các tạp chất, các vi sinh vật có hại dễ dẫn đến rối loạn tiêu hoá kèm theo viêm ruột, ỉa chảy ở gia súc (Trịnh Văn Thịnh, 1985 [50], Hồ Văn Nam và cs. Khi gặp điều kiện ngoại cảnh không thuận lợi, thay đổi đột ngột về thức ăn, vitamin, protein, thời tiết, vận chuyển…làm giảm sức đề kháng của con vật thì vi khuẩn thường trực sẽ tăng độc tố và gây bệnh (Bùi Quý Huy, 2003 [24]). Như vậy, nguyên nhân môi trường ngoại cảnh gây ra hôi chứng tiêu chảy không mang tính đặc hiệu mà mang tính tổng hợp. Lạnh và ẩm gây rối loạn hệ thống điều hoà trao đổi nhiệt của cơ thể lợn, dẫn đến rối loạn quá trình trao đổi chất, làm giảm sức đề kháng của cơ thể, từ đó các mầm bệnh trong đường tiêu hoá có thời cơ tăng cường độc lực và gây bệnh.
Nguyên nhân do vi sinh vật Vi sinh vật bao gồm các loại virus, vi khuẩn và nấm mốc. Chúng vừa là nguyên nhân nguyên phát, cũng vừa là nguyên nhân thứ phát gây tiêu chảy. * Tiêu chảy do vi khuẩn: Một số vi khuẩn thuộc họ vi khuẩn đường ruột như E. coli, Salmonella spp.
perfringens… là những vi khuẩn quan trọng, gây rối loạn tiêu hoá, gây viêm ruột, tiêu chảy ở người và nhiều loài động vật. Đào Trọng Đạt và cs. (1996) [14] cho biết: vi khuẩn E. coli chiếm tỷ lệ cao nhất trong số các vi khuẩn đường ruột gây tiêu chảy (45,6%).
Trong đường tiêu hoá của gia súc có hệ vi khuẩn gọi là hệ vi khuẩn đường ruột, được chia thành 2 loại, trong đó vi khuẩn có lợi có tác dụng lên men phân giải các chất dinh dưỡng, giúp cho quá trình tiêu hoá được thuận lợi; và vi khuẩn có hại, khi có điều kiện thì gây bệnh. Theo Lê Văn Tạo (1996) [46], họ vi khuẩn đường ruột gồm những vi khuẩn cộng sinh thường trực trong đường ruột. Những vi khuẩn này, muốn từ trạng thái cộng sinh trở thành gây bệnh phải có đủ 3 điều kiện: 8 - Cơ thể vật chủ có cấu trúc giúp cho vi khuẩn thực hiện được chức năng bám dính. - Vi khuẩn phải có khả năng sản sinh các yếu tố gây bệnh, đặc biệt là sản sinh độc tố, trong đó quan trọng nhất là độc tố đường ruột Enterotoxin.
- Vi khuẩn có khả năng xâm nhập vào lớp tế bào biểu mô của niêm mạc ruột, từ đó phát triển nhân lên. Một số vi khuẩn thuộc họ vi khuẩn đường ruột là E. coli, Salmonella spp., Shigella, Klebsiella, Cl. perfringens… là những vi khuẩn quan trọng gây ra rối loạn tiêu hoá, viêm ruột, tiêu chảy ở người và nhiều loài động vật.
Hồ Văn Nam và cs. (2000) [2] nhấn mạnh: vi khuẩn đường ruột có vai trò không thể thiếu trong hội chứng tiêu chảy ở vật nuôi. Nguyễn Như Pho (2003) [38] cho rằng, khả năng gây bệnh của các loại vi khuẩn đối với lứa tuổi lợn khác nhau. Đối với lợn con theo mẹ, lợn sau cai sữa hoặc giai đoạn đầu nuôi thịt thì tỷ lệ mắc tiêu chảy do Salmonella cao hơn; giai đoạn từ lúc sơ sinh đến sau khi cai sữa thường do E.
coli; lứa tuổi 6 - 12 tuần thường do xoắn khuẩn Treponema hyodysenterriae; vi khuẩn yếm khí Cl. perfringens thường gây bệnh nặng cho lợn con theo mẹ trong khoảng 1 tuần tuổi đến cai sữa. Phạm Sỹ Lăng (2009) [31] cho biết, tiêu chảy ở lợn do vi khuẩn chủ yếu có trong những bệnh sau: - Bệnh do vi khuẩn E.
