chương 1 là chương nền tìm hiểu thời đại nhà Trần và tác gia Tuệ Trung Thượng Sĩ. Chương 2 và chương 3 là hai chương trọng tâm tìm hiểu nội dung tư tưởng – cảm hứng và hình thức nghệ thuật trong thi kệ của Tuệ Trung Thượng Sĩ. 13 Chƣơng 1 TUỆ TRUNG THƢỢNG SĨ VỚI TRIỀU ĐẠI NHÀ TRẦN 1. Triều đại nhà Trần Nhà Lý (1009 – 1225), sau thời kì hưng thịnh, từ khoảng giữa thế kỉ XII, đất nước bước vào suy vi.
Bộ máy chính quyền từ trung ương đến địa phương tỏ ra quan liêu, lỏng lẻo trong việc quản lý. Ở nhiều địa phương các thế lực địa chủ phong kiến đã tập hợp lực lượng nổi dậy chống phá triều đình. Do có công giúp triều đình nhà Lý dẹp loạn, lập lại trật tự, gia tộc họ Trần ở làng Tức Mặc, phủ Thiên Trường (Nam Định) được trọng dụng đã lần lượt đưa con cháu vào cung giữ những chức vụ quan trọng trong triều để thao túng quyền bính và dần dần thâu tóm mọi quyền lực trong tay. Mặc dù trên danh nghĩa Lý Huệ Tông là người đứng đầu một nước nhưng kỳ thực hầu như mọi quyền hành của triều đình đều nằm trong tay anh em họ Trần.
Vào năm Ất Dậu (1225) vua Lý Huệ Tông nhường ngôi cho con gái là Chiêu Thánh mới bảy tuổi. Công chúa Chiêu Thánh lên ngôi lấy hiệu là Lý Chiêu Hoàng. Theo sự sắp đặt của Trần Thủ Độ, Chiêu Hoàng kết hôn với Trần Cảnh và vào ngày 12 tháng chạp năm Ất Dậu (1225), tức ngày 11- 1-1226, Lý Chiêu Hoàng chính thức nhường ngôi Hoàng đế cho chồng là Trần Cảnh. Vương triều Lý đến đây chấm dứt sau 216 năm cầm quyền.
Trần Cảnh lên ngôi, hiệu là Trần Thái Tông, vị vua đầu tiên của triều Trần. Nhà Trần (1225 – 1400) là một trong vài triều đại lớn nhất của lịch sử nước ta thời trung đại. Viết về lịch sử Việt Nam đời Trần có nhiều tài liệu trình bày theo nhiều cách khác nhau. Nhằm làm rõ cho luận văn, chúng tôi xin trình bày một vài nét khái quát sau: 14 1.
Về chính trị Tổ chức nhà nước dưới triều Trần: Trên nền tảng vững chắc đã được xây dựng từ đời Lý, nhà Trần tiếp tục công cuộc dựng nước và giữ nước. Đứng đầu triều đình vẫn là Hoàng đế, nhưng khác với thời Lý, các vua Trần đặt lệ nhường ngôi sớm cho con và tự mình xưng là Thái thượng hoàng, cùng con trông nom việc nước. Dưới vua vẫn là các chức Tam Thái, Tam Thiếu và có đặt thêm Tam Tư (Tư đồ, Tư mã, Tư không). Đứng đầu hàng ngũ các quan lại là chức Tả, Hữu Tướng quốc.
Giúp việc cho Tướng quốc có các chức Hành khiển, gồm Hành khiển tả hữu ty ở cung Thánh từ và Hành khiển ty ở cung Quan triều. Bên dưới chia thành hai ban văn võ. Bên văn có Thượng thư các bộ, giúp việc cho Thượng thư có Thị lang và Lang trung. Bên võ, lúc cần đặt chức Tiết chế tổng chỉ huy toàn quân, lúc bình thường đặt chức Phiêu kỵ tướng quân.
Bên dưới có các chức Đô tướng quân, Tướng quân. Ngoài ra, ở Kinh đô còn đặt các cơ quan chuyên trách như Ngự sử đài, Khu mật viện, Hàn lâm viện, Thẩm hình viện, Quốc sử viện, Quốc tử giám, Thái y viện, Thái chức ty, Tam ty viện, Đăng văn viện.; Về Tăng quan, cũng giống như ở đời Lý, có các chức Quốc sư, Tăng thống, Tăng lục, Tăng chính. Nhà Trần cho đổi 24 lộ thời Lý ra thành 12 lộ. Đứng đầu mỗi lộ có Chính, Phó An phủ sứ.
