Khóa luận tốt nghiệp nghiên cứu hiện trạng thực vật cho lâm sản tại khu rừng xã an sinh tx đông triều tỉnh quảng ninh

Khóa luận nghiên cứu hiện trạng thực vật lâm sản tại rừng xã An Sinh, TX Đông Triều, tỉnh Quảng Ninh, cung cấp thông tin quý giá cho bảo tồn.

• Tác giả: Trần Quốc Cường
• Người hướng dẫn: TS. Vương Duy Hưng
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Đề tài: Nghiên cứu hiện trạng thực vật cho lâm sản tại khu rừng tại xã An Sinh, thị xã Đông Triều, tỉnh Quảng Ninh
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Địa điểm: Quảng Ninh

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC BẢNG VÀ BIỂU
• DANH MỤC HÌNH
• ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài
• 1.2. Tình hình nghiên cứu ở trong nước
• 1.2.1. Những nghiên cứu về hệ thực vật
• 1.2.2. Tình hình nghiên cứu tài nguyên thực vật
• 1.2.3. Các nghiên cứu về thực vật tại khu vực An Sinh
• 2. CHƯƠNG 2: MỤC TIÊU, NỘI DUNG, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.1.1. Mục tiêu chung
• 2.1.2. Mục tiêu cụ thể
• 2.2. Nội dung nghiên cứu
• 2.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.3.2. Phạm vi về nội dung
• 2.3.3. Phạm vi về không gian
• 2.3.4. Phạm vi về thời gian
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Phương pháp xác định đa dạng thực vật cho lâm sản
• 2.4.2. Phương pháp nghiên cứu tình hình khai thác và sử dụng
• 2.4.3. Phương pháp đề xuất các giải pháp quản lý tài nguyên thực vật
• 3. CHƯƠNG 3: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ - XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.1.1. Vị trí địa lý, địa hình
• 3.1.2. Khí hậu thủy văn
• 3.1.3. Nguồn tài nguyên
• 3.2. Đặc điểm về kinh tế, văn hóa - xã hội
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Đa dạng thực vật cho lâm sản tại khu vực nghiên cứu
• 4.1.1. Danh sách thực vật cho lâm sản tại khu vực nghiên cứu
• 4.1.2. Đa dạng phân loại của thực vật cho lâm sản tại khu vực
• 4.1.3. Đa dạng về giá trị bảo tồn
• 4.1.4. Đa dạng về dạng sống
• 4.2. Hiện trạng khai thác, sử dụng tài nguyên thực vật rừng tại khu vực
• 4.2.1. Các nhóm giá trị sử dụng của tài nguyên thực vật tại khu vực
• 4.2.2. Tình hình khai thác và sử dụng tài nguyên thực vật
• 4.3. Đề xuất giải pháp quản lý và phát triển tài nguyên thực vật
• 4.3.1. Các tác động đến tài nguyên thực vật tại khu vực nghiên cứu
• 4.3.2. Đề xuất giải pháp quản lý và phát triển tài nguyên thực vật
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN, TỒN TẠI, KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHẦN PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu thực vật lâm sản tại rừng An Sinh

Rừng An Sinh, thuộc thị xã Đông Triều, tỉnh Quảng Ninh, là một trong những khu vực có giá trị sinh thái cao. Nghiên cứu về thực vật lâm sản tại đây không chỉ giúp hiểu rõ hơn về đa dạng sinh học mà còn góp phần bảo tồn và phát triển bền vững tài nguyên thiên nhiên. Khu rừng này có nhiều loài thực vật quý hiếm, đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì cân bằng sinh thái và cung cấp lâm sản cho cộng đồng địa phương.

1.1. Đặc điểm sinh thái của rừng An Sinh

Rừng An Sinh có hệ sinh thái phong phú với nhiều loại cây gỗ và cây thuốc. Đặc điểm khí hậu và địa hình nơi đây tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của thực vật lâm sản. Nghiên cứu cho thấy, khu vực này có sự đa dạng về loài, với nhiều loài thực vật có giá trị kinh tế và dược liệu.

1.2. Vai trò của rừng An Sinh trong bảo tồn đa dạng sinh học

Rừng An Sinh không chỉ cung cấp lâm sản mà còn là nơi bảo tồn nhiều loài động thực vật quý hiếm. Việc bảo vệ rừng An Sinh có ý nghĩa quan trọng trong việc duy trì đặc điểm sinh thái và bảo vệ môi trường sống cho các loài sinh vật.

II. Thách thức trong nghiên cứu và bảo tồn thực vật lâm sản

Mặc dù rừng An Sinh có nhiều tiềm năng, nhưng việc khai thác không kiểm soát và áp lực từ dân số đã đặt ra nhiều thách thức. Các vấn đề như xâm hại rừng, suy giảm đa dạng sinh học và ô nhiễm môi trường đang ngày càng gia tăng. Điều này đòi hỏi cần có những biện pháp bảo tồn hiệu quả để bảo vệ tài nguyên thiên nhiên.

2.1. Tác động của khai thác rừng đến đa dạng sinh học

Khai thác rừng không kiểm soát đã dẫn đến sự suy giảm nghiêm trọng về số lượng và chất lượng của thực vật lâm sản. Nhiều loài thực vật quý hiếm đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng do mất môi trường sống.

2.2. Áp lực từ dân số và phát triển kinh tế

Sự gia tăng dân số và nhu cầu về lâm sản đã tạo ra áp lực lớn lên rừng An Sinh. Việc phát triển kinh tế không bền vững có thể dẫn đến việc khai thác quá mức tài nguyên, gây tổn hại đến hệ sinh thái.

III. Phương pháp nghiên cứu thực vật lâm sản tại rừng An Sinh

Để đánh giá hiện trạng và đa dạng của thực vật lâm sản, nghiên cứu đã áp dụng nhiều phương pháp khoa học. Các phương pháp này bao gồm khảo sát thực địa, thu thập mẫu và phân tích dữ liệu sinh học. Việc sử dụng công nghệ hiện đại trong nghiên cứu cũng giúp nâng cao độ chính xác và hiệu quả.

3.1. Khảo sát thực địa và thu thập mẫu

Khảo sát thực địa là bước quan trọng trong nghiên cứu, giúp xác định các loài thực vật có mặt tại khu vực. Việc thu thập mẫu thực vật sẽ cung cấp dữ liệu cần thiết cho việc phân tích và đánh giá đa dạng sinh học.

