mở đầu và câu cuối cùng hiệp vần với nhau để có thể đọc liên tiếp, xoay tròn. Bài thơ ra đời, gây nên sự ngạc nhiên cho người lớn và sự thích thú của những độc giả nhỏ tuổi, mà trước hết chính là cô em gái trong nhà. Sau cái ngưỡng đầu tiên còn nhiều bỡ ngỡ ấy, cậu bé đã từng bước bước vào thế giới thơ ca như bước vào những câu chuyện cổ tích. Những nhân vật trong thơ Trần Đăng Khoa là những sự vật rất gần gũi hàng ngày như cây cối, con vật, góc sân, những trò chơi của trẻ em nông thôn…Thơ của cậu bé nhanh chóng được những người xung quanh biết đến và yêu thích, tiếng đồn về một cậu bé thần đồng thơ ca ngày càng lan xa.
Nhiều tờ báo trung ương và địa phương đã đăng thơ Trần Đăng Khoa. Năm 1967, thơ Trần Đăng Khoa lần đầu tiên xuất hiện trên báo Văn nghệ và báo Thiếu niên tiền phong nhân dịp kỉ niệm sinh nhật Bác, đó là bài “Ảnh Bác”. Khi nói về thơ Trần Đăng Khoa, tác giả Vân Thanh đã nhận xét: “Thơ Khoa chủ yếu là nói đến thơ của yêu thương, của sự sống trẻ thơ, của sinh hoạt bình dị hàng ngày. Từ góc sân nhà, thơ Khoa thấm nhuần dư vị quê hương đồng nội Việt Nam” [37, tr.
Sau này, khi được hỏi về thời gian đầu sáng tác nhà thơ Trần Đăng Khoa đã thổ lộ: “Tôi đến với thơ hồn nhiên như em bé đến với trò chơi vậy” [13, tr. Những suy nghĩ giản đơn, hồn nhiên ấy đã thay đổi sau khi cậu bé gặp nhà thơ Xuân Diệu – Người sau này đã trở thành một người thày rất gần gũi, thân thiết với nhà thơ thiếu nhi. Nhà thơ lớn của nền thi ca Việt Nam hiện đại đã chỉ ra cho cậu bé thấy sự vất vả và tính nghiêm túc trong công việc sáng tạo nghệ thuật, thơ ca không bao giờ là trò chơi cả. Những điều này đã có tác động lớn đến nhân sinh quan của cậu bé thần đồng.
Năm 1968, tập thơ “Góc sân và khoảng trời” gồm 52 bài thơ của Trần Đăng Khoa đã được Ty giáo dục Hải Hưng xuất bản. Cũng trong năm này, nhà xuất bản Kim Đồng đã in ấn và phát hành tập “Từ góc sân nhà em” gồm 12 bài thơ. Tập thơ “Góc sân và khoảng trời” của Trần Đăng Khoa sau này còn được tái bản nhiều lần. Các tờ báo trung 22 ương, địa phương, trong nước và nước ngoài đều đăng nhiều bài phóng sự và bút kí về cậu bé thần đồng Trần Đăng Khoa.
Thơ của cậu bé làng Điền Trì lần lượt được dịch và đăng tải trên nhiều tờ báo ở các nước như Pháp, Cuba, Liên Xô, Hungari… Năm 1970, khi đế quốc Mỹ ngừng ném bom miền Bắc, trong khoảng thời gian yên bình ngắn ngủi đó, cậu học sinh lớp bốn Trần Đăng Khoa đã kịp quay về với những câu chuyện cổ tích thần tiên. Không còn hình ảnh của những hố bom, những ụ pháo trên đường làng nữa, cậu bé đã kể lại những câu chuyện thần tiên ấy bằng một thể tài thơ lớn – Trường ca. Đây là một thể loại khó viết bởi trường ca đòi hỏi người viết phải có sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa phương pháp kể chuyện, phương pháp điển hình hóa trong loại hình tự sự với những đặc trưng của thơ ca. Để đạt được điều đó bản thân người viết cần phải có sự tích lũy và vốn sống phong phú.