Dưới lộ là phủ, châu, huyện, xã. Ngoài ra, nhà Trần còn đặt thêm một số chức quan chuyên môn thực hiện chức năng kinh tế như Hà đê chính phó sứ, Khuyến nông sứ và Đồn điền sứ. Năm 1230, nhà Trần cho ban hành bộ Quốc triều thông chế và đến năm 1341 cho ban hành tiếp bộ Hình thư. Đó là những công trình lập pháp quan trọng nhất của triều đại.
Trên lĩnh vực quân sự, nhà Trần tiếp tục chính sách “ngụ binh ư nông”, xây dựng được một đội quân hùng mạnh theo phương châm “binh cốt tinh nhuệ, chứ không cốt nhiều”. Đội quân này đã ba lần đánh tan các đạo quân xâm lược Nguyên – Mông hùng mạnh, bảo toàn được nền độc lập của dân tộc. 15 Kháng chiến chống Nguyên – Mông xâm lược (1258 - 1288): Từ thế kỷ XII trở về trước, Mông Cổ còn ở tình trạng liên minh bộ lạc, nhưng bước sang thế kỷ XIII một đế chế Mông Cổ hùng mạnh ra đời và đã nhanh chóng trở thành một đế quốc rộng lớn vắt ngang địa cầu, từ bờ Thái Bình Dương đến bờ Hắc Hải, gây bao nỗi kinh hoàng cho các dân tộc trên thế gi ới. Trong 30 năm, từ 1258 đến 1288, quân xâm lược Nguyên – Mông đã ba lần kéo sang định “làm cỏ” nước ta.
Để thực hiện mưu đồ đó, năm 1257, Thành Cát Tư Hãn sai sứ sang đòi nhà Trần đầu hàng. Trước sự ngang ngược của chúng, vua Trần cho bắt trói sứ giả ném vào nhà giam và ra lệnh cả nước chuẩn bị chiến đấu. Chờ mãi không thấy sứ giả trở về, đầu năm 1258, ba vạn quân Mông Cổ, do Ngột Lương Hợp Thai chỉ huy theo đường sông Thao kéo sang. Quân ta, do vua Trần Thái Tông và Trần Thánh Tông lãnh đạo, đã chiến đấu dũng cảm, nhưng vì thế giặc quá mạnh nên buộc phải rút bỏ kinh thành, thực hiện kế hoạch “vườn không nhà trống”, đẩy địch vào thế nguy khốn.
Sau đó, ta tiến hành phản công tại Đông Bộ Đầu (bến sông Hồng tại Hà Nội), đánh bật quân địch ra khỏi Thăng Long, đuổi chúng về nước. Trong cuộc kháng chiến chống Nguyên đầu năm 1258 bản thân Thái Tông cũng tự làm tướng đi đốc chiến, xông pha giữa trận tiền. Chỉ trong vòng nửa tháng, cuộc xâm lược lần thứ nhất của quân Mông Cổ bị đại bại. Năm 1279, nhà Nguyên – Mông đánh bại Nam Tống, chiếm cứ toàn bộ Trung Quốc.
Đến đầu năm 1285, chúng đưa quân đánh chiếm Champa làm bàn đạp tấn công từ phía nam lên, năm mươi vạn quân Nguyên do Thoát Hoan chỉ huy, được lệnh tấn công Đại Việt. Quân dân Đại Việt, một lần nữa, bỏ kinh thành, rút lui về phía nam. Từ Champa, lập tức quân Toa Đô được lệnh đánh lên để khép chặt vòng vây vua tôi nhà Trần. Dưới sự chỉ huy của Trần Quốc Tuấn, nhà Trần đã đánh lừa bọn giặc, vượt vòng vây, đợi khi thời cơ đến tiến hành phản công, cắt đôi lực lượng giặc và đánh mạnh vào các căn cứ phòng thủ của chúng ở ven Thăng Long.
Tiếp đó, cả nước được lệnh 16 nổi lên đánh lớn. Giặc bị đánh ở nhiều nơi và bị tiêu diệt ở Tây Kết, Hàm Tử, Chương Dương. Nhân đà thắng lớn, quân ta tiến về giải phóng Thăng Long. Trước sự tấn công của ta, Thoát Hoan vội vã chui vào ống đồng, sai lính khiêng chạy về nước.
