ĐẶT VẤN ĐỀ Trong thế giới chúng ta, hệ thực vật thất phong phú và đa dạng , bao gồm các loài sống ở trên cạn, ở dưới nước, ở sâu thẳm đại dương xanh cũng có nhiều loại thực vật sinh sống. Thực vật đem lại sự sống cho con người , thực vật điều hòa không khí, đem lại cho con người những lợi ích vô cùng lớn lao, vậy thực vật bắt nguồn từ đâu, như thế nào, có bao nhiều loài thực vật còn sống và tồn tại , phát triển trên thế giới này, để nghiên cứu được quả là một việc làm hết sức khó khăn và đầy thử thách .Thực vật trên cạn, thực vật dưới nước, thực vật sống cả trên cạn cả dưới nước, thực vật sống ở nước ngọt, thực vật sống sâu trong lòng đại dương xanh thẳm mà người ta gọi là “san hô”, vậy để hiểu hết quả là điều cực kỳ vi diệu và lớn lao, qua đó chúng ta biết được vai trò và tầm quan trọng của thực vật như thế nào, vậy em muốn làm sáng tỏ một số loài thực vật sống ở dưới nước, trên mặt nước, hoặc sống cả trên cạn , cả dưới nước, có những loài lại sống nơi bùn lầy. Xuất phát từ vấn đề trên và sự tò mò học hỏi muốn tìm hiểu. Đề tài “ Nghiên cứu thành phần loài,phân bố và giá trị sử dụng các loài thực vật thủy sinh và ven bờ nƣớc tại khu vực thị trấn Xuân Mai,huyện Chƣơng Mỹ, thành phố Hà Nội ” với mục tiêu là tìm hiểu thành phần loài thực vật thủy sinh có ở khu vực nghiên cứu, vị trí, một số đặc điểm phân bố căn bản và đề xuất một số hướng sử dụng một số loài thực vật thủy sinh cho khu vực nghiên cứu.
Hi vọng kết quả của đề tài góp phần xây dựng danh lục của thị trấn Xuân Mai được đầy đủ, trong tương lai gần sẽ góp phần hoàn thiện danh lục các loài thực vật thủy sinh ở chính khu vực Hà Nội. Góp phần biết sử dụng các loài thực vật thủy sinh vào các mục đích khác nhau , đem lại lợi ích cho chính mỗi con người chúng ta. 1 Chƣơng1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Một sô khái niệm liên quan 1.
Phân loại thực vật Phân loại thực vật là một phần của thực vật học chuyên nghiên cứu về việc sắp xếp các thực vật có đặc điểm giống nhau thành từng nhóm theo một trật tự tự nhiên. Khái niệm đa dạng sinh học Đa dạng sinh học là toàn bộ sự phong phú của cơ thể sống và các hớp sinh thái mà chúng ta là thành viên, bao gồm sự đa dạng bên trong giữa các loài và sự đa dạng của hệ sinh thái. Cơ sở khoa học Các loài thực vật sống trong môi trường nước, bao gồm những loài cơ thể ngập hoàn toàn trong nước, hoặc những loài chỉ ngập từng phần cơ thể. Do sống trong môi trường nước, TVTS có những đặc điểm thích nghi cả về hình thái cấu tạo và phương thức sống.
Để tăng cường khả năng hấp thụ oxi, tăng bề mặt tiếp xúc, lá của chúng có bản lớn hoặc chẻ nhỏ thành dạng sợi, xoang khí và gian bào phát triển mạnh. Lá có thể khác nhau về hình dạng và cấu tạo tuỳ theo vị trí tiếp xúc với nước. Mô đỡ (thân, cành) kém phát triển, thường là mềm yếu. Một số loài sống ở đáy, ở ven bờ như rong, khoai nước; một số sống trôi nổi trong nước như tảo lam, tảo đỏ, vv.