3.2. Phân tích dữ liệu sinh học

Sau khi thu thập mẫu, dữ liệu sẽ được phân tích để xác định số lượng và phân loại các loài thực vật. Phân tích này giúp hiểu rõ hơn về đánh giá tài nguyên rừng và đưa ra các giải pháp bảo tồn hiệu quả.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

Kết quả nghiên cứu cho thấy rừng An Sinh có sự đa dạng cao về loài thực vật, với nhiều loài có giá trị kinh tế và dược liệu. Những phát hiện này không chỉ có ý nghĩa trong việc bảo tồn mà còn hỗ trợ cho việc phát triển bền vững tài nguyên rừng. Các ứng dụng thực tiễn từ nghiên cứu sẽ giúp cải thiện đời sống của cộng đồng địa phương.

4.1. Danh sách thực vật lâm sản tại rừng An Sinh

Nghiên cứu đã xác định được nhiều loài thực vật lâm sản quý hiếm, bao gồm các loài cây gỗ và cây thuốc. Danh sách này sẽ là cơ sở cho việc bảo tồn và phát triển tài nguyên thực vật tại khu vực.

4.2. Ứng dụng trong quản lý và phát triển bền vững

Kết quả nghiên cứu sẽ được áp dụng trong việc xây dựng các chính sách quản lý tài nguyên rừng. Việc phát triển bền vững sẽ giúp bảo vệ đặc điểm sinh thái và nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân địa phương.

V. Kết luận và hướng phát triển tương lai cho rừng An Sinh

Nghiên cứu về thực vật lâm sản tại rừng An Sinh đã chỉ ra tầm quan trọng của việc bảo tồn và phát triển tài nguyên thiên nhiên. Để đảm bảo sự phát triển bền vững, cần có các biện pháp bảo vệ hiệu quả và nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị của rừng. Hướng phát triển tương lai cần tập trung vào việc kết hợp giữa bảo tồn và phát triển kinh tế.

5.1. Đề xuất các biện pháp bảo tồn hiệu quả

Cần xây dựng các chương trình bảo tồn cụ thể nhằm bảo vệ các loài thực vật quý hiếm. Việc này không chỉ giúp duy trì đa dạng sinh học mà còn bảo vệ môi trường sống cho các loài động thực vật.

5.2. Tăng cường hợp tác giữa các bên liên quan

Hợp tác giữa chính quyền, tổ chức phi chính phủ và cộng đồng địa phương là rất cần thiết. Sự phối hợp này sẽ giúp nâng cao hiệu quả trong việc quản lý và bảo vệ tài nguyên rừng.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Trần Quốc Cường (Trường Đại học Lâm nghiệp, dưới sự hướng dẫn của TS. Vương Duy Hưng) tập trung nghiên cứu hiện trạng thực vật cho lâm sản tại khu rừng thuộc xã An Sinh, thị xã Đông Triều, tỉnh Quảng Ninh. Rừng tự nhiên đóng vai trò thiết yếu trong việc bảo vệ môi trường sinh thái, duy trì đa dạng sinh học và cung cấp các nguồn lâm sản phục vụ đời sống con người. Tuy nhiên, trước sức ép của quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, sự gia tăng dân số, nhu cầu lâm sản ngày càng tăng và việc chuyển đổi mục đích sử dụng đất, tài nguyên rừng tại nhiều địa phương đang đứng trước nguy cơ suy thoái nghiêm trọng.

Thị xã Đông Triều có tổng diện tích tự nhiên là 39.658,34 ha, trong đó khu rừng Ngọa Vân (nằm trên địa bàn thôn Trại Lốc, xã An Sinh và thôn Tây Sơn, xã Bình Khê) là nơi có cảnh quan hoang sơ và chứa đựng Quần thể di tích quốc gia đặc biệt Nhà Trần – đã được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng tại Quyết định số 2383/QĐ-TTg ngày 09/12/2013. Mặc dù diện tích rừng tự nhiên tại xã An Sinh không còn lớn (1.027,9 ha), khu vực này giữ vai trò trọng yếu trong việc bảo tồn nguồn gen bản địa. Do chưa có quy hoạch bảo vệ chi tiết, rừng Ngọa Vân đang chịu áp lực khai thác không kiểm soát từ cộng đồng dân cư xung quanh, làm suy giảm diện tích và đe dọa các loài thực vật quý hiếm.

Mục tiêu nghiên cứu:

• Mục tiêu chung: Xây dựng cơ sở khoa học để đề xuất các giải pháp bảo tồn và phát triển bền vững tài nguyên thực vật tại khu vực xã An Sinh.
• Mục tiêu cụ thể:
  1. Xác định được các đặc điểm đặc trưng của thực vật cho lâm sản tại khu vực rừng Ngọa Vân.
  2. Đề xuất được các giải pháp quản lý và phát triển tài nguyên thực vật cho khu vực nghiên cứu.

Nội dung nghiên cứu:

1. Đa dạng thực vật cho lâm sản tại khu vực nghiên cứu (đa dạng về bậc phân loại, họ đơn loài, loài nguy cấp quý hiếm, phổ dạng sống và nhóm công dụng).
2. Tình hình khai thác và sử dụng tài nguyên thực vật tại địa phương.
3. Đề xuất các giải pháp quản lý và phát triển tài nguyên thực vật cho khu vực.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Các loài thực vật cho lâm sản phân bố tự nhiên tại khu vực nghiên cứu.
• Phạm vi nội dung: Hiện trạng tài nguyên thực vật cho lâm sản tại rừng Ngọa Vân, xã An Sinh.
• Phạm vi không gian: Khu rừng Ngọa Vân, xã An Sinh, thị xã Đông Triều, tỉnh Quảng Ninh.
• Phạm vi thời gian: Thực hiện từ tháng 11/2018 đến tháng 06/2019.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận kế thừa các cơ sở lý luận về phân loại thực vật, sinh thái học rừng và lâm sản ngoài gỗ từ các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước (Mendelsohn 1989; C. Chandrasekhanran 1995; Thái Văn Trừng 1978, 1999; Nguyễn Nghĩa Thìn 1997, 2004; Trần Minh Hợi 2013). Các căn cứ pháp lý và tiêu chuẩn bảo tồn được áp dụng gồm: Luật Lâm nghiệp số 16/2017/QH14; Quyết định số 2383/QĐ-TTg; Sách Đỏ Việt Nam (2007); Nghị định số 06/2019/NĐ-CP; Danh lục đỏ IUCN (2012, 2018).

