Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 1. Khái quát về thể loại tiểu thuyết 10 c 1. Khái niệm tiểu thuyết Tiểu thuyết là thể loại lớn và chiếm vị trí quan trọng trong loại hình tự sự, đặc biệt phát triển mạnh mẽ trong thời kì cận và hiện đại. Đây là thể loại không bị giới hạn về dung lượng phản ánh hiện thực cả về không gian cũng như thời gian.
Những nguyên lý của tiểu thuyết chi phối hầu hết các tác phẩm tự sự khác. Tiểu thuyết được coi là “cỗ máy cái” của nền văn học, là thể loại luôn luôn thay đổi, biến hóa, “không hoàn kết”, bởi vì nó “tiếp xúc tối đa với cái đương đại chưa hoàn thành” (M. Để đưa ra những định nghĩa có tính chất quy phạm cho thể loại tiểu thuyết là điều không hề đơn giản. Belinsky cho rằng: "Tiểu thuyết là sử thi của đời tư".
Ông chỉ ra khái quát nhất về một dạng thức tự sự, trong đó sự trần thuật tập trung vào số phận của một cá nhân trong quá trình hình thành và phát triển của nó. Sự trần thuật ở đây được khai triển trong không gian và thời gian nghệ thuật đến mức đủ để truyền đạt cơ cấu của nhân cách. Trong bài viết Bàn về tiểu thuyết, nhà văn Phạm Quỳnh cho rằng: “Tiểu thuyết là một truyện viết bằng văn xuôi đặt ra để tả tình tự người ta, phong tục xã hội, hay là những sự lạ tích kì, đủ làm cho người đọc có hứng thú. Như vậy thời phạm vi của tiểu thuyết rộng lắm: phàm sách gì không phải là sách dạy học, sách lý luận, sách khảo cứu, sách thi ca thời là tiểu thuyết cả, mà tiểu thuyết có khi lại gồm được cả các lối kia, vì trong một bộ tiểu thuyết, cũng có chỗ nghị luận, chỗ khảo cứu, chỗ ngâm vịnh chỗ khuyên răn” [16, tr.
Theo giáo sư Phan Cự Đệ, tiểu thuyết “tự bản chất nó vốn không có tính quy phạm. Đó chính là hiện thân của sự uyển chuyển. Đó là một thể loại luôn luôn đi tìm, luôn luôn nghiên cứu bản thân và luôn luôn soát lại tất cả những hình thức đã hình thành của mình. Một thể loại như thế chỉ có thể là một thể loại được xây dựng trong khu vực tiếp xúc trực tiếp với hiện thực đang tiến triển” [14, tr.500] Xác định nội hàm khái niệm tiểu thuyết sẽ giúp ta nhận được những đặc điểm thi pháp cơ bản của thể loại đồng thời hiểu được quy luật vận động và phát triển của thể loại văn học đặc biệt này.
Mỗi tác giả đưa ra quan niệm riêng về thể loại tiểu thuyết 11 c và đều thể hiện được những nét riêng của tiểu thuyết so với các thể loại khác. Chúng tôi đồng tình và dựa vào định nghĩa của nhóm tác giả Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học: “Tiểu thuyết là một “tác phẩm tự sự cỡ lớn có khả năng phản ánh hiện thực đời sống ở mọi giới hạn của không gian và thời gian. Tiểu thuyết có thể phản ánh số phận của nhiều cuộc đời, những bức tranh phong tục, đạo đức xã hội, miêu tả các điều kiện sinh hoạt giai cấp, tái hiện nhiều tính cách đa dạng” [25, tr.277] để nghiên cứu đề tài này. Đặc trưng thể loại tiểu thuyết Trong phạm vi cho phép của luận văn, chúng tôi đi sâu vào nghiên cứu những đặc trưng về nhân vật, người kể chuyện, ngôn ngữ và giọng điệu của ba tiểu thuyết Bóng đêm, Bến bờ, Người thợ mộc và tấm ván thiên.
