Nghiên cứu sự hình thành và phát triển hồ nước tại các quận nội thành Hà Nội

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu hus nghiên cứu sự hình thành phát triển và đề xuất giải pháp sử dụng hợp lý một số hồ nước tại các, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Đỗ Thị Ngân
• Người hướng dẫn: PGS.TS Đặng Văn Bào
• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Tự Nhiên – Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Sử dụng và Bảo vệ Tài nguyên môi trường
• Đề tài: Nghiên cứu sự hình thành, phát triển và đề xuất giải pháp sử dụng hợp lý một số hồ nước tại các quận nội thành Hà Nội
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU HỒ NƯỚC TRÊN ĐỒNG BẰNG CHÂU THỔ
• 1.1. Khái niệm chung về hồ
• 1.2. Nguồn gốc hình thành và quá trình phát triển hồ trên đồng bằng châu thổ
• 1.3. Khái niệm về sử dụng hợp lý các hồ nước
• 1.4. Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan tới đề tài
• 1.5. Cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG TỚI SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN MỘT SỐ HỒ NƯỚC TẠI CÁC QUẬN NỘI THÀNH HÀ NỘI
• 2.1. Điều kiện địa chất
• 2.2. Địa hình và quá trình địa mạo
• 2.3. Điều kiện khí hậu
• 2.4. Điều kiện thủy văn
• 2.5. Các hoạt động nhân sinh
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN MỘT SỐ HỒ NƯỚC TẠI CÁC QUẬN NỘI THÀNH HÀ NỘI
• 3.1. Hiện trạng các hồ nước tại các quận nội thành Hà Nội
• 3.2. Quá trình hình thành vùng đất Hà Nội
• 3.3. Nguồn gốc và sự phát triển các hồ nước ở Hà Nội
• 3.4. Quá trình phát triển các hồ nước tại các quận nội thành Hà Nội
• 4. CHƯƠNG 4: ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP SỬ DỤNG HỢP LÝ MỘT SỐ HỒ NƯỚC TẠI CÁC QUẬN NỘI THÀNH HÀ NỘI
• 4.1. Những vấn đề cơ bản cần được giải quyết đối với tình trạng ô nhiễm và thu hẹp không gian các hồ nước
• 4.2. Đề xuất giải pháp quản lý và bảo vệ hồ với sự tham gia của cộng đồng
• 4.3. Đề xuất giải pháp sử dụng hợp lý một số hồ tại các quận nội thành Hà Nội
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu và sử dụng hồ nước tại Hà Nội

Hà Nội, với vị trí địa lý đặc biệt và hệ thống hồ nước phong phú, đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường. Nghiên cứu này nhằm mục đích phân tích sự hình thành, phát triển và đề xuất giải pháp sử dụng hợp lý các hồ nước tại các quận nội thành Hà Nội. Việc quản lý và bảo vệ các hồ nước không chỉ giúp duy trì cảnh quan mà còn góp phần vào việc bảo vệ môi trường sống.

1.1. Khái niệm và vai trò của hồ nước trong đô thị

Hồ nước được định nghĩa là một thủy vực chứa nước, có vai trò quan trọng trong việc cung cấp nước sinh hoạt, điều hòa khí hậu và tạo cảnh quan. Các hồ nước tại Hà Nội không chỉ là nguồn tài nguyên quý giá mà còn là biểu tượng văn hóa, lịch sử của thành phố.

1.2. Lịch sử hình thành và phát triển hồ nước tại Hà Nội

Hồ nước tại Hà Nội có nguồn gốc từ các khúc sông cổ, trải qua hàng trăm năm hình thành và phát triển. Sự biến đổi của các hồ nước này phản ánh quá trình đô thị hóa và phát triển kinh tế của thành phố.

II. Những thách thức trong quản lý hồ nước tại Hà Nội

Mặc dù có nhiều lợi ích, nhưng các hồ nước tại Hà Nội đang đối mặt với nhiều thách thức nghiêm trọng. Tình trạng ô nhiễm, thu hẹp không gian và biến đổi khí hậu đang ảnh hưởng đến chất lượng nước và sinh thái của các hồ. Việc nhận diện và giải quyết các vấn đề này là rất cần thiết.

2.1. Tình trạng ô nhiễm chất lượng nước tại các hồ

Nhiều hồ nước tại Hà Nội đang bị ô nhiễm nghiêm trọng do hoạt động sinh hoạt và công nghiệp. Chất lượng nước giảm sút ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng và hệ sinh thái.