Hệ thống phương pháp nghiên cứu thực địa và xử lý dữ liệu:

• Phương pháp kế thừa tài liệu: Thu thập số liệu thứ cấp về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội, các nghiên cứu thực vật học đã thực hiện trên địa bàn (như công trình của Ngô Đức Hậu năm 2016, Hoàng Văn Tuệ năm 2018).
• Phương pháp điều tra thực địa theo tuyến: Thực hiện điều tra sơ thám xác định phạm vi, sau đó thiết lập 9 tuyến điều tra tỷ mỷ với chiều dài từ 6 đến 10 km/tuyến. Cứ mỗi 100 m trên tuyến chính, lập 2 tuyến phụ vuông góc về hai bên để rà soát toàn bộ các loài thực vật mọc tự nhiên:
  • Tuyến 1: Ga cáp treo dưới – Cột cáp treo 2.
  • Tuyến 2: Chân đường đi bộ – Cầu Kiệu.
  • Tuyến 3: Chân đường đi bộ – Cột cáp treo 3.
  • Tuyến 4: Chân đường đi bộ – Cột cáp treo 4.
  • Tuyến 5: Chân cột cáp treo 4 – Ga cáp treo trên.
  • Tuyến 6: Cầu Kiệu – Thông đàn.
  • Tuyến 7: Đường đi bộ ga cáp treo trên lên Chùa Trung.
  • Tuyến 8: Chùa Ngọa Vân lên đỉnh núi.
  • Tuyến 9: Sau Chùa Trung – Đường Công vụ.
• Phương pháp thu thập và xử lý mẫu vật: Thu thập 677 số hiệu mẫu qua 5 đợt điều tra khảo sát. Quy cách lấy mẫu đảm bảo đầy đủ cành, lá, hoa hoặc quả; ghi nhãn số hiệu theo định dạng năm-tháng-ngày-số thứ tự (ví dụ: 190309-01), chụp ảnh chi tiết các cơ quan hình thái và ghi chép nhật ký bằng bút chì nén.
• Phương pháp giám định tên khoa học: Sử dụng phương pháp hình thái so sánh, tra cứu khóa định loại qua các bộ khóa phân loại thực vật Việt Nam (Phạm Hoàng Hộ, Nguyễn Tiến Bân) và tham vấn chuyên gia phân loại thực vật. Danh lục sắp xếp theo hệ thống phân loại Brummit (1992).
• Phương pháp đánh giá dạng sống và công dụng: Xác định phổ dạng sống theo hệ thống Raunkiaer (1934) đã được Thái Văn Trừng (1999) chuẩn hóa; phân loại nhóm công dụng thành 10 nhóm theo Trần Minh Hợi (2013).
• Phương pháp điều tra kinh tế - xã hội: Phỏng vấn sâu cán bộ quản lý di tích, kiểm lâm địa bàn và tiến hành phỏng vấn 20 hộ gia đình tại 4 thôn có rừng gồm Đồng Dung, Tam Hồng, Gia Đôi, Mai Long nhằm thu thập số liệu về phương thức khai thác, mức độ phụ thuộc thu nhập và thị trường tiêu thụ lâm sản.

Nội dung chính theo từng chương

Tổng quan vấn đề nghiên cứu

Chương này hệ thống hóa các công trình nghiên cứu về thực vật và lâm sản ngoài gỗ trên thế giới và tại Việt Nam. Tác giả tổng thuật các nghiên cứu dược liệu tại Liên Xô (cũ), Trung Quốc, các phân loại lâm sản ngoài gỗ của FAO, công trình của de Beer, Falconer (1993), Lemmens (1999) và các ước tính của WWF, WHO về tài nguyên cây thuốc. Tại Việt Nam, chương tổng quan điểm lại lịch sử phân loại từ Tuệ Tĩnh (1417), Lecomte, Thái Văn Trừng (1978), Phạm Hoàng Hộ (1991–2000), Nguyễn Nghĩa Thìn (1997), Lê Trần Chấn (1999), Nguyễn Tiến Bân (2001–2005) đến Báo cáo quốc gia về đa dạng sinh học (2011). Tác giả phân tích các nghiên cứu chuyên sâu về Thảo quả, Sa nhân của Đỗ Tất Lợi (1975), Lê Trần Đức (1997) và các khảo sát tại VQG Cát Tiên, Yok Đôn, Bạch Mã, Yên Tử. Riêng tại An Sinh, tác giả phân tích kết quả của Ngô Đức Hậu (2016) và Hoàng Văn Tuệ (2018 - ghi nhận 297 loài, 219 chi, 94 họ), chỉ ra khoảng trống nghiên cứu: các tài liệu trước mới dừng ở thống kê thành phần loài sơ bộ, chưa phân tích hiện trạng khai thác, sử dụng và giá trị thương phẩm của tài nguyên thực vật cho lâm sản.

Mục tiêu, nội dung, phương pháp nghiên cứu

Trình bày chi tiết khung nghiên cứu, xác định mục tiêu chung, mục tiêu cụ thể, đối tượng khảo sát và phạm vi không gian, thời gian. Chương này mô tả cụ thể tiến trình kỹ thuật: điều tra sơ thám, thiết kế 9 tuyến điều tra thực địa, phương pháp thu hái 677 số hiệu mẫu, nguyên tắc chụp ảnh định danh, đối chiếu tài liệu để giám định mẫu bằng hình thái so sánh, hệ thống Brummit (1992), phương pháp Raunkiaer (1934), tiêu chí Trần Minh Hợi (2013) và phương pháp phỏng vấn 20 hộ gia đình.

Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội khu vực nghiên cứu

Chương 3 cung cấp số liệu chi tiết về xã An Sinh (tọa độ 21°10’11’’B, 106°32’0’’Đ; trải dài 17 km theo hướng Đông - Tây; gồm 17 thôn với 11 thôn có rừng). Khí hậu mang tính chất gió mùa, nhiệt độ trung bình năm 22°C, lượng mưa trung bình 1.790 mm, độ ẩm trung bình 80%, mùa khô hanh từ tháng 10 đến tháng 3 năm sau có nguy cơ cháy rừng cao từ 16 đến 22 giờ.

Về tài nguyên đất và rừng: Tổng diện tích tự nhiên xã An Sinh là 8.306,4 ha; diện tích đất lâm nghiệp là 6.187,17 ha, trong đó đất có rừng là 5.143,3 ha (rừng tự nhiên: 1.027,9 ha; rừng trồng: 4.115,4 ha), độ che phủ rừng đạt 61,9%. Phân loại theo chức năng gồm rừng phòng hộ (3.956,7 ha), rừng sản xuất (2.050,3 ha) và ngoài 3 loại rừng (180,3 ha). Chủ rừng lớn nhất là Công ty TNHH MTV Lâm nghiệp Đông Triều quản lý 4.539,05 ha.