Đại bộ phận quân giặc bị tiêu diệt, Toa Đô bị chém đầu. Sau hai tháng tổng phản công, quân dân Đại Việt đã đánh tan hơn nửa triệu quân xâm lược. Sau hai lần thất bại, Hốt Tất Liệt (tức Nguyên Th ế Tổ) vô cùng tức tối, y quyết định hoãn cuộc xâm lược Nhật Bản, tập trung đánh trả thù Đại Việt. Cuối năm 1287, năm mươi vạn bộ binh, do Thoát Hoan chỉ huy, được lệnh xuất phát, cùng với một hạm đội gồm 600 chiến thuyền do Ô Mã Nhi chỉ huy và 70 thuyền lương do Trương Văn Hổ phụ trách.
Trước lúc lên đường, Hốt Tất Liệt căn dặn: “Chớ cho Giao Chỉ là một nước nhỏ mà khinh thường”. Bộ binh giặc theo hai đường Lạng Sơn, Vân Nam kéo xuống. Cánh quân thuỷ theo ngã Vân Đồn vào cửa sông Bạch Đằng để hội với Thoát Hoan tại Vạn Kiếp. Tại Vân Đồn, Trần Khánh Dư đánh đắm toàn bộ đoàn thuyền lương của địch, khiến Thoát Hoan vô cùng tức tối, xua quân về Thăng Long để bắt vua Trần, nhưng vua Trần đã rút khỏi kinh thành.
Giặc điên cuồng cướp phá các làng mạc, nhưng chúng lại bị nhân dân chống trả quyết liệt. Trước tình thế khốn đốn, Thoát Hoan ra lệnh đốt phá Thăng Long và rút về Vạn Kiếp. Vạn Kiếp cũng chẳng phải là chốn dung thân, nên y quyết định nhanh chóng rút quân về nư ớc nhưng chúng đã bị quân ta mai phục để tiêu diệt. Đầu tháng 4 năm 1288, đoàn thuyền của Ô Mã Nhi rút lui theo đường sông Bạch Đằng đã bị quân ta dồn vào bãi cọc ở ngã ba sông Chanh để diệt gọn, Ô Mã Nhi bị bắt sống.
Cùng thời gian này, ta liên tiếp phục kích, đánh tả tơi đạo quân bộ rút chạy về hướng Lạng Sơn. Thoát Hoan cùng một số bại tướng phải liều mạng, vượt rừng theo đường tắt về nước. Cuộc xâm lược lần thứ ba của quân thù bị đập tan. Ngày 28 tháng 4 năm 1288, vua Trần và triều đình trở về lại Kinh đô làm lễ mừng chiến thắng trong 17 không khí đất nước thái bình.
Nhà Trần tồn tại được 175 năm. Đến cuối thế kỷ XIV đất nước lâm vào rối ren, triều Trần trở nên ruỗng nát. Nhân hoàn cảnh đó, Hồ Quý Ly, một ngoại thích có vây cánh và thanh thế trong triều, đã lấn át dần quyền lực của nhà Trần và đến năm 1400 phế truất vua Trần, lập ra nhà Hồ. Về kinh tế - xã hội Nhà Trần rất chú trọng phát triển kinh tế, các vua Trần khuyến khích các vương hầu, quý tộc mộ người đi khẩn hoang ở các vùng ven sông, ven biển.
Đất đai khai khẩn được trở thành của riêng. Cùng lúc đó, các quan Đồn điền sứ đốc thúc dân nghèo các lộ mở đất, lập làng. Khắp nơi, nhân dân ra sức cày cấy, tận dụng đất đai, tạo nên những cánh đồng lúa tốt tươi, “giữa mùa đông mà mạ vẫn xanh mườn mượt”. Nhà nước ra sức chăm lo đê điều, kênh máng “năm nào cũng vậy, cứ đầu năm các quan coi đê phải lo đốc thúc nhân dân phụ cận, không kể sang hèn, già trẻ đều phải đi đắp”.
Đến đời Trần, hệ thống đê điều dọc theo sông Hồng và các sông lớn ở đồng bằng Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ, về cơ bản, được xây dựng và năm nào cũng được tu bổ thêm. Nhiều vua Trần đích thân đi xem việc đắp đê. Nhà vua vẫn giữ lệ cày tịch điền đều đặn và còn tổ chức những buổi đi xem gặt. Khi hạn hán, nhà vua tổ chức những buổi tế lễ cầu mưa.
Vào những năm mùa màng thất bát, nhà nước miễn giảm thuế và chẩn cấp cho dân đói. Nông nghiệp đời Trần đạt trình độ thâm canh tăng vụ khá cao.