Nhân vật Trong tác phẩm văn học, nhân vật là một yếu tố chiếm vị trí rất quan trọng. Điều này đã được nhà văn Tô Hoài khẳng định: “Nhân vật là nơi duy nhất tập trung hết thảy, giải quyết hết thảy trong một sáng tác” [34, tr. Nhân vật không chỉ là nơi bộc lộ tư tưởng, chủ đề mà còn thể hiện giá trị của tác phẩm. Sự thành bại của nhà văn, của tác phẩm phụ thuộc rất nhiều vào yếu tố này.
Nghiên cứu nhân vật, chính là nghiên cứu cách nhà văn nhìn nhận, cắt nghĩa về con người như thế nào và bằng cách nào trong văn chương của mình. Nhân vật là người dẫn dắt người đọc đi vào một thế giới riêng của đời sống trong một thời kì lịch sử nhất định. Vì vậy, trong mỗi sáng tác văn học không thể thiếu nhân vật. Về khái niệm nhân vật văn học, các nhà nghiên cứu phê bình đã đưa ra những quan điểm khác nhau.
Trong cuốn 150 thuật ngữ văn học, tác giả Lại Nguyên Ân đã xem xét nhân vật trong mối tương quan với cá tính sáng tạo, phong cách nhà văn và trường phái văn học: “Nhân vật văn học là một trong những khái niệm trung tâm để xem xét sáng tác của một nhà văn, một khuynh hướng, trường phái hoặc dòng phong cách. Nhân vật văn học là hình tượng nghệ thuật về con người, một trong những dấu hiệu về sự tồn tại toàn vẹn của con người trong nghệ thuật ngôn từ. Bên cạnh con người, nhân vật văn học có khi còn là các con vật, các loài cây, các sinh thể hoang đường được gán cho những đặc điểm giống con người” [3, tr. 12 c Các tác giả trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học cho rằng: “Nhân vật văn học là con người cụ thể được miêu tả trong các tác phẩm văn học.
Nhân vật văn học có thể có tên riêng (Tấm Cám, chị Dậu, anh Pha), cũng có thể không có tên riêng như “thằng bán tơ”, “một mụ nào” trong Truyện Kiều” [25, tr. Theo cuốn Giáo trình Lý luận văn học, nhân vật văn học được quan niệm rộng hơn: “Đó không chỉ là con người có tên hoặc không có tên, mà có thể là những sự vật, loài vật khác nhau, ít nhiều mang bóng dáng tính cách của con người, được dùng như những phương thức khác nhau để biểu hiện con người. Đó là nhân vật dế mèn, võ sĩ bọ ngựa, con mèo lười trong truyện thiếu nhi của Tô Hoài; là vầng trăng, bông hoa hồng trong thơ Bác v.v… Cũng có khi đó không phải là những con người, sự vật cụ thể mà chỉ là một hiện tượng về con người hoặc có liên quan đến con người, được thể hiện nổi bật trong tác phẩm” [12, tr. Mỗi một quan niệm trên lại thể hiện một cách nhìn nhận riêng về nhân vật văn học.
Nhưng nhìn chung, có thể khẳng định nhân vật văn học là sản phẩm tinh thần của nhà văn, là nơi để nhà văn thể hiện những quan niệm nghệ thuật và lí tưởng thẩm mĩ về con người. Nhân vật văn học là một chỉnh thể vận động và có tính cách. Để xây dựng nhân vật thành công, nhà văn cần phải huy động toàn bộ tư cách nghệ sĩ và năng lực tinh thần cá nhân của mình. Nhân vật văn học thường được xây dựng từ những nguyên mẫu ngoài đời, có khi là từ những điển hình xã hội, nhưng nó được xây dựng qua trí tưởng tượng, sự sáng tạo và tài năng của người nghệ sĩ để phục vụ cho dụng ý nghệ thuật và mang phong cách riêng của từng nhà văn.