Thảm thực vật rừng Ngọa Vân (gồm tiểu khu 10A xã An Sinh và 10B xã Bình Khê) có 7 kiểu trạng thái rừng; cấu trúc tầng tán ưu thế bởi Đỏm gai (Bridelia minutiflora), Cứt ngựa (Archidendron balansae), Sồi lá mai (Lithocarpus bambusaefolia), Chẹo tía (Engelhardtia chrysolepis), Dẻ mỡ gà (Pasania eihidnocarpa), mật độ tầng cây gỗ đạt 1.020 cây/ha với độ tàn che 70–80%. Về kinh tế - xã hội, đời sống nhân dân chủ yếu làm nông nghiệp, kết cấu hạ tầng còn phân tán, công tác xử lý rác thải sinh hoạt và nghĩa trang nhân dân chưa triệt để, dịch vụ y tế khám chữa bệnh cho trên 63.000 lượt người/năm.

Kết quả nghiên cứu

Đây là chương nội dung trọng tâm của đề tài, tập trung phân tích 4 nhóm vấn đề:

1. Đa dạng phân loại: Xác định 250 loài thực vật bậc cao có mạch cho lâm sản, thuộc 193 chi, 90 họ thuộc 3 ngành thực vật.
2. Đa dạng bảo tồn và dạng sống: Phát hiện 15 loài nguy cấp quý hiếm; ghi nhận 38 họ thực vật đơn loài; thiết lập phổ dạng sống tổng quát với ưu thế tuyệt đối của nhóm cây chồi trên (Ph = 84,8%).
3. Hiện trạng khai thác và sử dụng: Phân loại 250 loài vào 10 nhóm giá trị sử dụng (tổng cộng 452 lượt sử dụng), trong đó nhóm cây làm thuốc dẫn đầu với 199 loài (79,6%), cây lấy gỗ 86 loài (34,4%).
4. Khảo sát kinh tế hộ và thị trường: Điều tra 20 hộ dân cho thấy 100% hộ có sử dụng lâm sản; nguồn thu lâm sản đóng góp 20–30% thu nhập gia đình; sản phẩm bán tươi chịu sự ép giá của thương lái. Đề xuất hệ thống giải pháp kỹ thuật, xã hội, kinh tế và quản lý nhằm bảo tồn tài nguyên rừng Ngọa Vân.

Kết quả và đóng góp

Kết quả định lượng chính

1. Đa dạng bậc ngành của thực vật cho lâm sản tại khu vực nghiên cứu:

Ngành / Lớp thực vật	Số họ	Tỷ lệ họ (%)	Số chi	Tỷ lệ chi (%)	Số loài	Tỷ lệ loài (%)
Ngành Thông đất (Lycopodiophyta)	1	1,11	1	0,52	2	0,80
Ngành Dương xỉ (Polypodiophyta)	11	12,22	13	6,74	16	6,40
Ngành Ngọc lan (Magnoliophyta)	78	86,67	179	92,75	232	92,80
- Lớp Ngọc lan (Magnoliopsida)	67	85,90	160	89,39	210	90,52
- Lớp Loa kèn (Liliopsida)	11	14,10	19	10,61	22	9,48
Tổng cộng	90	100,00	193	100,00	250	100,00

2. Các họ và chi giàu loài nhất:

• 10 họ giàu loài nhất gồm 66 chi (chiếm 34,2% tổng số chi) và 99 loài (chiếm 39,6% tổng số loài). Đứng đầu là họ Thầu dầu (Euphorbiaceae) với 16 chi, 21 loài (8,4%); tiếp theo là họ Cà phê (Rubiaceae) với 11 chi, 14 loài (5,6%); họ Đậu (Fabaceae) với 10 chi, 14 loài (5,6%); họ Long não (Lauraceae) có 7 chi, 10 loài (4,0%); họ Dẻ (Fagaceae) có 3 chi, 9 loài (3,6%); họ Dâu tằm (Moraceae) có 2 chi, 8 loài (3,2%).
• 10 chi nhiều loài nhất có tổng cộng 36 loài (chiếm 18,65% tổng số loài), dẫn đầu là chi Ficus (7 loài, 2,8%), chi Castanopsis (6 loài, 2,4%), chi Archidendron (4 loài, 1,6%).
• Nghiên cứu xác định được 38 họ đơn loài (như Angiopteridaceae, Blechnaceae, Aceraceae, Aquifoliaceae, Clusiaceae, Juglandaceae, Polygalaceae, Piperaceae...), đòi hỏi ưu tiên bảo tồn nghiêm ngặt để tránh mất mát cấp bậc phân loại cao.

3. Danh sách các loài nguy cấp, quý hiếm (15 loài):

TT	Tên loài Việt Nam	Tên khoa học	Họ thực vật	Cấp bảo tồn
1	Sưa	Dalbergia tonkinensis Prain	Đậu (Fabaceae)	Nhóm IA (NĐ 06/2019)
2	Lim xanh	Erythrophleum fordii Oliv.	Đậu (Fabaceae)	Nhóm IIA (NĐ 06/2019)
3	Vù hương	Cinnamomum parthenoxylon (Jack) Meisn.	Long não (Lauraceae)	CR (Sách Đỏ VN 2007)
4	Ngũ gia bì gai	Acanthopanax trifoliatus (L.)	Ngũ gia bì (Araliaceae)	EN (Sách Đỏ VN 2007)
5	Tô hạp trung hoa	Altingia chinensis (Benth.) Oliv ex Hance	Tô hạp (Altingiaceae)	EN (Sách Đỏ VN 2007)
6	Sến mật	Madhuca pasquieri (Dubard) H. Lam	Hồng xiêm (Sapotaceae)	EN (Sách Đỏ VN 2007)
7	Sồi bắc giang	Lithocarpus bacgiangensis (Hickel & A. Camus)	Dẻ (Fagaceae)	VU (Sách Đỏ VN 2007)
8	Sồi quang	Quercus chrysocalyx Hickel & A. Camus	Dẻ (Fagaceae)	VU (Sách Đỏ VN 2007)
9	Tắc kè đá	Drynaria bonii Christ	Dương xỉ (Polypodiaceae)	VU (Sách Đỏ VN 2007)
10	Giổi bà	Michelia balansae (A.) Dandy	Ngọc lan (Magnoliaceae)	VU (Sách Đỏ VN 2007)
11	Hoàng tinh hoa trắng	Disporopsis longifolia Craib	Convallariaceae	VU (Sách Đỏ VN 2007)
12	Rau sắng	Melientha suavis Pierre	Sơn cam (Opiliaceae)	VU (Sách Đỏ VN 2007)
13	Trám đen	Canarium tramdenum Dai & Yakovl.	Trám (Burseraceae)	VU (Sách Đỏ VN 2007)
14	Lá khôi	Ardisia silvestris Pitard	Đơn nem (Myrsinaceae)	VU (Sách Đỏ VN 2007)
15	Dẻ gai lơ công	Castanopsis lecomtei Hickel & A. Camus	Dẻ (Fagaceae)	VU (Sách Đỏ VN 2007)

