phần mở đầu, kết luận, kiến nghị, danh mục các công trình khoa học đã công bố có liên quan đến đề tài luận án, tài liệu tham khảo và phụ lục luận án đƣợc kết cấu thành 4 chƣơng: Chƣơng 1: Tổng quan nghiên cứu về thích ứng tâm lý của phạm nhân nữ với việc chấp hành án phạt tù có thời hạn tại trại giam Chƣơng 2: Cơ sở lý luận về thích ứng tâm lý của phạm nhân nữ với việc chấp hành án phạt tù có thời hạn tại trại giam Chƣơng 3: Tổ chức và phƣơng pháp nghiên cứu Chƣơng 4: Kết quả nghiên cứu thực tiễn về thích ứng tâm lý của phạm nhân nữ với việc chấp hành án phạt tù có thời hạn tại trại giam. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ THÍCH ỨNG TÂM LÝ CỦA PHẠM NHÂN NỮ VỚI VIỆC CHẤP HÀNH ÁN PHẠT TÙ CÓ THỜI HẠN TẠI TRẠI GIAM Vấn đề thích ứng tâm lý từ lâu đã đƣợc nhiều nhà tâm lý học trong và ngoài nƣớc quan tâm, nghiên cứu. Ban đầu, thích ứng đƣợc nghiên cứu chủ yếu dƣới góc độ sinh học và xuất phát từ cơ chế phản xạ có điều kiện theo nghiên cứu của I. Sau này, các nhà khoa học khi nghiên cứu về thích ứng tâm lý thƣờng đề cập đến nhiều vấn đề thuộc về thích ứng tâm lý trong học tập, thích ứng với nghề nghiệp và rộng hơn là thích ứng với môi trƣờng văn hóa và môi trƣờng xã hội của những ngƣời nhập cƣ, di cƣ.
Trong quá trình nghiên cứu tài liệu khoa học của các nhà nghiên cứu trong và ngoài nƣớc, khái quát lại tác giả luận án tập trung chỉ ra một số hƣớng nghiên cứu sau: - Các nghiên cứu về thích ứng chung - Các nghiên cứu về thích ứng của phạm nhân. Các nghiên cứu về thích ứng chung 1. Thích ứng với môi trường văn hóa Môi trƣờng văn hóa mà chúng tôi đề cập ở đây là môi trƣờng văn hóa mới nói chung; khi cá nhân tham gia vào một nền văn hóa mới do di cƣ, hay chuyển địa điểm sinh sống buộc phải tham gia vào môi trƣờng văn hóa mới này. Xét về tổng thể, con ngƣời khi thay đổi môi trƣờng văn hóa, xã hội nói chung đều có những thay đổi nhất định trong đời sống tâm lý của bản thân để thích ứng với môi trƣờng văn hóa mới đó.
Nghiên cứu về vấn đề này, các nhà khoa học trong và ngoài nƣớc thƣờng tập trung vào một số điểm chính nhƣ sau: H. Spencer có thể đƣợc coi là một trong những ngƣời nghiên cứu đầu tiên về thích ứng, ông nghiên cứu về thích ứng của con ngƣời với môi trƣờng. Trong các nghiên cứu của mình, ông đã chỉ ra con ngƣời sống trong xã hội, giống nhƣ các loài vật trong môi trƣờng tự nhiên, tranh đấu để tồn tại và chỉ những ngƣời thích hợp nhất với môi trƣờng mới sống sót. Môi trƣờng ở đây có thể hiểu bao gồm cả hai yếu tố cấu thành là môi trƣờng sinh học và môi trƣờng xã hội.
Ông cho rằng, sự thích ứng với điều kiện sống của môi trƣờng nào cũng đều quan trọng và có ý nghĩa với 15 chủ thể, trong đó thích ứng với môi trƣờng xã hội là trọng tâm nghiên cứu của tâm lý học [dẫn theo 9]. Theo đó, những nghiên cứu về thích ứng tâm lý của con ngƣời sau này đều đề cập đến thích ứng với môi trƣờng xã hội mà ở đó con ngƣời là thành viên và tham gia vào các mối quan hệ xã hội. Bởi xét cho cùng, để tồn tại và có thể phát triển đƣợc, con ngƣời buộc phải thích ứng với môi trƣờng (gồm cả môi trƣờng văn hóa, xã hội và môi trƣờng vật chất do con ngƣời tạo nên). Các nhà nghiên cứu sau này tập trung nghiên cứu đến nhiều chủ đề khác nhau, trong đó có đề cập đến thích ứng với môi trƣờng văn hóa mới đối với những ngƣời di cƣ hoặc với những cá nhân có sự thay đổi về môi trƣờng sống, có sự tham gia vào môi trƣờng văn hóa mới.