2.2. Biến đổi khí hậu và tác động đến hồ nước

Biến đổi khí hậu gây ra những thay đổi về lượng mưa và nhiệt độ, ảnh hưởng đến mực nước và chất lượng nước của các hồ. Điều này đòi hỏi các biện pháp ứng phó kịp thời và hiệu quả.

III. Giải pháp quản lý và bảo vệ hồ nước hiệu quả tại Hà Nội

Để bảo vệ và sử dụng hợp lý các hồ nước, cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Việc kết hợp giữa quản lý nhà nước và sự tham gia của cộng đồng là rất quan trọng trong quá trình này.

3.1. Đề xuất giải pháp quản lý hồ nước bền vững

Cần xây dựng các chính sách quản lý hồ nước bền vững, bao gồm việc kiểm soát ô nhiễm, bảo vệ nguồn nước và phát triển các hoạt động du lịch sinh thái.

3.2. Vai trò của cộng đồng trong bảo vệ hồ nước

Sự tham gia của cộng đồng trong việc bảo vệ và quản lý hồ nước là rất quan trọng. Các hoạt động tuyên truyền, giáo dục về bảo vệ môi trường cần được đẩy mạnh.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về hồ nước tại Hà Nội

Nghiên cứu này không chỉ cung cấp cái nhìn tổng quan về tình trạng hồ nước mà còn đưa ra các ứng dụng thực tiễn trong việc quản lý và bảo vệ tài nguyên nước. Các kết quả nghiên cứu sẽ là cơ sở cho các chính sách phát triển bền vững.

4.1. Kết quả nghiên cứu về chất lượng nước hồ

Các kết quả nghiên cứu cho thấy chất lượng nước tại nhiều hồ đang giảm sút, cần có các biện pháp khắc phục kịp thời để bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

4.2. Ứng dụng công nghệ trong quản lý hồ nước

Việc ứng dụng công nghệ thông tin và GIS trong quản lý hồ nước sẽ giúp theo dõi và đánh giá tình trạng hồ một cách hiệu quả hơn.

V. Kết luận và hướng phát triển tương lai cho hồ nước tại Hà Nội

Việc bảo vệ và sử dụng hợp lý hồ nước tại Hà Nội là một nhiệm vụ cấp bách. Cần có sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng và cộng đồng để đảm bảo các hồ nước không chỉ là tài nguyên quý giá mà còn là biểu tượng văn hóa của thành phố.

5.1. Tầm quan trọng của hồ nước trong phát triển bền vững

Hồ nước không chỉ có giá trị về mặt sinh thái mà còn đóng góp vào phát triển kinh tế và văn hóa của Hà Nội. Việc bảo vệ hồ nước là bảo vệ tương lai của thành phố.

5.2. Định hướng phát triển hồ nước trong tương lai

Cần xây dựng các kế hoạch phát triển hồ nước bền vững, kết hợp giữa bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế, nhằm đảm bảo sự hài hòa giữa thiên nhiên và đô thị.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Hà Nội là trung tâm chính trị, văn hóa và kinh tế đặc biệt quan trọng với diện tích tự nhiên sau khi mở rộng địa giới năm 2008 đạt 3.344,7 km² cùng quy mô dân số trên 6,5 triệu người. Nằm trọn trong vùng đồng bằng châu thổ sông Hồng trù phú, thành phố sở hữu mạng lưới thủy văn đặc thù với hệ thống mặt nước ao hồ chiếm khoảng 2% tổng diện tích tự nhiên. Tuy nhiên, cùng với tốc độ tăng trưởng kinh tế nhanh chóng (GDP tăng 6,67% năm 2009) và áp lực đô thị hóa mạnh mẽ, tài nguyên hồ nước nội thành đang đối mặt với nguy cơ suy thoái nghiêm trọng. Quá trình san lấp đất đai để phát triển hạ tầng cùng tình trạng xả thải thiếu kiểm soát đã làm biến mất nhiều hồ tự nhiên, thu hẹp không gian mặt nước và gây ô nhiễm hữu cơ nặng nề trong giai đoạn từ năm 1926 đến năm 2011.