Vậy nhưng, với “lưng vốn” khiêm tốn của mình, Trần Đăng Khoa đã mạnh dạn trình làng trường ca “Đi đánh thần Hạn”. Đây là bản trường ca hư cấu theo cốt truyện “Cóc kiện trời” kết hợp với những yếu tố hiện đại về bút pháp nghệ thuật của thể loại trường ca. Tác phẩm này dài gần 1000 câu được viết theo thể tự do với những hình ảnh phóng khoáng miêu tả cảnh đoàn người đói khát bước lên lưng cua thần, bay lên trời để đánh nhau với thần Hạn. Tất nhiên nếu so sánh “Đi đánh thần Hạn” của Trần Đăng Khoa với những tác giả cùng thời thì tác phẩm này có vị trí khá khiêm tốn.
Tuy nhiên, cũng không thể phủ nhận rằng, ở lứa tuổi thiếu nhi mà đã dám thử sức với một thể loại khó như thế này thì đây đã được xem như một bước tiến thành công trên con đường thể hiện cái tôi cá nhân của Trần Đăng Khoa. Sự hứng thú với trường ca không dừng lại ở tác phẩm đó, song song với việc sáng tác thơ, cậu bé vẫn chưa từ bỏ ý định tiếp tục gắn bó với thể loại đầy thách thức này. Trong thời gian không quân Mỹ quay lại ném bom miền Bắc, làng quê yên tĩnh của Trần Đăng Khoa cũng không thoát khỏi những trận oanh tạc của máy bay B52, cậu bé lại miệt mài với với ý tưởng mới, và trường ca “Trừng phạt” ra đời. Không nằm ngoài những hiện thực đang được chứng kiến từng ngày, “Trừng phạt” được xuất hiện trên trang giấy bằng những cảm nhận của một cậu bé nông thôn về sự độc ác của kẻ thù, những vết thương và sự mất mát trong chiến tranh cũng như thể hiện rõ 23 nét sự tàn phá của chiến tranh trên mảnh đất quê hương.
Với những tác phẩm này, những bước tiến của cậu bé thần đồng đã được ghi nhận bằng khả năng bao quát rộng lớn cũng như khả năng miêu tả nội tâm nhân vật. Năm 1974, sự ra đời của trường ca “Khúc hát người anh hùng” đã đánh dấu bước chuyển biến dài trên con đường sáng tác của Trần Đăng Khoa. Khi bàn về tác phẩm này trên báo “Phụ nữ Việt Nam” nhà phê bình Nguyễn Đăng Mạnh đã nhận xét: “Thế là Khoa đã lớn thật rồi! Mới ngày nào còn sửng sốt về tài thơ của em bé tám, chín tuổi. Bây giờ em đã nói toàn chuyện người lớn, chuyện chính trị, chuyện thời đại, lại còn bàn luận triết lí nữa” [30].
So với những tác phẩm dài hơi trước đây của mình, “Khúc hát người anh hùng” của Trần Đăng Khoa có sự thay đổi rõ rệt về quy mô với việc sắp xếp các tuyến nhân vật chính, phụ. Đề tài về người nữ anh hùng Mạc Thị Bưởi không phải là một đề tài mới, năm 1968 Trần Đăng Khoa đã viết bài “Em dâng cô một vòng hoa” để tưởng nhớ tới người chiến sĩ cách mạng trung kiên này. Chặng đường bảy, tám năm là khoảng thời gian tương đối dài để cậu bé có thể thấm thía sâu sắc hơn cuộc đời chiến đấu oanh liệt của người nữ liệt sĩ. Điều khiến cho những độc giả khi tiếp xúc với tác phẩm này ngạc nhiên ở chỗ, câu chuyện được cậu bé kể lại chân thực, sống động và cụ thể đến mức người đọc có cảm giác như chính tác giả là người đã được chứng kiến toàn bộ câu chuyện đó vậy.