Do đó, thích ứng với môi trƣờng văn hóa mới thƣờng gắn với hiện tƣợng "sốc văn hóa". Đề cập đến các nghiên cứu về "sốc văn hóa" có một số công trình điển hình của các nhà khoa học nhƣ Oberg K.C (1994) [84] và nhiều tác giả khác. Nhà nghiên cứu Kalvero Oberg là một trong số những nhà khoa học đầu tiên đƣa ra khái niệm "sốc văn hóa" (culture shock) lần đầu vào năm 1954. Sau đó là Adler (1975) khi cả hai tác giả Oberg và Adler đều đề xuất các mô hình để giải thích những cảm giác không phù hợp do sự thay đổi của môi trƣờng văn hóa mới đem lại.
Các tác giả cho rằng khi gia nhập một nền văn hóa mới, cá nhân mất đi "các dấu hiệu quen thuộc" và "biểu tƣợng của giao thoa xã hội". Từ đó, theo các tác giả, con ngƣời cảm thấy có sự xuất hiện của lo lắng và nỗi thất vọng. Những hành động theo thói quen trƣớc đây của cá nhân không còn phù hợp nữa hoặc thậm chí không đƣợc chấp nhận ở nền văn hóa mới. Những yếu tố đó tạo nên “sốc văn hóa”, khiến cho con ngƣời khó thích ứng và hòa nhập với đƣợc với môi trƣờng văn hóa mới mà họ tham gia [71; 72].
Trên cơ sở đó, các nhà khoa học đƣa ra mô hình về các giai đoạn của "sốc văn hóa" nhƣ Oberg K. Nghiên cứu của Oberg K. (1960) cho thấy "sốc văn hóa" có 4 giai đoạn: 1. Giai đoạn "trăng mật": trong giai đoạn này, chủ thể có hứng thú với âm thanh mới, có sự hứng thú tham gia vào nền văn hóa mới cũng nhƣ hứng thú học tập, có động 16 lực và sự hợp tác hành động.
Giai đoạn "sốc văn hóa": ở giai đoạn này sự mới lạ của văn hóa mới đã bị bào mòn, cá nhân tập trung chủ yếu vào sự khác biệt giữa nền văn hóa mới và nền văn hóa bản địa mà chủ thể đã trải nghiệm; thậm chí những sự khác biệt nhỏ mà cá nhân cảm thấy nhƣ thảm họa lớn; chủ thể cảm thấy bất lực và thất vọng. Giai đoạn điều chỉnh: cá nhân đã trở nên quen thuộc hơn với nền văn hóa mới và các giá trị của nó; cảm thấy thoải mái hơn và ít bị cô lập hơn, thậm chí cá nhân bắt đầu thấy thích thú với một số khía cạnh của nền văn hóa mới; cá nhân hăng say học tập hơn, lạc quan hơn. Giai đoạn "cảm giác nhƣ ở nhà": ở giai đoạn này các khía cạnh của nền văn hóa mới không ảnh hƣởng đến cá nhân, cá nhân có thể sống và làm việc hết khả năng của mình [72]. Nhƣ vậy, trong nghiên cứu của mình trên cơ sở đƣa ra 4 giai đoạn của "sốc văn hóa" nhằm hƣớng đến việc cá nhân có thể thích ứng với môi trƣờng văn hóa mới, tác giả cũng đề cập đến các thành phần của thích ứng đó là thành phần về cảm xúc nhƣ cảm thấy hứng thú, có động lực, thất vọng hay bất lực, cảm thấy thoải mái, lạc quan; thành phần về hành vi nhƣ: hợp tác hành động, sống và làm việc hết mình,.