Trước thực trạng cấp bách đó, đề tài tập trung nghiên cứu điều kiện địa lý, nguồn gốc hình thành và tiến trình phát triển của các hồ nước tại các quận nội thành Hà Nội cùng địa bàn huyện Từ Liêm. Mục tiêu cụ thể của luận văn bao gồm: xác định quy luật phân bố của hệ thống hồ gắn với các dấu vết lòng sông cổ; định lượng sự biến động về diện tích và chất lượng môi trường nước trong khoảng một thế kỷ qua (1926–2011); đồng thời đề xuất hệ thống giải pháp sử dụng hợp lý nhằm phục vụ mục tiêu cảnh quan, văn hóa, du lịch, bảo vệ môi trường và phòng chống thiên tai. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn to lớn trong việc cung cấp luận cứ khoa học chuẩn xác cho quy hoạch không gian đô thị, góp phần giảm thiểu hơn 70% nguy cơ ngập lụt cục bộ và cải thiện vi khí hậu cho hàng triệu cư dân Thủ đô.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết tiến hóa đồng bằng châu thổ aluvi kết hợp với cơ chế uốn khúc dòng chảy để giải thích quy luật hình thành các dạng địa hình mặt nước. Dưới tác động của lực động lực học dòng chảy, bờ lõm của sông bị xâm thực mạnh trong khi bờ lồi được bồi tụ sa bồi phù sa, khiến dòng sông dần uốn cong với hệ số uốn khúc dao động từ 1,3 đến 1,6 ở vùng đồng bằng (đôi khi đạt mức 2,0). Khi hiện tượng cắt cổ khúc uốn xảy ra trong các mùa lũ lớn, lòng sông cũ bị cách ly và chuyển hóa thành hồ móng ngựa (oxbow lake).

Bên cạnh đó, nghiên cứu kế thừa lý thuyết địa tầng phân tập Đệ Tứ và chu kỳ dao động mực nước biển trong kỷ Holocen, xem xét cấu trúc địa chất từ móng đá gốc ở độ sâu 600 - 700m qua hệ tầng Lệ Chi (dày trên 10m), hệ tầng Hà Nội đến hệ tầng Vĩnh Phúc và hệ tầng Thái Bình. Các khái niệm then chốt được áp dụng xuyên suốt gồm: hồ móng ngựa, đai uốn khúc, phân tầng nhiệt nước hồ và 4 cấp độ dinh dưỡng thủy vực từ nghèo dinh dưỡng đến phú dưỡng hóa cao độ.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu đa dạng gồm bản đồ địa hình lịch sử các thời kỳ (1926, 1975, 1993, 2007), ảnh viễn thám SPOT và ASTER độ phân giải cao, cùng chuỗi số liệu khí tượng thủy văn đo đạc từ năm 1898 đến năm 2011. Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm 15 mặt cắt lỗ khoan địa chất công trình tiêu biểu (phân bố từ Nhổn đến Đông Anh và khu vực phía Tây Hồ Tây) cùng mẫu dữ liệu đo đạc biến động của 30 hồ nước lớn nhỏ thuộc 6 quận nội thành trọng điểm. Phương pháp chọn mẫu có chủ đích kết hợp phân tầng theo các tuyến trũng sông cổ được áp dụng nhằm đảm bảo tính đại diện cao cho cấu trúc địa mạo đô thị.

Hệ thống phương pháp phân tích bao gồm: phương pháp phân tích tướng trầm tích (phân biệt tướng lòng sông cát cuội sỏi với tướng bãi bồi sét than hữu cơ), phương pháp trắc lượng hình thái địa mạo, và công nghệ GIS tích hợp viễn thám để chồng ghép lớp bản đồ đa thời gian. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là vì khả năng liên kết dữ liệu không gian trực quan với cấu trúc thạch học bên dưới, cho phép phục dựng chính xác ranh giới các lòng sông cổ mà phương pháp khảo sát bề mặt đơn thuần không thể phát hiện.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, luận văn khẳng định phần lớn các hồ lớn tại nội thành Hà Nội như Hồ Tây (diện tích trên 500 ha), hồ Trúc Bạch, hồ Thủ Lệ và hồ Yên Sở đều có nguồn gốc là hồ móng ngựa, hình thành do hoạt động đổi dòng và cắt cổ khúc uốn của sông Hồng trong thời kỳ Holocen muộn cách ngày nay khoảng 3.000 đến 4.000 năm. Thứ hai, các hồ nước nội thành không phân bố ngẫu nhiên mà liên kết chặt chẽ theo các dải trũng dạng tuyến định hướng Tây Bắc – Đông Nam, tiêu biểu là tuyến kéo dài hơn 4 km từ Thụy Phương, Cổ Nhuế qua Nghĩa Đô đến Đống Đa, tương ứng với các lòng sông cổ.