Nếu như “Đi đánh thần Hạn” vẫn còn hơi hướng của một câu chuyện dân gian với không gian và thời gian huyền thoại, thì với “Khúc hát người anh hùng” lại là một câu chuyện có thật, ở một làng quê cụ thể với những nhân vật cụ thể. Năm khúc với gần 1300 câu thơ, trường ca “Khúc hát người anh hùng” được viết xen kẽ giữa thể thơ tự do và thể lục bát khá nhuần nhuyễn, thủ pháp đan cài này tạo cho tác phẩm có giọng điệu đa dạng “bản thơ dài có chuyển điệu, có chỗ ngừng nghỉ, trợ sức cho người đọc được thoải mái, hưng phấn theo dõi sự việc” [32]. Đây là một tác phẩm giàu trí tuệ với những chiêm nghiệm, những triết lí gắn với những sự vật rất quen thuộc với cuộc sống của người nông dân. Mái gianh ơi hỡi mái gianh Ngấm bao mưa nắng mà thành quê hương 24 Có thể nói “Khúc hát người anh hùng” như một cây cầu nối tiếp giữa hai giai đoạn sáng tác của nhà thơ, dần xa rời những vần thơ “trẻ con” và bắt đầu trên con đường trở thành một nhà thơ “người lớn”, những vần thơ tự sự đã dần thay thế cho những vần thơ xưng “em” mang đậm tính đồng dao của làng quê.
Từ việc làm thơ như một trò chơi, như một bản năng thì trong tác phẩm này Trần Đăng Khoa đã biết cách tổ chức một tác phẩm lớn với những chương hồi quy mô. Điều đó thể hiện sự phát triển vững chãi của tư duy thơ Trần Đăng Khoa, từ những bài thơ đơn lẻ nay đã biết phát triển những câu thơ thành một hệ thống có quy mô lớn với những quy định niêm luật tương đối chặt chẽ. “Khúc hát người anh hùng” – Tuy vẫn còn những hạn chế khó tránh khỏi với một cây bút trẻ như Trần Đăng Khoa, nhưng cũng đã kịp để lại dấu ấn không phai nhòa trong lòng người đọc về một bản trường ca độc đáo của cậu bé làng Điền Trì trong bản hòa âm trường ca anh hùng rộng lớn đương thời. “Thần đồng thi ca” có lẽ là những từ ngữ thích hợp nhất để nói về Trần Đăng Khoa cùng những bài thơ làm từ góc sân ngày ấy.
Thần đồng là vì mới tám tuổi, khi mà chữ nghĩa chả có bao nhiêu, nhưng cậu bé đã làm thơ – rất nhiều thơ. Dù những bài thơ đó với điểm xuất phát là trò chơi xếp chữ của một cậu bé nông thôn, nhưng không ai có thể phủ nhận rằng chúng đều hay và rất lạ. Điều đầu tiên cuốn hút độc giả đến với thơ Trần Đăng Khoa là vì cách xưng hô lạ lùng - “mày – tao” , mà “mày – tao” không chỉ xuất hiện trong một lần mà còn được lặp lại nhiều lần trong các bài khác nhau. “Mày – tao” trong thơ Khoa có đủ sự suồng sã của chốn thôn quê và luôn ăm ắp đầy những cảm xúc hồn nhiên của trẻ thơ.
Ngây thơ, hồn nhiên là một bảo bối có sức mạnh nhiệm màu, bởi thế không có gì lạ khi đến với thơ Trần Đăng Khoa là độc giả đến với một thế giới riêng kì diệu mà trong đó thế giới vật – người vô cùng phong phú, đa dạng. Hồn nhiên là thế nhưng điều gây ấn tượng mạnh nhất đối với người đọc khi đến với thế giới thơ Trần Đăng Khoa chính là sức tưởng tượng, liên tưởng đạt đến trình độ siêu việt của nhà thơ thiếu nhi này. Tác giả Vũ Nho trong cuốn “Trần Đăng Khoa thần đồng thơ ca” đã khẳng định đây chính là yếu tố đặc sắc nhất để xếp thơ Trần Đăng Khoa vào loại thơ thần đồng. Ở mỗi bài thơ, cậu bé đều có cách nhìn, cách cảm, cách nghe riêng, cùng trí tưởng tượng, liên 25 tưởng tràn ngập sắc màu dân gian.
Tất cả đều được kết hợp hài hòa, được tỏa sáng bởi một tâm hồn nhạy cảm, nhân hậu.