4. Đa dạng dạng sống và nhóm công dụng:

• Phổ dạng sống tổng quát: $$\text{SB} = 84,8%\text{Ph} + 6,4%\text{Hm} + 5,2%\text{Ch} + 2,4%\text{T} + 1,2%\text{Cr}$$ Trong nhóm chồi trên (Ph = 212 loài), tỷ lệ chi tiết gồm: cây chồi trên nhỏ (Mi) chiếm 24,0% (60 loài); cây chồi trên lùn (Na) chiếm 20,4% (51 loài); cây chồi trên nhỡ (Me) chiếm 18,4% (46 loài); dây leo gỗ (Lp) chiếm 13,6% (34 loài); cây chồi trên to (Mg) chiếm 7,2% (18 loài); cây bì sinh (Ep) chiếm 1,2% (3 loài).
• Nhóm công dụng: 250 loài được sử dụng vào 10 nhóm mục đích khác nhau với 452 lượt sử dụng:
  • Cây làm thuốc (I): 199 loài (79,6%).
  • Cây lấy gỗ (A): 86 loài (34,4%).
  • Cây làm thức ăn cho người và gia súc (G): 81 loài (32,4%).
  • Cây có hoa, làm cảnh và bóng mát (D): 43 loài (17,2%).
  • Cây cho tanin và chất tạo màu (H): 14 loài (5,6%).
  • Cây cho tinh dầu (K): 11 loài (4,4%).
  • Cây trồng rừng và phụ trợ nông lâm nghiệp (B): 9 loài (3,6%).
  • Cây có dầu béo (F): 5 loài (2,0%).
  • Các loài tre trúc (C): 2 loài (0,8%).
  • Cây song mây (E): 2 loài (0,8%).

5. Hiện trạng khai thác và giá bán lâm sản: Kết quả điều tra 20 hộ gia đình ghi nhận 100% người dân có sử dụng lâm sản; mức đóng góp của lâm sản chiếm từ 20–30% tổng thu nhập hàng năm của hộ gia đình. Tình hình tiêu thụ một số loài chủ lực được thống kê như sau:

Tên loài	Bộ phận sử dụng	Giá bán tươi (đồng/kg)
Trám đen	Quả	180.000
Ba kích	Củ	150.000
Rau sắng	Cành lá non	100.000
Dẻ ăn quả	Quả	80.000
Trám trắng	Quả	40.000
Tre gai	Măng	20.000

Giải pháp tác giả đề xuất

• Nhóm giải pháp kỹ thuật: Khoanh vùng bảo vệ nghiêm ngặt các khu vực có loài nguy cấp quý hiếm và 38 họ đơn loài; xây dựng mô hình nhân giống và gây trồng bảo tồn ngoại vi (ex-situ) đối với các loài quý hiếm và cây gỗ lớn (Sưa, Lim xanh); xây dựng khóa tra thực vật và phòng tiêu bản mẫu đặt ngay tại xã An Sinh để hỗ trợ giám định tại chỗ.
• Nhóm giải pháp kinh tế - xã hội: Đẩy mạnh tuyên truyền và tổ chức ký cam kết bảo vệ rừng với các hộ gia đình; hỗ trợ vốn trồng cây phân tán; phát triển mô hình nông lâm kết hợp, làng nghề đan lát và các sản phẩm thuốc nam truyền thống; hoàn thiện chính sách giao đất gắn với giao khoán bảo vệ rừng tự nhiên; lồng ghép các chương trình Nông thôn mới kiểu mẫu và phát triển dịch vụ du lịch tâm linh gắn với Quần thể di tích Ngọa Vân.
• Nhóm giải pháp quản lý: Đóng mốc ranh giới rừng Ngọa Vân trên thực địa; tăng cường tuần tra liên ngành giữa Kiểm lâm, Công an, Quân sự và chính quyền địa phương nhằm ngăn chặn tình trạng khai thác trái phép và thả rông gia súc; xử lý nghiêm minh các vi phạm theo Luật Lâm nghiệp.

Đóng góp của đề tài

So với công trình trước đó của Hoàng Văn Tuệ (2018) chỉ dừng lại ở việc thống kê danh lục 297 loài mà chưa đánh giá khía cạnh lâm sản, nghiên cứu của Trần Quốc Cường đã bổ sung hệ thống dữ liệu định lượng về 250 loài thực vật có giá trị cung cấp lâm sản, phân loại chi tiết 10 nhóm giá trị sử dụng, xác định phổ dạng sống, định danh 15 loài nguy cấp quý hiếm, đồng thời cung cấp các số liệu thực tế về giá bán thương phẩm và mức độ phụ thuộc kinh tế của cộng đồng địa phương vào lâm sản.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Thời gian điều tra thực địa giới hạn trong 8 tháng (từ tháng 11/2018 đến tháng 06/2019), chưa theo dõi được trọn vẹn chu kỳ sinh trưởng, ra hoa kết quả qua các mùa của toàn bộ các loài; dung lượng mẫu điều tra kinh tế - xã hội còn hẹp (20 hộ gia đình tại 4 thôn); chưa tiến hành định lượng trữ lượng sinh khối và sản lượng khai thác bền vững của từng loài lâm sản cụ thể ngoài tự nhiên.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Tiếp tục mở rộng các tuyến điều tra bổ sung vào các tháng mùa thu; nghiên cứu chuyên sâu về đặc tính sinh học sinh sản và kỹ thuật nhân giống vô tính/hữu tính cho các loài quý hiếm có nguy cơ tuyệt chủng cao (Vù hương, Sưa, Lim xanh, Ba kích, Trám đen); nghiên cứu xây dựng chuỗi giá trị và liên kết tiêu thụ lâm sản ngoài gỗ ổn định nhằm giảm thiểu tình trạng tư thương ép giá người dân địa phương.

