Nghiên Cứu Thành Phần Loài Ốc và Tỉ Lệ Nhiễm Cercariae Tại Kênh Thay Cai - An Hạ

Khóa luận tốt nghiệp nghiên cứu tốt nghiệp sư phạm sinh học khảo sát thành phần loài ốc và tỉ lệ nhiễm cercariae trên ốc trong kênh, vận dụng lý thuyết vào thực tế, đề xuất giải

• Tác giả: Nguyễn Thị Bảo Trâm
• Người hướng dẫn: TS. Phạm Cử Thiện
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Sư Phạm
• Đề tài: Nghiên Cứu Thành Phần Loài Ốc và Tỉ Lệ Nhiễm Cercariae Tại Kênh Thay Cai - An Hạ
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Đặc điểm sinh học của lớp Chân bụng (Gastropoda)
• 1.2. Tổng quan về ấu trùng Cercariae
• 2. CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Thời gian, địa điểm và tư liệu nghiên cứu
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3. Trong phòng thí nghiệm
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• PHỤ LỤC 1: HÌNH ẢNH CÁC LOÀI ỐC THU ĐƯỢC
• PHỤ LỤC 2: HÌNH ẢNH CỦA SÁN LÁ SONG CHỦ (GIAI ĐOẠN CERCARIAE)
• PHỤ LỤC 4: HÌNH ẢNH TRONG PHÒNG THÍ NGHIỆM
• PHỤ LỤC 5: SỐ LƯỢNG ỐC PHÂN BỐ TẠI 5 SINH CẢNH TRONG KÊNH THAY CAI - AN HẠ
• PHỤ LỤC 7: SỐ LƯỢNG ỐC CHẾT TRONG QUÁ TRÌNH NGHIÊN CỨU

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu thành phần loài ốc và tỉ lệ nhiễm cercariae

Nghiên cứu về thành phần loài ốc và tỉ lệ nhiễm cercariae tại kênh Thay Cai - An Hạ là một vấn đề quan trọng trong lĩnh vực sinh học và y học. Kênh Thay Cai - An Hạ, nằm ở huyện Bình Chánh và Hóc Môn, là nơi sinh sống của nhiều loài ốc nước ngọt. Việc khảo sát này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về đặc điểm sinh học của ốc mà còn đánh giá được nguy cơ nhiễm bệnh do cercariae gây ra cho con người và động vật. Nghiên cứu này sẽ cung cấp thông tin quý giá cho việc bảo tồn đa dạng sinh học và sức khỏe cộng đồng.

1.1. Đặc điểm sinh học của ốc nước ngọt tại kênh Thay Cai An Hạ

Ốc nước ngọt tại kênh Thay Cai - An Hạ thuộc lớp Chân bụng (Gastropoda), với nhiều loài khác nhau. Chúng có vai trò quan trọng trong hệ sinh thái nước ngọt, là nguồn thức ăn cho nhiều loài động vật khác. Đặc điểm sinh học của chúng bao gồm cấu trúc cơ thể, chế độ ăn uống và môi trường sống. Việc hiểu rõ về đặc điểm sinh học này sẽ giúp trong việc quản lý và bảo tồn các loài ốc.

1.2. Tầm quan trọng của việc nghiên cứu tỉ lệ nhiễm cercariae

Nghiên cứu tỉ lệ nhiễm cercariae trên ốc là cần thiết để đánh giá nguy cơ lây nhiễm bệnh cho con người. Các ấu trùng cercariae có thể xâm nhập vào cơ thể người qua việc tiêu thụ thực phẩm không được chế biến kỹ. Việc khảo sát này không chỉ giúp phát hiện sớm các nguy cơ mà còn cung cấp thông tin cho các biện pháp phòng ngừa hiệu quả.

II. Vấn đề ô nhiễm môi trường tại kênh Thay Cai An Hạ

Kênh Thay Cai - An Hạ đang phải đối mặt với nhiều vấn đề ô nhiễm nghiêm trọng. Nguồn nước thải từ các khu công nghiệp và nông nghiệp đã làm giảm chất lượng nước, ảnh hưởng đến sự sinh trưởng của các loài ốc. Ô nhiễm không chỉ tác động đến môi trường sống của ốc mà còn làm tăng nguy cơ nhiễm cercariae. Việc hiểu rõ về tình trạng ô nhiễm là rất quan trọng để có các biện pháp khắc phục kịp thời.

2.1. Nguyên nhân gây ô nhiễm tại kênh Thay Cai An Hạ

Ô nhiễm tại kênh Thay Cai - An Hạ chủ yếu do nước thải từ các khu công nghiệp và hoạt động nông nghiệp. Các chất thải này không được xử lý đúng cách, dẫn đến tình trạng ô nhiễm nghiêm trọng. Ngoài ra, việc chăn nuôi gia súc và gia cầm dọc bờ kênh cũng góp phần làm tăng ô nhiễm môi trường.

2.2. Tác động của ô nhiễm đến sức khỏe cộng đồng

Ô nhiễm môi trường không chỉ ảnh hưởng đến hệ sinh thái mà còn tác động trực tiếp đến sức khỏe của người dân. Việc tiêu thụ ốc và cá từ kênh Thay Cai - An Hạ có thể dẫn đến nhiễm bệnh do cercariae, gây ra các vấn đề sức khỏe nghiêm trọng. Cần có các biện pháp tuyên truyền và giáo dục cộng đồng về nguy cơ này.