Vì vậy, khi tìm hiểu nhân vật văn học, cần lưu ý: Nhân vật văn học là một đơn vị nghệ thuật đầy tính ước lệ, không thể đồng nhất nó với con người có thật trong đời sống. Nhân vật văn học tồn tại dưới nhiều hình thức khác nhau. Có nhiều cách phân loại nhân vật văn học. Dựa vào phương pháp sáng tác ta thấy nhân vật của chủ nghĩa cổ điển khác nhân vật của chủ nghĩa lãng mạn và chủ nghĩa hiện thực.
Dựa vào chức năng nghệ thuật, nhân vật văn học chia ra thành nhân vật chính, nhân vật phụ, nhân vật trung tâm, nhân vật chính diện, phản diện. Dựa vào thể loại văn học ta có nhân vật tự sự, trữ tình, kịch. Dựa vào cấu trúc hình tượng chia ra thành nhân vật chức năng, nhân 13 c vật loại hình, nhân vật tính cách, nhân vật tư tưởng. Dựa vào thành phần và địa vị xã hội có thể chia thành nhân vật tri thức, bộ đội, công an, giáo viên, phụ nữ, trẻ em, tội phạm.
Như vậy, nhân vật văn học là một hình tượng nghệ thuật do nhà văn sáng tạo nên. Nhân vật văn học rất phong phú, nó có thể là loài vật, đồ vật… nhưng chủ yếu là con người. Sự thể hiện nhân vật cũng ở những hình thức rất đa dạng. Dù nhân vật là thế giới loài người hay loài vật nó đều có vai trò rất quan trọng trong sáng tác của nhà văn, nó làm nên linh hồn của tác phẩm.
Nhân vật văn học thể hiện cách hiểu của nhà văn về con người theo một quan điểm nhất định, là nơi để nhà văn gửi gắm, kí thác những tâm tư, ước vọng, cùng những vấn đề triết lí nhân sinh. Qua hệ thống nhân vật, người đọc thấy được tư tưởng nghệ thuật và phong cách nghệ thuật của nhà văn. Nhân vật văn học không chỉ là hình thức đơn thuần mà là một sáng tạo nghệ thuật độc đáo gắn liền với ý đồ, tư tưởng của nhà văn về con người, về thế giới. Nghiên cứu tác phẩm văn chương cần phải tiếp nhận nhân vật để chỉ ra cái mới trong ngòi bút nhà văn và thấy được những đóng góp riêng của nhà văn đó.
Nhân vật là yếu tố nghệ thuật quan trọng bậc nhất của thể loại tự sự trong đó có tiểu thuyết. Có thể khẳng định rằng không có nhân vật thì sẽ không có tiểu thuyết. Một tiểu thuyết hay là phải có nhân vật hay và độc đáo. Những cách tân đổi mới về nghệ thuật tiểu thuyết hầu như đều gắn với vấn đề thể hiện nhân vật.
Nhân vật chính là quan niệm nghệ thuật về con người của nhà văn thể hiện trong tác phẩm, là nơi tập trung thể hiện tư tưởng nghệ thuật của nhà văn. Nhân vật tiểu thuyết thuộc loại hình nhân vật tự sự. Đó là những nhân vật được miêu tả tỉ mỉ, rõ nét, sinh động, đa chiều và đa dạng. Nhân vật tiểu thuyết là kết quả của quá trình sáng tạo mang tính cá nhân của nhà văn.
Nhân vật tiểu thuyết có thể bắt nguồn từ một nguyên mẫu ngoài đời và cũng có thể được hư cấu hoàn toàn, nhưng nó đều là những “nhân vật sống”. Nó không chỉ có các yếu tố ngoại hình, ngôn ngữ, hành động… mà còn có đời sống nội tâm phong phú và bản thân nhân vật luôn có sự vận động phát triển. Nhân vật tiểu thuyết là “con người nếm trải”, cảm nhận, tư duy, chịu khổ đau và dằn vặt của cuộc đời. Trong một chỉnh thể thế giới nghệ thuật tác phẩm, tiểu thuyết có khả năng kể về nhiều số phận, nhiều con người, đặt ra nhiều vấn đề nhân 14 c sinh.