Giá trị tham khảo

Tài liệu là nguồn dữ liệu chuyên khảo thực chứng phục vụ cho:

• Giảng viên, sinh viên và học viên cao học thuộc các ngành Lâm học, Quản lý tài nguyên rừng, Quản trị tài nguyên và môi trường, Thực vật học, Dược liệu học làm tài liệu nghiên cứu so sánh về đa dạng hệ thực vật miền núi Đông Bắc.
• Cán bộ Chi cục Kiểm lâm tỉnh Quảng Ninh, Hạt Kiểm lâm thị xã Đông Triều, Ban quản lý Khu di tích Quốc gia đặc biệt Nhà Trần tại Đông Triều, Công ty TNHH MTV Lâm nghiệp Đông Triều và UBND xã An Sinh trong việc lập quy hoạch bảo tồn đa dạng sinh học, phân định ranh giới bảo vệ nghiêm ngặt và xây dựng phương án giao khoán rừng.
• Các phần đáng tham khảo trực tiếp: Phương pháp thiết lập 9 tuyến điều tra phân loại thực vật; Danh mục 15 loài thực vật nguy cấp quý hiếm; Danh sách 38 họ đơn loài cần ưu tiên bảo tồn; Bảng giá thương phẩm của các loài lâm sản chủ lực tại địa phương.

Câu hỏi thường gặp

1. Hệ thực vật cho lâm sản tại khu vực rừng Ngọa Vân, xã An Sinh gồm bao nhiêu loài và phân bố theo các ngành thực vật như thế nào? Nghiên cứu đã xác định được 250 loài thực vật bậc cao có mạch cho lâm sản, thuộc 193 chi, 90 họ trong 3 ngành. Trong đó, ngành Ngọc lan (Magnoliophyta) chiếm ưu thế tuyệt đối với 232 loài (92,80%), 179 chi (92,75%) và 78 họ (86,67%). Ngành Dương xỉ (Polypodiophyta) có 16 loài (6,40%), 13 chi (6,74%) và 11 họ (12,22%). Ngành Thông đất (Lycopodiophyta) có số lượng ít nhất với 2 loài (0,80%), 1 chi (0,52%) và 1 họ (1,11%).

2. Họ thực vật nào có số lượng loài và chi lớn nhất trong khu vực nghiên cứu? Họ Thầu dầu (Euphorbiaceae) có số lượng chi và loài lớn nhất tại khu vực, gồm 16 chi (chiếm 8,3% tổng số chi) và 21 loài (chiếm 8,4% tổng số loài). Đứng thứ hai là họ Cà phê (Rubiaceae) và họ Đậu (Fabaceae), mỗi họ đều có 14 loài (chiếm 5,6%). Về cấp độ chi, chi Ficus (thuộc họ Dâu tằm - Moraceae) có số lượng loài nhiều nhất với 7 loài (chiếm 2,8%).

3. Khóa luận ghi nhận bao nhiêu loài thực vật có tên trong Sách Đỏ Việt Nam và các quy định bảo tồn của Nhà nước? Có 15 loài thực vật nguy cấp, quý hiếm. Cụ thể: 02 loài thuộc danh mục Nghị định số 06/2019/NĐ-CP của Chính phủ gồm Sưa (Dalbergia tonkinensis - Nhóm IA) và Lim xanh (Erythrophleum fordii - Nhóm IIA). Trong Sách Đỏ Việt Nam (2007) có: 01 loài ở mức Cực kỳ nguy cấp (CR) là Vù hương; 03 loài ở mức Nguy cấp (EN) gồm Tô hạp trung hoa, Ngũ gia bì gai, Sến mật; 09 loài ở mức Sắp nguy cấp (VU) gồm Tắc kè đá, Trám đen, Dẻ gai lơ công, Sồi bắc giang, Sồi quang, Giổi bà, Lá khôi, Rau sắng và Hoàng tinh hoa trắng.

4. Dạng sống nào chiếm tỷ lệ vượt trội trong thảm thực vật cho lâm sản tại xã An Sinh? Nhóm cây chồi trên (Phanerophytes - Ph) chiếm ưu thế áp đảo với 212 loài, đạt tỷ lệ 84,8%. Trong nhóm này, cây chồi trên nhỏ (Mi, cao 2-8 m) chiếm tỷ lệ cao nhất với 24,0% (60 loài), cây chồi trên lùn (Na, cao 25-200 cm) chiếm 20,4% (51 loài), cây chồi trên nhỡ (Me, cao 8-25 m) chiếm 18,4% (46 loài), dây leo gỗ (Lp) chiếm 13,6% (34 loài), cây chồi trên to (Mg, cao trên 25 m) chiếm 7,2% (18 loài) và cây bì sinh (Ep) chiếm 1,2% (3 loài).

5. Hoạt động khai thác lâm sản đóng góp tỷ trọng bao nhiêu vào kinh tế hộ gia đình tại địa phương và giá bán một số sản phẩm tươi ra sao? Lâm sản đóng góp từ 20% đến 30% tổng thu nhập hàng năm của các hộ gia đình tham gia điều tra tại 4 thôn. Các sản phẩm chủ yếu được bán dưới dạng tươi chưa qua chế biến, dẫn đến nguy cơ bị tư thương ép giá. Mức giá bán tươi một số loài ghi nhận được gồm: Trám đen đạt 180.000 đồng/kg quả; Ba kích đạt 150.000 đồng/kg củ; Rau sắng đạt 100.000 đồng/kg cành lá non; Dẻ ăn quả đạt 80.000 đồng/kg quả; Trám trắng đạt 40.000 đồng/kg quả; Tre gai đạt 20.000 đồng/kg măng.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Trần Quốc Cường đã hệ thống hóa và phân tích toàn diện hiện trạng tài nguyên thực vật cho lâm sản tại khu rừng Ngọa Vân, xã An Sinh, thị xã Đông Triều, ghi nhận sự hiện diện của 250 loài thuộc 193 chi, 90 họ, trong đó xác định được 15 loài thực vật nguy cấp quý hiếm và 38 họ đơn loài có giá trị bảo tồn cao. Kết quả điều tra thực địa đã làm rõ phổ dạng sống với sự chiếm ưu thế của nhóm cây chồi trên (84,8%), đồng thời chỉ ra tiềm năng lớn về nhóm cây làm thuốc (199 loài) và cây lấy gỗ (86 loài). Nghiên cứu cũng lượng hóa được sự phụ thuộc kinh tế của người dân địa phương vào nguồn lợi lâm sản (chiếm 20–30% thu nhập hộ), từ đó đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ từ kỹ thuật khoanh nuôi, nhân giống bảo tồn đến các cơ chế quản lý, giao khoán và phát triển sinh kế bền vững gắn với khu di tích lịch sử địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Rừng là tài nguyên thiên nhiên vô cùng quý giá của trái đất nói chung và của mỗi quốc gia nói riêng. Ngoài chức năng cung cấp những lâm sản phục vụ nhu cầu của con ngƣời, rừng còn có chức năng bảo vệ môi trƣờng sinh thái và rừng là nơi lƣu giữ các nguồn gen động thực vật phục vụ cho cho các hoạt động sản xuất nông lâm nghiệp. Rừng có đƣợc những chức năng đó là nhờ có đa dạng sinh học. Tuy nhiên, cùng với quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá từ những năm cuối thế kỷ XX, việc chuyển đổi mục đích sử dụng đất, nhu cầu về lâm sản tăng, khai thác rừng quá mức và sự bùng nổ dân số đã làm cho giá trị đa dạng sinh học cũng nhƣ chất lƣợng môi trƣờng sống ngày càng bị suy thoái đã đặt ra cho chúng ta một thách thức vô cùng to lớn.

