Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu Chương 2: Tiếp nhận VHPG Lý - Trần từ góc độ nghiên cứu lịch sử văn học Chương 3: Vấn đề công chúng văn học trong Tiếp nhận VHPG Lý - Trần Chương 4: Những vấn đề lý thuyết và thực tiễn trong tiếp nhận VHPG Lý - Trần 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com NỘI DUNG CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1.1 Những vấn đề lý thuyết chung về tiếp nhận văn học 1.1 Quan niệm chung về tiếp nhận văn học Theo quan niệm tổng hợp về lý luận văn học hiện đại do nhà phê bình người Mỹ Meyer Abram phác thảo, thì lý thuyết tiếp nhận văn học được xếp vào nhóm “Pragmatic theories” (các lý thuyết thực dụng), chủ yếu bàn về tác động, ảnh hưởng của tác phẩm đến tâm lý, cảm xúc, nhận thức của người đọc. Trần Đình Sử từng khẳng định: “Tiếp nhận văn học là một mảng lý luận văn học đang còn để ngỏ. Nếu xem hoạt động của văn học bao gồm hai mảng lớn sáng tác và tiếp nhận thì bản thân sự tiếp nhận đã hàm chứa một nửa lý luận văn học” [101, tr. Thực chất tiếp nhận văn học là một quá trình giao tiếp mà “cây cầu” của nó chính là tác phẩm văn học nơi mà tác giả và người tiếp nhận nó có thể gặp gỡ, đồng cảm, chia sẻ và truyền thông với nhau những khám phá về cuộc sống và tâm hồn con người.
Tác giả là người mang tư cách sáng tác tác phẩm, người tiếp nhận là người đọc hoặc người nghe, người phê bình, người chịu ảnh hưởng nghệ thuật, người bày tỏ chia sẻ, cảm thông…). Ở Việt Nam, có thể liệt kê các tài liệu quan trọng có đề cập đến lý thuyết tiếp nhận như sau: Từ điển Thuật ngữ văn học (Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi đồng chủ biên); Giáo trình tiếp nhận văn học (Phương Lựu); Đọc và tiếp nhận văn chương (NguyễnThanh Hùng); Văn học nghệ thuật và sự tiếp nhận (Nguyễn Văn Dân - Trần Đình Sử); Bạn đọc và tiếp nhận văn học, Lý luận văn học, tập1 (Trần Đình Sử); Tiếp nhận văn học nghệ thuật (Nguyễn Văn Dân, Đoàn Ánh Dương, Trương Văn Định); Lịch sử văn học là lịch sử tiếp nhận (Huỳnh Vân); Từ văn bản đến tác phẩm văn học, Tác phẩm văn học như là quá trình, Tác phẩm văn học nhìn từ lý thuyết tiếp nhận (Trương Đăng Dung dịch); Về sự khác nhau giữa “lý thuyết tiếp nhận” và “mĩ học tiếp nhận” của Hans Robert Jauss (Hoàng Phong Tuấn)… Tham khảo ý kiến của các nhà lý luận văn học ở cả hai phương diện truyền thống và hiện đại, chúng tôi tạm thời tổng kết lại hệ thống lý thuyết cho quan niệm về tiếp nhận văn học như sau: 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Theo định nghĩa của Từ điển Thuật ngữ văn học: “Tiếp nhận văn học là quá trình chiếm lĩnh các giá trị tư tưởng, thẩm mĩ của tác phẩm văn học, bắt đầu từ cảm thụ văn bản ngôn từ, hình tượng nghệ thuật, tư tưởng, cảm hứng, quan niệm nghệ thuật, tài nghệ của tác giả… cho đến sản phẩm sau khi đọc: cách hiểu, ấn tượng trong trí nhớ, ảnh hưởng trong hoạt động sáng tạo, bản dịch, chuyển thể. Bản chất của tiếp nhận văn học theo lý giải trên là nhận thức cụ thể và khu biệt của quá trình “người đọc hoà mình vào tác phẩm”, rung động và đắm chìm trong thế giới nghệ thuật được dựng lên bằng ngôn từ qua tài năng của người nghệ sĩ. Không chỉ là đọc và thưởng thức mà độc giả bằng tâm trạng, học vấn, vị thế xã hội, trí tưởng tượng, kinh nghiệm sống, vốn văn hoá, trình độ và nhu cầu thẩm mĩ, thậm chí bằng cả tâm hồn hoặc ý thức hệ của mình có thể khám phá ý nghĩa câu từ, hình ảnh, hình tượng…“làm cho tác phẩm từ một văn bản khô khan biến thành một thế giới sống động, đầy sức cuốn hút”, thậm chí là biến một văn bản độc lập của tác giả văn học thành một thế giới nghệ thuật của riêng mình.