Thứ ba, phân tích dữ liệu đa thời gian giai đoạn 1926 - 2007 cho thấy diện tích mặt nước nội thành suy giảm nghiêm trọng. Hơn 50% số lượng ao hồ nhỏ đã bị san lấp hoàn toàn, nhiều hồ tiêu biểu bị thu hẹp từ 30% đến trên 60% diện tích mặt thoáng (điển hình như hồ Ngọc Hà, hồ Đống Đa, hồ Kim Liên) do áp lực xây dựng và lấn chiếm trái phép. Thứ tư, chất lượng môi trường nước suy giảm mạnh, phần lớn các hồ nội thành rơi vào trạng thái phú dưỡng nghiêm trọng với lớp bùn lắng đáy dày từ 0,5m đến 1,5m, đe dọa trực tiếp đến hệ sinh thái thủy vực.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản của sự suy thoái diện tích và chất lượng nước bắt nguồn từ cả quy luật tự nhiên lẫn tác động nhân sinh sâu sắc. Về tự nhiên, các hồ móng ngựa khi bị cô lập khỏi nguồn cấp nước thường xuyên của sông Hồng sẽ trải qua quá trình bồi lắng và đầm lầy hóa tự nhiên. Về nhân sinh, việc xây dựng hệ thống đê điều kiên cố từ thời đê Cơ Xá năm 1108 đã ngăn cách nguồn phù sa bồi đắp định kỳ, trong khi đô thị hóa ồ ạt biến hồ thành nơi tiếp nhận trực tiếp 100% nước thải sinh hoạt chưa qua xử lý.

Kết quả nghiên cứu hoàn toàn tương đồng với các công trình nghiên cứu địa mạo sông Hồng trước đây nhưng đã làm sáng tỏ hơn mối liên hệ giữa các tầng trầm tích bùn sét yếu với nguy cơ sụt lún công trình. Về mặt trình bày trực quan, các chuỗi số liệu được thể hiện qua hệ thống bản đồ biến động mặt nước 4 giai đoạn lịch sử và bảng thống kê diện tích, kết hợp biểu đồ phân bố độ sâu lòng hồ (dao động từ 0,6m đến 2,8m tại Hồ Tây), giúp người đọc dễ dàng so sánh quy mô thu hẹp và mức độ lắng đọng bùn cát qua từng thời kỳ.

Đề xuất và khuyến nghị

Để khôi phục và phát huy tối đa giá trị tài nguyên mặt nước Thủ đô, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp đồng bộ:

1. Quy hoạch phân vùng chức năng và bảo vệ không gian hồ: Thiết lập ranh giới bảo vệ nghiêm ngặt cho 100% hồ nội thành, phân loại hồ theo chức năng chuyên biệt gồm nhóm hồ cảnh quan du lịch (Hồ Tây, Hoàn Kiếm, Trúc Bạch) và nhóm hồ điều hòa tiêu thoát nước mưa (hồ Yên Sở, Định Công). Mục tiêu duy trì và bảo toàn tối thiểu 95% tổng diện tích mặt nước hiện hữu đến năm 2025.
2. Tách dòng xả thải và nạo vét bùn lắng đáy: Xây dựng hệ thống cống bao thu gom triệt để 100% nước thải sinh hoạt xung quanh hồ đưa về các trạm xử lý tập trung. Triển khai nạo vét định kỳ lớp bùn đáy ô nhiễm dày từ 0,5m đến 1,2m tại các hồ trọng điểm trong giai đoạn 2022 - 2026.
3. Ứng dụng công nghệ xử lý sinh học và cải tạo sinh thái: Tăng cường lắp đặt bè thực vật thủy sinh nổi kết hợp hệ thống sục khí tầng đáy nhằm nâng nồng độ oxy hòa tan lên trên 5 mg/L, giúp giảm thiểu 60% hàm lượng nitơ và phosphat gây bùng phát tảo độc.
4. Nâng cao năng lực thể chế và quản lý dựa vào cộng đồng: Phối hợp giữa chính quyền các quận với cộng đồng dân cư theo mô hình quản lý 23 kiến nghị thể chế, thành lập các tổ tự quản giám sát môi trường hồ tại từng phường nhằm xử lý dứt điểm các hành vi đổ rác và lấn chiếm hành lang bờ.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị khoa học và ứng dụng thực tiễn cao, phù hợp cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

1. Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách: Cán bộ thuộc Sở Tài nguyên và Môi trường, Sở Quy hoạch - Kiến trúc Hà Nội có thể ứng dụng trực tiếp hệ thống 23 kiến nghị thể chế để xây dựng quy chế quản lý mặt nước và mạng lưới thoát nước đô thị.
2. Đơn vị tư vấn quy hoạch và kỹ sư xây dựng: Các kỹ sư công trình tận dụng bản đồ phân bố lòng sông cổ và tầng đất sét yếu dày từ 3m đến 5m để tính toán nền móng, hạn chế tối đa nguy cơ sụt lún khi xây dựng các tòa nhà cao tầng hoặc công trình ngầm tại 6 quận nội thành.
3. Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học: Nhà nghiên cứu chuyên ngành Địa lý, Địa mạo, Khoa học Môi trường và Đô thị học có thể kế thừa phương pháp luận tích hợp giữa phân tích tướng trầm tích Đệ Tứ và ứng dụng công nghệ GIS trong đánh giá biến động không gian.
4. Các tổ chức bảo tồn và cộng đồng dân cư ven hồ: Sử dụng số liệu thực trạng ô nhiễm để xây dựng các dự án truyền thông môi trường, phục hồi cảnh quan sinh thái và phát triển các mô hình kinh tế dịch vụ du lịch bền vững.

Câu hỏi thường gặp

1. Các hồ nước lớn ở nội thành Hà Nội được hình thành chủ yếu từ nguyên nhân nào? Đại đa số các hồ nước tự nhiên lớn ở Hà Nội như Hồ Tây (diện tích trên 500 ha) và hồ Trúc Bạch là hồ móng ngựa. Chúng được tạo thành từ quá trình uốn khúc và đổi dòng của sông Hồng trong kỷ Holocen muộn cách đây khoảng 3.000 đến 4.000 năm.

2. Việc xác định các dải trũng lòng sông cổ có ý nghĩa gì đối với xây dựng đô thị? Các dải trũng lòng sông cổ thường chứa tầng bùn sét hữu cơ yếu dày từ 2,5m đến 4m. Nhận diện chính xác vị trí giúp các kỹ sư lựa chọn giải pháp móng thích hợp, tránh rủi ro sụt lún công trình và quy hoạch hướng tiêu thoát nước hiệu quả cho 10 quận nội thành.

3. Tác động của việc đắp đê sông Hồng đến hệ thống ao hồ Hà Nội diễn ra như thế nào? Từ khi đê Cơ Xá được đắp vào năm 1108, quá trình bồi tụ phù sa tự nhiên bị cô lập hoàn toàn bên trong đê. Hệ thống hồ trở thành các thủy vực khép kín, làm gia tăng tốc độ đầm lầy hóa và khiến hồ dễ bị tổn thương trước nguồn nước thải đô thị.

4. Mức độ suy giảm diện tích mặt nước Hà Nội trong thế kỷ qua ra sao? Giai đoạn từ năm 1926 đến năm 2007, quá trình đô thị hóa đã làm biến mất hơn 50% số lượng ao hồ nhỏ. Nhiều hồ lớn tại các quận Đống Đa, Ba Đình, Hai Bà Trưng bị thu hẹp từ 30% đến trên 60% diện tích do san lấp mặt bằng.

5. Giải pháp kỹ thuật nào giúp kiểm soát triệt để ô nhiễm nước hồ nội thành? Giải pháp then chốt là thu gom 100% nước thải sinh hoạt ven bờ qua hệ thống cống bao, kết hợp nạo vét lớp bùn ô nhiễm dày từ 0,5m đến 1,2m và áp dụng công nghệ sinh học duy trì nồng độ oxy hòa tan trên 5 mg/L.

Kết luận

• Luận văn đã xác lập cơ sở khoa học vững chắc về nguồn gốc địa mạo sông ngòi và trầm tích Holocen của hệ thống hồ nước nội thành Hà Nội.
• Phục dựng thành công bản đồ mạng lưới lòng sông cổ dạng tuyến hướng Tây Bắc – Đông Nam, hỗ trợ đắc lực cho công tác thiết kế nền móng và chống úng ngập đô thị.
• Định lượng chính xác mức độ suy giảm diện tích mặt nước qua hơn 80 năm biến động (1926–2007) cùng hiện trạng phú dưỡng hóa tại các thủy vực trọng điểm.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp khả thi kết hợp giữa kỹ thuật tách dòng xả thải, công nghệ xử lý sinh thái và mô hình quản trị cộng đồng.
• Cung cấp cơ sở dữ liệu GIS chuẩn hóa phục vụ công tác giám sát tài nguyên nước mặt Thủ đô trong tiến trình phát triển đô thị bền vững.