TVTS có số lượng loài lớn và tăng nhanh về sinh khối nên rất nhiều loài được khai thác, phục vụ cho đời sống. Nhiều loài rong dùng làm thức ăn cho gia súc, gia cầm, làm nguyên liệu cho công nghiệp (vd. rong câu, rong mơ, rong đuôi chó .), làm cảnh (thuỷ tiên.), làm thức ăn cho cá, chim. Nơi cư trú và đẻ trứng cho nhiều loài động vật thuỷ sinh.
TVTS còn có vai trò quan trọng trong xử lí nước thải, tăng khả năng tự làm sạch thuỷ vực. Nhưng trong một số điều kiện môi 2 trường cụ thể, một số loài có thể trở thành loài gây hại do phát triển quá dày làm tắc nghẽn kênh mương, hồ chứa. Vấn đề thủy sinh là một đề tài khá rộng, phức tạp, tình hình nghiên cứu các loài thực vật thủy sinh chưa được quan tâm nhiều. Đặc tính của các loài thực vật thủy sinh và ven bờ nước Mỗi loài cây đều có sự thích nghi khác nhau về mức độ ánh sáng, vì vậy, cần phải có những cách bố trí phù hợp với từng điều kiện khác nhau để cây có thể phát triển một cách tốt nhất.
Theo đó, có thể phân loại cây thủy sinh thành hai nhóm: nhóm cây ưa bóng và nhóm cây ưa sáng. Thực vật ưa bóng Phiến lá lớn, màu xanh thẫm. Lá có mô giậu kém phát triển. Chiều cao thân bị hạn chế.
Cường độ quang hợp yếu khi ánh sáng mạnh, cây có khả năng quang hợp khi ánh sáng yếu. Điều tiết thoát hơi nước kém. Thực vật ưa sáng Phiến lá nhỏ, hẹp , màu xanh nhạt. Lá có tầng cu tin dày, mô giậu phát triển.
Thân cây thấp, số cành nhiều (khi mọc riêng rẽ) hoặc thân cao,thẳng, cành tập trung ở ngọn ( khi mọc trong rừng). Cường độ quang hợp cao khi ánh sáng mạnh. Điều tiết thoát hơi nước linh hoạt. Tình hình nghiên cứu ở nƣớc ngoài Thực vật thủy sinh được nghiên cứu ở nước ngoài rất rộng, nhưng họ chỉ đi sâu vào một loài hay một họ nào đó, do khá phức tạp nên ít được quan tâm 3 1.
Tình hình nghiên cứu thực vật thủy sinh ở Việt Nam Việt Nam là nước có tính đa dạng sinh học rất cao, thế giới động thực vật vô cùng đa dạng và phong phú. Cho đến nay có nhiều tài liệu nghiên cứu về nhiều loài thực vật thủy sinh, nhưng các đề tài nghiên cứu với quy mô nhỏ , đi sâu vào một bộ, hoặc một họ nào đó, tuy vậy có nhiều quốn sách viết và tìm hiểu về thành phần loài thực vật thủy sinh như : “Cây cỏ Việt Nam” của Phạm Hộ, “Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam” của tác giả Độ Tất Lợi, nhưng đầy đủ nhất vẫn là cuốn sách của Phạm Hộ. Tuy vây ông vẫn chưa đi sâu, mà chỉ nghiên cứu chủ yếu là về thành phần loài thực vật nói chung. Nghiên cứu thành phần loài, khu vực phân bố và giá trị sử dụng của các loài thực vật thủy sinh tại khu vực thị trấn Xuân Mai, huyện Chương Mỹ , thành phố Hà Nội Đây là một đề tài mới, khu vực nghiên cứu thực vật thủy sinh được thực hiện tại địa bàn phát triển mạnh mẽ, được quy hoạch, đầu tư phát triển lớn , phát triển theo hướng công nghiệp hóa, nhiều nhà cao tầng , khu công nghiệp nặng mọc lên , lấn áp và làm mất nơi sinh trưởng của một số loài thực vật thủy sinh đặc hữu ở nơi đây .Vì vậy muốn tìn hiểu các loài thực vật thủy sinh ở nơi đây phát triển như thế nào, loài nào còn sống, loài nào đã mất, loài nào thích nghi được với môi trường, khí hậu, thổ nhưỡng nơi đây, đề đánh giá thành phần loài, và phân bố của các loài thực vật thủy sinh, từ đó đưa ra hướng sử dụng một số loài thực vật thủy sinh cho nới đây trong một tương lai không xa.