Tiếp nhận văn học nếu vậy, nó chỉ giới hạn ở sự định danh trên phương diện nghiên cứu người tiếp nhận trong tiến trình đọc, hiểu và tiếp thu ảnh hưởng sáng tạo của nhà văn qua hiện tượng tác phẩm văn học. Quan niệm đã nêu là sự tiếp thu tinh thần cơ bản của các lý thuyết văn học Á Đông và lý luận phương Tây thập niên 1960, đặc biệt là trường phái Konstanz. Trường phái Konstanz đề cao hoàn toàn người đọc và sự ảnh hưởng của quá trình đọc tác phẩm, đã cụ thể hóa những vấn đề của tiếp nhận văn học bằng các khái niệm: người đọc, tầm đón nhận, kinh nghiệm thẩm mĩ, khoảng cách thẩm mĩ, ngưỡng tiếp nhận, đồng nhất hóa… Khi các học thuyết mới mẻ của phương Tây lan truyền ảnh hưởng tới Việt Nam, thì sự tiếp thu ảnh hưởng của nó không thuần nhất. Các nhà lý luận ở Việt Nam vẫn chịu ảnh hưởng sâu đậm của tư tưởng triết học Mác xít và lý luận của văn học Nga, chú trọng mối quan hệ tác động qua lại của nội dung và hình thức, sáng tạo và tiếp nhận, tác phẩm và chỉnh thể văn học - chỉnh thể văn hóa… Nguyễn Văn Hạnh mới chỉ nhắc đến ý niệm sơ khởi về tiếp nhận văn học trong bài Ý kiến của Lê - nin về mối quan hệ giữa văn học và đời sống (1971) bằng thuật ngữ “thưởng thức”: “Giá trị của một tác phẩm thật ra không phải chỉ đóng khung lại trong phạm vi sáng tác 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com mà còn lan rộng ra đến phạm vi thưởng thức”.
Chính ở khâu thưởng thức tác phẩm mới có ý nghĩa xã hội thực tế của nó”; “trong khâu sáng tác giá trị là cố định và ở thế khả năng; ở trong khâu thưởng thức, trong quan hệ với quần chúng giá trị mới là hiện thực và biến đổi” [45, tr. Hoàng Trinh đề cập đến tiếp nhận văn học từ góc nhìn của văn học so sánh, tiếp nhận trên bình diện sáng tác trong bài Văn học so sánh và vấn đề tiếp nhận văn học (1980). Nguyễn Văn Dân khi giới thuyết Nghiên cứu văn học - lý luận và ứng dụng cho tiếp nhận văn học “là trình độ kiến thức những hiểu biết về các hình thức biểu hiện văn học khác nhau, những kinh nghiệm nghệ thuật được lưu truyền và những tri thức khác có liên quan đến văn học… cả những khát vọng về đạo đức văn hóa - văn học của công chúng” [18, tr. Công trình Lý luận văn học tập I (1986) của Đại học Sư phạm Hà Nội, đưa vào chương X mục Bạn đọc và tiếp nhận văn học, khẳng định tiếp nhận văn học là giai đoạn hoàn tất quá trình sáng tác.