Các nhà khoa học sau này khi nghiên cứu về sốc văn hóa cũng đều dựa trên lý thuyết căn bản của Oberg K. để đƣa ra các mô hình khác nhau của quá trình thích ứng văn hóa và các mô hình này có sự tƣơng đồng và phù hợp với mô hình của ông nhƣ: Pedersen, Smalley và Eckermann,. Lý thuyết giai đoạn của Oberg đã đƣợc Lysgaard sử dụng năm 1955 và phát triển thành một giả thuyết đƣờng cong chữ U. Theo đó, hình chữ U tuân theo dòng điều chỉnh nhƣ việc một cá nhân di chuyển qua các giai đoạn, từ giai đoạn trăng mật cao, xuống qua giai đoạn từ chối và cuối cùng trở lại cho đến giai đoạn đạt hiệu quả cao [ dẫn theo 47].
Đến năm 1963, lý thuyết đƣờng cong chữ U này đƣợc Gullahorn và Gullahorn trong các nghiên cứu tiếp theo của mình đã mở rộng thành "đƣờng cong chữ W" khi nghiên cứu về "sốc văn hóa" trên những ngƣời di cƣ trở về quê hƣơng, bao gồm đƣờng cong U-U thứ hai mà một cá nhân khi họ trở về nền văn hóa ban đầu của họ. Lý thuyết của Gullahorn và Gullahorn cho thấy những ngƣời di cƣ sẽ trải nghiệm ngƣợc lại sốc văn hóa khi họ trở về quê hƣơng, khi họ đã học cách thích ứng với nền văn hóa mới nơi mà họ di cƣ đến [47]. Có thể thấy trên cơ sở mô hình 17 lý thuyết về các giai đoạn sốc văn hóa của Oberg đã đƣợc nhóm các nhà nghiên cứu Gullahorn và Gullahorn phát triển mở rộng thành lý thuyết "đƣờng cong chữ W", tức là theo đó, các cá nhân khi trải qua sốc văn hóa ở nền văn hóa mới thì có thể họ lại lặp lại quá trình sốc văn hóa đó khi họ trở về với nền văn hóa bản địa mà trƣớc đó họ đã từng trải nghiệm. Cũng đề cập đến việc nghiên cứu về thích ứng với văn hóa, nhà nghiên cứu Carey A.T (1956) đã tiến hành nghiên cứu về quá trình thích ứng của sinh viên với nền văn hóa Anh.
Tác giả đã phân tích quá trình thích ứng với nền văn hoá Anh của sinh viên các nƣớc thuộc địa (chủ yếu là từ các nƣớc châu Phi và châu Á) đến Anh học tập. Trong đó, tác giả chú ý nhiều đến những kỳ vọng của sinh viên, những khó khăn gắn liền với cuộc sống sinh viên mà họ phải đối mặt và thái độ của sinh viên Anh đối với họ [53]. Nhƣ vậy, theo tác giả, thích ứng ở đây bao gồm sự nỗ lực vƣợt khó khăn và thái độ của sinh viên khi gia nhập để thích ứng với nền văn hóa mới. Ngoài ra, một nghiên cứu khác của Singh A.
K (1963) đã chỉ ra 3 nhóm vấn đề mà sinh viên Ấn Độ học ở Anh phải đối mặt, đó là những vấn đề về cảm xúc, học tập và thích ứng. Đồng thời, tác giả cũng cho rằng sinh viên Ấn Độ là nhóm có sự phân hóa rõ rệt. Trong nghiên cứu của mình, kết quả nghiên cứu của tác giả cũng cho thấy sinh viên Ấn Độ có sự thích ứng với các lĩnh vực khác nhau của cuộc sống nhƣ xã hội, cá nhân và học tập phụ thuộc vào nhiều yếu tố mà trƣớc hết là địa vị xã hội, lứa tuổi, phẩm chất cá nhân, cấp học, loại trƣờng và thời hạn cƣ trú” [77]. Bên cạnh đó, các nhà nghiên cứu cũng đề cập đến sự ảnh hƣởng của sốc văn hóa tới đời sống tinh thần của cá nhân nhƣ Anumonye A (1970), Hamboyan H.
Còn nghiên cứu của Hamboyan H.