4 Chƣơng 2 ĐỐI TƢỢNG, MỤC TIÊU, NỘI DUNG VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2. Địa điểm và đối tƣợng 2. Địa điểm Khu vực ven đồng ruộng, dọc sông Bùi, khu vực cánh đồng lúa Xuân Mai đối diện trường đại học Lâm nghiệp, thị trấn Xuân Mai, huyện Chương Mỹ, thành phố Hà Nội. Đối tượng Đối tượng nghiên cứu là các loài thực vật thủy sinh và ven bờ nước ở ngoài tự nhiên có phân bố ở ven đồng ruộng, ao, khu vực cánh đồng lúa Xuân Mai đối diện đại học Lâm nghiệp, dọc sông Bùi tại thị trấn Xuân Mai , huyện Chương Mỹ , thành phố Hà Nội.
Phạm vi nghiên cứu Do thời gian còn hạn chế, đề tài chỉ tập trung nghiên cứu thành phần loài , phân bố giá trị sử dụng của các loài thực vật thủy sinh và ven bờ nước theo các tuyến điều tra trong khu vực nghiên cứu và đánh giá, đề xuất một số hướng sử dụng các loài thực vật thủy sinh trong thực tế tại khu vực đó. Mục tiêu nghiên cứu Xây dựng được danh lục và đánh giá được tính đa dạng về thành phần loài , giá trị sử dụng của các loài thực vật thủy sinhvà ven bờ ở khu vực nghiên cứu ,phản ánh một số đặc điểm phân bố và đề xuất một số hướng sử dụng các loài thực vật thủy sinhvà ven bờ nước cho khu vực thị trấn Xuân Mai. Nội dung - Nghiên cứu thành phần và công dụng các loài thực vật thủy sinh và ven bờ nước tại khu vực nghiên cứu. - Nghiên cứu xác định một số đặc điểm phân bố căn bản của các loài thực vật thủy sinh và ven bờ nước trong đối tượng điều tra.
5 - Đề xuất một số hướng sử dụng các loài thực vật thủy sinh và ven bờ nước dựa trên bảng điều tra. Phƣơng pháp nghiên cứu Các phương pháp nghiên cứu chính áp dụng trong chuyên đề này bao gồm : 2. Phương pháp kế thừa tài liệu có chọn lọc Tham khảo các tài liệu chuyên khảo về thực vật, các nghiên cứu về loài thực vật thủy sinh và ven bờ nước trong nước và quốc tế phục vụ viết tổng quan và tra cứu, giám định mẫu. Kế thừa có chọn lọc các kết qủa nghiên cứu về điều kiện tự nhiên, khí hậu, thủy văn, thổ nhưỡng, địa hình, các nguồn tài nguyên.
Các thông tin, tư liệu về điều hiện kinh tế, điều kiện xã hội như dân số, lao động, thành phần dân tộc .Kết hợp sử dụng các báo cáo tài liệu có liên quan. Phương pháp điều tra ngoại nghiệp Dựa vào bản hỏi thiết kế được và thảo luận theo nhóm đối tượng trả lời phỏng vấn. Kết hợp phương pháp kiểm tra chéo để tăng độ tin cậy của thông tin thu thập được. Cụ thể chúng tôi trực tiếp đi thực địa để : - Phỏng vấn cán bộ địa phương khu vực điều tra - Phỏng vấn các cá nhân, hộ gia đình, đặc biệt là những người dân làm ruộng, người dân sông ven sông làm nghề chài lưới và trực tiếp đi lấy mẫu thực vật thủy sinh và ven bờ nước.
- Thảo luận nhóm Tuy nhiên với mỗi nội dung nghiên cứu riêng chúng tôi sử dụng các phương pháp điều tra khác nhau .