Chính vì thế, việc khai thác hợp lý, bảo vệ tài nguyên, môi trƣờng và bảo tồn đa dạng sinh học ngày càng trở nên cấp thiết. Đông Triều là một huyện trung du của tỉnh Quảng Ninh, mảnh đất địa linh nhân kiệt, vùng quê giàu truyền thống văn hóa, cách mạng, nơi lƣu giữ nhiều di tích lịch sử văn hóa trên mặt cũng nhƣ trong lòng đất, với diện tích tự nhiên là 39.658,34ha, trong đó diện tích rừng và đất lâm nghiệp là 19. Đông Triều có một nguồn tài nguyên sinh học tƣơng đối dồi dào, tính đa dạng sinh học cao và những điều kiện tự nhiên khá thuận lợi cho việc nâng cao năng suất sinh học của hệ sinh thái tự nhiên và nhân tạo. Xong do khai thác không kiểm soát của con ngƣời mà nguồn tài nguyên đang đứng trƣớc một thực tế cần báo động.

Đó là sự xâm hại dẫn đến cạn kiệt nguồn tài nguyên và suy thái đa dạng sinh học của các hệ sinh thái trong vùng. Rừng Ngọa Vân nằm ở thôn Trại Lốc xã An Sinh và thôn Tây Sơn xã Bình Khê, cách đƣờng Quốc lộ 18A và trung tâm thị xã Đông Triều chừng 10 km về hƣớng Tây Nam, cách Trung tâm thiền viện trúc lâm Yên Tử chừng 20km về hƣớng Đông. Rừng Ngọa Vân nơi có quần thể di tích quốc gia Nhà Trần đã đƣợc xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt tại Quyết định số 2383/QĐ-TTg, ngày 1 09/12/2013 của Thủ tƣớng chính phủ. Hiện nay rừng Ngọa Vân vẫn còn giữ đƣợc cảnh quan thiên nhiên hoang sơ vốn có, tuy nhiên do chƣa có quy hoạch bảo vệ cụ thể nên trong thời gian qua rừng Ngọa Vân bị lấn chiếm, diện tích tự nhiên dần bị thu hẹp đáng kể.

Một số loài động, thực vật trong rừng Ngọa Vân đã bị xâm hại, ảnh hƣởng đến giá trị đa dạng sinh học. Có thể thấy, ngoài giá trị văn hóa lịch sử, rừng Ngọa Vân còn là một thắng cảnh đẹp, với rừng cây tự nhiên, có đập, gò đồi, đƣợc bao bọc bởi xóm làng, đồng ruộng, nếu biết bảo tồn, đầu tƣ khai thác rừng Ngọa Vân sẽ trở thành một di tích lịch sử văn hóa và thắng cảnh đẹp hấp dẫn khách tham quan du lịch. Mặc dù diện tích rừng tự nhiên của xã An Sinh không còn nhiều nhƣng có ý nghĩa vô cùng quan trọng đối với sự sống còn của cộng đồng trong việc duy trì tính đa dạng sinh học và bảo vệ môi trƣờng sinh thái tại địa phƣơng. Tuy nhiên trong thực tế nguồn tài nguyên rừng tại đây đang bị tác động mạnh bởi sức ép dân số xung quanh.

Do vậy, việc phân tích, đánh giá tài nguyên thực vật cho khu vực sẽ xác định đƣợc bản chất, tính chất, mức độ đa dạng của tài nguyên thực vật tại An Sinh và qua đó dự báo đƣợc xu hƣớng biến đổi của chúng trong tƣơng lai gần, làm cơ sở khoa học cho việc sử dụng hợp lý, hiệu quả tài nguyên, bảo tồn nguồn gen quý hiếm. Nhằm mục đích cung cấp dữ liệu chi tiết về tính đa dạng của tài nguyên thực vật Rừng Ngọa Vân tại xã An Sinh, góp phần vào công tác quản lý, sử dụng, phát triển bền vững tài nguyên hệ thực vật Rừng Ngọa Vân tại xã An Sinh, tôi đã chọn đề tài: “Nghiên cứu hiện trạng thực vật cho lâm sản tại khu rừng tại xã An Sinh, thị xã Đông Triều, tỉnh Quảng Ninh” làm đề tài nghiên cứu khóa luận tốt nghiệp. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu ở nƣớc ngoài Ngay từ những năm 1950 các nhà khoa học nghiên cứu về cây thuốc của Liên Xô đã có các nghiên cứu về cây thuốc trên quy mô rộng lớn.

đã nghiên cứu thành công công trình “Phƣơng pháp nghiên cứu hoá sinh – sinh lý cây thuốc”. Công trình này là cơ sở cho việc sử dụng và chế biến cây thuốc đạt hiệu quả tối ƣu nhất, tận dụng tối đa công dụng của các loài cây thuốc. Yatsenko đã đƣa ra đƣợc giá trị của từng loài cây thuốc (cả về giá trị dƣợc liệu và giá trị kinh tế) trong tập sách “Giá trị cây thuốc”. Kovalena đã công bố rộng rãi trên cả nƣớc Liên Xô (cũ) việc sử dụng cây thuốc vừa mang lại lợi ích cao vừa không gây hại cho sức khoẻ của con ngƣời.