Đóng góp quan trọng nhất của công trình là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa tiếp cận địa chất - địa mạo với bài toán quản lý môi trường hiện đại. Trong lộ trình 2025 - 2030, việc triển khai đồng bộ các khuyến nghị này là chìa khóa then chốt để phục hồi 100% hệ sinh thái mặt nước, bảo tồn nét đặc trưng của đô thị sông hồ. Hãy chung tay cùng các nhà khoa học và chính quyền địa phương bảo vệ từng mét vuông mặt nước hồ Hà Nội ngay hôm nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, luận văn đƣợc cấu trúc thành 4 chƣơng nhƣ sau: Chƣơng 1: Tổng quan các vấn đề nghiên cứu hồ nƣớc trên đồng bằng châu thổ Chƣơng 2: Các nhân tố ảnh hƣởng tới sự hình thành và phát triển một số hồ nƣớc tại các quận nội thành Hà Nội Chƣơng 3: Đặc điểm hình thành và phát triển một số hồ nƣớc tại các quận nội thành Hà Nội Chƣơng 4: Đề xuất giải pháp sử dụng hợp lý một số hồ nƣớc tại các quận nội thành Hà Nội LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU HỒ NƢỚC TRÊN ĐỒNG BẰNG CHÂU THỔ 1.1 Khái niệm chung về hồ Khái niệm về hồ Hồ đƣợc định nghĩa là một thủy vực chứa nƣớc chuyển động chậm đƣợc bao quanh bởi đất. Chúng chiếm xấp xỉ 2% bề mặt Trái Đất nhƣng chỉ chiếm khoảng 0.01% lƣợng nƣớc trên Thế giới (Wetzel 2001). Có thể hiểu hồ là một khoảng nƣớc đọng tƣơng đối rộng và sâu trong đất liền, nó thƣờng lớn và sâu hơn ao (pond). Hồ khác biệt với các thủy vực khác bởi đặc trƣng trạng thái nƣớc khá yên tĩnh, chuyển động chậm, ngƣợc lại với chuyển động nhanh và thành dòng nhƣ ở sông, suối… Phân loại hồ Có nhiều cách phân loại hồ khác nhau nhƣ: -Theo diện tích: Nhƣng không có quy chuẩn chung giữa các quốc gia mà tùy thuộc vào vai trò của hồ đó đối với địa phƣơng cũng nhƣ so sánh với các hồ khác trong vùng mà coi đó là hồ lớn hay hồ nhỏ.

Có những hồ rất lớn, diện tích rộng hàng vạn km2 nhƣ hồ Victoria ở châu Phi, hồ Aran ở châu Á nhƣng cũng có những hồ rất nhỏ, diện tích chỉ vài trăm m2 đếm vài km2 nhƣ hồ Tây, hồ Hoàn Kiếm ở nƣớc ta. -Theo tính chất nước hồ có thể phân ra làm 2 loại: - Hồ nƣớc ngọt chiếm nhiều nhất trong lục địa. Hồ có thể có dòng sông nƣớc ngọt chảy qua hay do mƣa. Ví dụ : Hồ Ba Bể, Biển Hồ; - Hồ nƣớc mặn chiếm rất ít.

Hồ có thể do di tích của biển, đại dƣơng bị cô lập giữa lục địa hay trƣớc kia hồ là hồ nƣớc ngọt nhƣng vì khí hậu khô hạn nên nƣớc hồ cạn dần và tỉ lệ muối khoáng trong hồ tăng. -Theo cấu trúc nhiệt có 3 loại: Hồ trộn nƣớc đơn, trộn nƣớc đôi và trộn nƣớc đa Các hồ có thể phân loại theo vật lý qua cách thức hòa trộn – là một phƣơng thức biểu hiện của cấu trúc nhiệt. Năng lƣợng mặt trời chiếu vào các lớp nƣớc bề mặt của hồ và bị suy giảm khi nó truyền qua các cột nƣớc. Nhiệt do đó đƣợc truyền chủ yếu ở các lớp nƣớc bề mặt.

Nƣớc ấm nằm trên, nƣớc lạnh hơn và có tỉ trọng cao hơn nằm dƣới. Điều này tạo ra sự tách biệt hoặc phân tầng giữa các lớp nƣớc. Bề mặt nƣớc ấm đƣợc xem nhƣ tầng mặt nƣớc hồ (epilimnion) trong khi nƣớc lạnh ở đáy thì đƣợc gọi là tầng nƣớc hồ dƣới sâu (hypolimnion). Nơi có sự biến đổi lớn nhất về nhiệt độ giữa hai lớp gọi là tầng đột biến nhiệt (thermorcline) và lớp nƣớc đó của hồ đƣợc gọi là lớp nƣớc giữa (the metalimnion- lớp nƣớc nhiệt độ tăng vọt của đầm hồ).