Người đọc như một yếu tố bên trong của sáng tác văn học. Trong công trình tái bản cuốn sách này, Phương Lựu tiếp tục giải thích tiếp nhận văn học là “những nhu cầu và trình độ thưởng thức kết tinh từ kinh nghiệm sống, hứng thú, lí tưởng của mỗi một người đọc”. Theo Phương Lựu, vai trò của người đọc đặc biệt quan trọng trong quá trình tiếp nhận và loại bỏ đồng đại, bảo tồn và đào thải, chọn lựa và cự tuyệt, hấp thụ có phê phán… [71, tr. Tuy nhiên, Phương Lựu vẫn rất đề cao sự thống nhất giữa tiếp nhận của người đọc và sáng tạo của nhà văn, như dẫn luận trong chương Vai trò của người đọc trong hoạt động văn học: “Tiếp nhận phải lấy sáng tác làm tiền đề và mối quan hệ giữa hai bên hàm chứa phép biện chứng giữa sáng tác và tiêu thụ”.
“Trước hết, chính sáng tác đã cung cấp những văn bản tác phẩm làm đối tượng cho sự tiếp nhận của người đọc” [71, tr. Trần Đình Sử nhấn mạnh vào tác dụng của lý luận tiếp nhận: “giải phóng cho sức sáng tạo của người đọc, mở cửa cho sự phê bình nhiều phía nhiều chiều, nhưng cũng đòi hỏi hơn bao giờ hết sự cẩn trọng. Nó dập tắt cái tư tưởng chỉ sùng bái một vài cây bút được gọi là quyền uy, mặc dù tài năng không phải là thứ được chia đều cho mọi người” [101 tr. Chúng tôi thừa nhận sự tồn tại của cả hai xu hướng nghiên cứu, như Trương Đăng Dung khẳng định trong Tác phẩm văn học nhìn từ lý thuyết tiếp nhận: 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com “Hướng thứ nhất tiếp cận văn học như là quá trình từ phía người sáng tác, thế giới và hiện thực của người sáng tác, hướng thứ hai tiếp cận văn học như là quá trình từ phía người đọc, thế giới và hiện thực của người đọc” [26, tr.
Chúng tôi cũng thừa nhận sự đúng đắn của các quan điểm nhấn mạnh sự thống nhất giữa tiếp nhận của người đọc và sáng tạo của nhà văn. Tuy nhiên, chúng tôi muốn lý giải sự thống nhất này từ hai cấp độ khoa học trực tiếp nhất là triết học và cấp độ văn học. Ở phương diện triết học, hạt nhân cơ bản của phép biện chứng hình thành do kinh nghiệm nhận thức thực tiễn “thử và sai” qua hàng nghìn triệu lần của nhân loại hình thành tư duy quán sát sự vật hiện tượng vừa là đấu tranh vừa là thống nhất giữa các mặt đối lập, là hệ quả của mối tương quan giữa chính đề và phản đề, tồn tại và phi tồn tại trong nhận thức. Bản chất của biện chứng luận lấy sự thống nhất và tính tổng thể của cả phương cách nhận thức cụ thể và trừu tượng, lô gic và hình tượng, sáng tạo và tiếp nhận… làm cơ sở cho quá trình phân tích, đánh giá và lý giải.
Nếu chỉ nhìn thấy mặt đấu tranh, mâu thuẫn, cụ thể mà không thấy được mặt thống nhất, khái quát, chuyển hóa của sự vật là mới chỉ nhìn thấy bản chất của sự vật trên bề mặt vận động của nó mà thôi. Luận án của chúng tôi chú trọng thuật ngữ “tiếp nhận” từ vấn đề cội nguồn, cũng là từ sự thống nhất của nó với tư duy “sáng tạo” - sáng tạo với ý nghĩa là phát kiến mới chưa từng có, thật có giá trị, gắn liền với một chủ thể nhận thức. Sản phẩm sáng tạo của tư duy khi được mô thức hóa bằng ngôn ngữ, hình tượng… có thể tạm gọi là sự “phi lịch sử hóa sự kiện”. Quá trình con người tiếp cận lại sản phẩm sáng tạo của người khác đó gọi là lịch sử hóa đối tượng, hay “tiếp nhận”.
Tiếp nhận thuộc về quá trình nhận thức mà quá trình nhận thức chân lí là cụ thể, nó bao giờ cũng phải gắn liền với chủ thể nhất định với thế giới tình cảm, khả năng tri giác, tưởng tượng, thẩm mĩ, văn hóa của chủ thể đó.