Qua cuốn sách “Chữa bệnh bằng cây thuốc” tác giả Kovalena đã giúp ngƣời đọc tìm đƣợc loại cây thuốc và chữa đúng bệnh với liều lƣợng đã đƣợc định sẵn (Trần Thị Lan, 2005). Năm 1954 tác giả Từ Quốc Hân đã nghiên cứu thành công công trình “Dƣợc dụng thực vật cấp sinh lý học”. Cuốn sách này giới thiệu tới ngƣời đọc cách sử dụng từng loại cây thuốc, tác dụng sinh lý, sinh hoá của chúng, công dụng, cách phối hợp các loài cây thuốc treo từng địa phƣơng nhƣ “Giang Tô tỉnh thực vật dƣợc tài chí”, “Giang Tô trung dƣợc danh thực đồ khảo”, “Quảng Tây trung dƣợc trí”. Năm 1968, một số nhà nghiên cứu cây thuốc tại Vân Nam, Trung Quốc đã xuất bản cuốn sách “Kỹ thuật gây trồng cây thuốc ở Trung Quốc”.

Mendelsohn, 1989 đã căn cứ vào giá trị sử dụng của lâm sản ngoài gỗ để phân thành 5 nhóm: Các sản phẩm thực vật ăn đƣợc, keo dán và nhựa, thuốc nhuộm và ta nanh, cây cho sợi, cây làm thuốc. Ông cũng căn cứ vào thị trƣờng tiêu thụ để phân lâm sản ngoài gỗ thành 3 nhóm: Nhóm bán trên thị trƣờng, nhóm bán ở địa phƣơng và nhóm sử dụng trực tiếp bởi ngƣời thu hoạch. Nhóm 3 thứ ba thƣờng chiếm tỷ trọng rất cao nhƣng lại chƣa tính đƣợc giá trị. Theo Mendelsohn chính điều này đã làm cho lâm sản ngoài gỗ trƣớc đây bị lu mờ và ít đƣợc chú ý đến Phan Văn Thắng, 2002).

de Beer - một chuyên gia lâm sản ngoài gỗ của tổ chức Nông lƣơng thế giới - khi nghiên cứu về vai trò và thị trƣờng của lâm sản ngoài gỗ đã nhận thấy giá trị to lớn của thảo quả đối với việc tăng thu nhập cho ngƣời dân sống trong khu vực vùng núi nơi có phân bố thảo quả nhằm xoá đói giảm nghèo, đồng thời là yếu tố thúc đẩy sự phát triển kinh tế xã hội vùng núi và bảo tồn phát triển tài nguyên rừng. Về nhu cầu thị trƣờng của thảo quả là rất lớn, chỉ tính riêng ở Lào, hàng năm xuất khẩu khoảng 400 tấn sang Trung Quốc và Thái Lan. Đây là công trình nghiên cứu tổng kết về vai trò thảo quả đối với con ngƣời, xã hội cũng nhƣ tình hình sản xuất buôn bán và dự báo thị trƣờng, tiềm năng phát triển của thảo quả (Phan Văn Thắng, 2002). Theo Falconer, 1993, hầu hết mọi ngƣời đều thừa nhận lâm sản ngoài gỗ nhƣ một yếu tố quan trọng cho phát triển kinh tế xã hội miền núi.

Ở Ghana, lâm sản ngoài gỗ có vai trò cung cấp thực phẩm, thuốc chữa bệnh, vật liệu xây dựng,. đồng thời cũng chiếm gần 90% nguồn thu nhập của các hộ gia đình (Phan Văn Thắng, 2002). Năm 1996, Tiền Tín Trung, một nhà nghiên cứu về cây thuốc dân tộc tại Viện Vệ sinh dịch tễ công cộng Trung Quốc biên soạn cuốn sách “Bản thảo bức tranh màu Trung Quốc”. Cuốn sách đã mô tả tới hơn 1000 loài cây thuốc ở Trung Quốc, một trong số đó là thảo quả.

Nội dung đề cập là: Tên khoa học, một số đặc điểm sinh vật học và sinh thái học cơ bản, công dụng và thành phần hoá học của thảo quả (Phan Văn Thắng, 2002). Năm 1999, trong cuốn “Tài nguyên thực vật của Đông Nam Á” L. Lemmens đã tổng kết các nghiên cứu về các cây thuộc chi Amomum trong đó có thảo quả. Ở đây tác giả đề cập đến đặc điểm phân loại của thảo quả, công dụng, phân bố, một số đặc điểm sinh vật học và sinh thái học của thảo quả.

Tác giả cũng trình bày kỹ thuật nhân giống, 4 trồng, chăm sóc bảo vệ, thu hái, chế biến, tình hình sản xuất và buôn bán thảo quả trên thế giới (Phan Văn Thắng, 2002). Nhiều nƣớc trên thế giới nhƣ Brazil, Colombia, Equado, Bolivia, Thái Lan, Inđonesia, Malaysia, Ấn Độ, Trung Quốc đã và đang nghiên cứu các sản phẩm lâm sản ngoài gỗ, trong đó có các loại rau, quả rừng mang lại nhiều dinh dƣỡng, nhằm nâng cao đời sống của ngƣời dân bản địa và bảo vệ đa dạng sinh học của các hệ sinh thái rừng địa phƣơng (Everlyn Mathias, 2001). Để thuận tiện cho việc nghiên cứu C. Chandrasekhanran (1995) - một chuyên gia lâm sản ngoài gỗ của FAO, đã chia lâm sản ngoài gỗ thành 4 nhóm chính nhƣ sau: A.

Cây sống và các bộ phận của cây. Động vật và các sản phẩm của động vật. Các sản phẩm đƣợc chế biến (các gia vị, dầu, nhựa thực vật. Các dịch vụ từ rừng.

Các nghiên cứu chỉ ra rằng rừng nhiệt đới không chỉ phong phú về tài nguyên gỗ mà còn đa dạng về các loại thực vật cho sản phẩm ngoài gỗ. Khi nghiên cứu đa dạng lâm sản ngoài gỗ trong phạm vi một bản ở Thakek, Khammouan, Lào ngƣời ta đã thống kê đƣợc 306 loài lâm sản ngoài gỗ trong đó có 223 loài làm thức ăn (Phan Văn Thắng, 2002). Theo ƣớc tính của Quỹ thiên nhiên thế giới (WWF) có khoảng 35.000 loài trong số 250.000 loài cây đƣợc sử dụng vào mục đích chữa bệnh trên toàn thế giới. Nguồn tài nguyên cây thuốc này là kho tàng vô cùng quý giá của các dân tộc hiện đang khai thác và sử dụng để chăm sóc sức khoẻ, phát triển kinh tế, giữ gìn bản sắc của các nền văn hoá.

Theo báo cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ngày nay có khoảng 80% dân số các nƣớc đang phát triển có nhu cầu chăm sóc sức khoẻ ban đầu phụ thuộc vào nguồn dƣợc liệu hoặc qua các chất chiết xuất từ dƣợc liệu (Nguyễn Văn Tập, 2006). Tình hình nghiên cứu ở trong nƣớc 1.