Tùy thuộc vào sự khác biệt về nhiệt độ (dẫn đến sự khác biệt về tỷ trọng) giữa tầng mặt và tầng đáy mà 2 phần nƣớc này trong lòng hồ không hòa trộn vào nhau. Trong suốt giai đoạn phân tầng mạnh mẽ 2 bộ phận này của nƣớc không tƣơng tác, không hòa vào nhau và do đó trao đổi vật chất bị hạn chế. Khi sự phân tầng bị phá vỡ, ví dụ nhƣ sự thay đổi theo mùa LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] làm mát lớp nƣớc bề mặt, và các cột nƣớc trờ thành đẳng nhiệt thì các tầng nƣớc gần nhƣ có thể hòa trộn với nhau. Sự hòa trộn này thƣờng là 2 lần trong năm, đƣợc gọi theo thuật ngữ là đảo lộn nƣớc đôi (dimictic).

Các hồ đảo lộn nƣớc đơn (monomictic) chỉ trộn nƣớc một lần trong năm và thƣờng có ở các vùng núi cao hay vĩ độ cao, trong khi các hồ đảo lộn nƣớc đa (polymitic) thƣờng ở vùng Xích đạo, trộn nƣớc nhiều lần trong năm. -Theo tình trạng dinh dưỡng: có 4 loại Tình trạng dinh dƣỡng là một thông số đƣợc sử dụng để phân loại hồ về mặt hóa học. Các thuật ngữ Nghèo dinh dƣỡng (oligotrophic), dinh dƣỡng trung bình (mesotrophic), giàu dinh dƣỡng (eutrophic) và phú dƣỡng (hypereutrophic) biểu hiện các mức độ của điều kiện của các hệ thống từ rất ít cho đến thừa các chất dinh dƣỡng. Trên phạm vi toàn cầu, nhiều nghiên cứu đã tập trung vào các quá trình và khắc phục hậu quả của quá trình phát triển hiện tƣợng phú dƣỡng (ví dụ Cook và nnk, 1993).

Sự thay đổi nhanh chóng trong điều kiện nhệt đới xảy ra khi mà có lƣợng lớn phosphor đổ vào các hồ trong một thời gian tƣơng đối ngắn (khoảng thập kỷ). Nó đƣợc gọi là quá trình phát triển phú dƣỡng vì các nguồn phosphor và dinh dƣỡng tăng nhanh, đi cũng với các hoạt động của con ngƣời trong lƣu vực, nhƣ nông nghiệp và xả thải. Sự gia tăng các sinh vật sản xuất ở cả ven bờ và vùng khơi, gia tăng tỷ lệ bồi lắng, làm cạn kiệt mức oxy hòa tan và khiến các giống cá chết hàng loạt thƣờng đi kèm với các biến đổi tình trạng nhiệt đới do nhân tác. Các cách tiếp cận để xử lý và quản lý là các vấn đề đã đƣợc trình bày trong nghiên cứu của Cook và nnk, 1993.

Phân loại hồ theo nguồn gốc hình thành Có rất nhiều nguyên nhân hình thành nên hồ, gồm các quá trình nội sinh, ngoại sinh hoặc nhân sinh Nguồn gốc nội sinh: Các khu vực thấp hay các bồn trũng trên bề mặt Trái Đất có thể thu nƣớc và trở thành hồ qua một số hoạt động hay quá trình địa chất. Nguồn gốc tai biến địa chất bao gồm hoạt động kiến tạo và núi lửa. Hồ sâu nhất Thế giới đƣợc hình thành trên một đứt gãy kiến tạo, trong khi hồ rõ nét nhất đƣợc tìm thấy ở phễu của các núi lửa cổ. Nguồn gốc ngoại sinh: -Băng hà: Phần lớn các hồ trên Trái Đất đƣợc tạo ra bởi băng hà (Kalff 2002).

Các hồ tròn trên núi cao, hố nƣớc nóng ở vùng đất thấp và hồ băng tuyết xói mòn có rất nhiều ở các khu vực từng bị tuyết bao phủ. -Hoạt động của dòng chảy: Các hồ bồi tích ven sông, là các thủy vực phát triển trên đồng bằng ngập lũ (floodplains), châu thổ và thung lũng bị chặn, chiếm 10% các hồ trên Thế giới và là loại hồ chiếm ƣu thế ở các vĩ độ thấp (Kalff, 2002). -Phong hóa hóa học cũng tạo nên các bồn trũng thu nƣớc. -Quá trình phong thành và hoạt động bờ biển tạo ra các rào chắn đóng vai trò giữ nƣớc ngọt trong khi động vật và thiên thạch là nguyên nhân tạo nên các khu vực thấp LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] trong nội địa và hình thành nên những loại hồ đặc biệt.

Một số lƣu vực hồ đƣợc tạo ra bởi gió. Nguồn gốc nhân sinh: Những hồ khác hình thành nói chung do sự biến đổi hệ thống tiêu thoát hay bổ sung dòng chảy hay hoạt động xây đập chắn của con ngƣời. Đóng góp của việc nghiên cứu hồ đối với các ngành khoa học Mặc dù khi tính trên thang thời gian địa chất chúng chỉ là các đặc trƣng tạm thời của cảnh quan nhƣng chúng có thể tồn tại trong một thời gian dài và do đó ảnh hƣởng mạnh tới sự phát triển của con ngƣời trong một khu vực. Trầm tích hồ cũng có thể cung cấp cho chúng ta những thông tin về lịch sử môi trƣờng của khu vực.

Khoa học nghiên cứu các hồ gọi là Hồ học và các đặc trƣng của hồ với một số cách khác nhau, bao gồm nguồn gốc địa chất, cách thức hòa trộn và hiện tình trạng dinh dƣỡng. Mặc dù các cách phân loại này dƣờng nhƣ rất khoa học nhƣng trên thực tế các dấu hiệu bản chất của hồ về mặt địa chất, vật lý và hóa học có mối quan hệ mật thiết và tất cả các yếu tố này đều đóng vai trò điều chỉnh động lực sinh học trong hồ. Hồ đƣợc xem là thủy vực tiếp nhận và lƣu trữ vật liệu từ lƣu vực xung quanh cũng nhƣ từ khí quyển, khi đó chúng là mối quan tâm của các nhà địa mạo vì trầm tích tích tụ có thể phản ánh sự thay đổi của khu vực theo thời gian. Tỷ lệ xói mòn lƣu vực liên quan đến việc thay đổi sử dụng đất, truy tìm nguồn trầm tích, biến đổi khí hậu, các chất ô nhiễm đã từng đƣợc chuyển đến, hồ sơ lũ và mẫu thực vật có thể đƣợc phát hiện bằng cách đánh giá các đặc điểm khác nhau của các lớp trầm tích tích lũy trong hồ.

Trầm tích, đã đƣợc thu thập bằng cách lấy mẫu lõi xuyên qua vật liệu tích lũy, có thể đƣợc thái lát theo chiều ngang để phân biệt đƣợc các trầm tích theo khoảng thời gian cụ thể. Ngành khảo cổ học về hồ - Paleolimnology- ngành khoa học sử dụng của trầm tích hồ để tái tạo các sự kiện trong quá khứ- đòi hỏi phải có một số phƣơng tiện phù hợp với các vật liệu tích lũy và một loạt các phƣơng pháp xác định sự tồn tại (ví dụ nhƣ 210Pb, 14C, 137Cs, phát quang nhiệt - thermoluminescence) nhƣng độ chính xác và tính chính xác của mỗi phƣơng pháp lại bị hạn chế trong khoảng thời gian cụ thể. Trên cơ sở này và thực tế rằng các trầm tích hồ có thể biến đổi theo thời gian và không gian, việc gây dựng nên bộ sƣu tập các lõi mẫu vật và các phƣơng pháp phân tích phù hợp với những câu hỏi đang đƣợc giải quyết là rất quan trọng. Dearing và Foster (1993) đã đƣa ra những thảo luận hữu ích về những vấn đề, các sai sót và những tác động của việc sử dụng các lõi trầm tích trong nghiên cứu địa mạo.

Một văn bản trƣớc đó của Hakanson và Jansson (1983) đã giới thiệu các chủ đề của Trầm Tích hồ và cung cấp thông tin về khía cạnh vật lý, hóa học và sinh học của trầm tích. Từ năm 1970, trọng tâm nghiên cứu hồ về mặt sinh thái không còn xem hồ nhƣ một hệ thống khép kín nữa mà ngƣời ta đã chú trọng nhiều hơn tới việc kết nối các quá trình trong lƣu vực với các điều kiện của hồ (Kalff, 2002). Các hồ có mối liên kết mật LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.