III. Phương pháp nghiên cứu thành phần loài ốc và tỉ lệ nhiễm cercariae

Phương pháp nghiên cứu được áp dụng trong khảo sát này bao gồm thu thập mẫu ốc từ nhiều sinh cảnh khác nhau tại kênh Thay Cai - An Hạ. Các mẫu ốc sẽ được phân tích để xác định thành phần loài ốc và tỉ lệ nhiễm cercariae. Việc sử dụng các phương pháp khoa học hiện đại sẽ đảm bảo tính chính xác và độ tin cậy của kết quả nghiên cứu.

3.1. Quy trình thu thập mẫu ốc

Mẫu ốc được thu thập từ 5 sinh cảnh khác nhau tại kênh Thay Cai - An Hạ. Quy trình thu thập bao gồm việc sử dụng các dụng cụ chuyên dụng để đảm bảo không làm tổn thương đến mẫu. Mỗi mẫu sẽ được ghi chép cẩn thận về vị trí và thời gian thu thập để phục vụ cho việc phân tích sau này.

3.2. Phân tích tỉ lệ nhiễm cercariae trên mẫu ốc

Sau khi thu thập, các mẫu ốc sẽ được phân tích để xác định tỉ lệ nhiễm cercariae. Phương pháp phân tích bao gồm việc sử dụng kính hiển vi để quan sát và xác định sự hiện diện của cercariae trong mẫu. Kết quả sẽ được so sánh với các tiêu chuẩn đã được công nhận để đánh giá mức độ nhiễm.

IV. Kết quả nghiên cứu thành phần loài ốc tại kênh Thay Cai An Hạ

Kết quả nghiên cứu cho thấy có nhiều loài ốc khác nhau sinh sống tại kênh Thay Cai - An Hạ. Mỗi loài có tỉ lệ nhiễm cercariae khác nhau, điều này cho thấy sự đa dạng sinh học của khu vực này. Việc xác định thành phần loài ốc và tỉ lệ nhiễm cercariae sẽ giúp trong việc quản lý và bảo tồn các loài ốc cũng như sức khỏe cộng đồng.

4.1. Thành phần loài ốc được ghi nhận

Trong nghiên cứu, nhiều loài ốc đã được ghi nhận, bao gồm các loài thuộc họ Thiaridae và Planorbidae. Mỗi loài có đặc điểm sinh học và môi trường sống riêng, điều này cho thấy sự phong phú của hệ sinh thái tại kênh Thay Cai - An Hạ.

4.2. Tỉ lệ nhiễm cercariae trên các loài ốc

Tỉ lệ nhiễm cercariae trên các loài ốc khác nhau cho thấy sự khác biệt rõ rệt. Một số loài có tỉ lệ nhiễm cao, trong khi một số loài khác lại có tỉ lệ nhiễm thấp. Kết quả này sẽ cung cấp thông tin quan trọng cho việc đánh giá nguy cơ lây nhiễm bệnh cho con người.

V. Kết luận và khuyến nghị cho nghiên cứu tiếp theo

Kết luận từ nghiên cứu cho thấy kênh Thay Cai - An Hạ là nơi sinh sống của nhiều loài ốc nước ngọt, nhưng cũng đang phải đối mặt với nguy cơ ô nhiễm và nhiễm cercariae. Cần có các biện pháp bảo tồn và quản lý hiệu quả để bảo vệ đa dạng sinh học và sức khỏe cộng đồng. Nghiên cứu tiếp theo nên tập trung vào việc đánh giá tác động của ô nhiễm đến sức khỏe con người và động vật.

5.1. Đề xuất biện pháp bảo tồn đa dạng sinh học

Cần có các biện pháp bảo tồn đa dạng sinh học cho các loài ốc tại kênh Thay Cai - An Hạ. Việc bảo vệ môi trường sống và giảm thiểu ô nhiễm là rất quan trọng để duy trì sự phong phú của hệ sinh thái.

5.2. Khuyến nghị cho nghiên cứu tiếp theo

Nghiên cứu tiếp theo nên mở rộng phạm vi khảo sát và áp dụng các phương pháp hiện đại hơn để đánh giá chính xác hơn về tình trạng nhiễm cercariae. Cần có sự hợp tác giữa các cơ quan chức năng và cộng đồng để nâng cao nhận thức về vấn đề này.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Việt Nam nằm trong vùng nhiệt đới gió mùa Đông Nam Á, trải dài trên 10 vĩ độ với mạng lưới sông, suối, hồ, đầm nước ngọt phân bố dày đặc ở các vùng núi, đồng bằng và đồng bằng ven biển. Điều kiện địa hình và thủy văn đặc thù này tạo môi trường thuận lợi cho sự phát triển của khu hệ ốc nước ngọt phong phú về số lượng lẫn thành phần loài. Từ lâu đời, ốc nước ngọt đã được khai thác làm nguồn thực phẩm phổ biến trong đời sống dân sinh. Tuy nhiên, ốc nước ngọt cũng là vật chủ trung gian thứ nhất bắt buộc trong chu trình sinh học của nhiều loài sán lá song chủ (Digenea) ký sinh gây bệnh nguy hiểm cho người và động vật nuôi.

Tuyến kênh Thầy Cai - An Hạ có chiều dài 28 km, chiều rộng khoảng 30 - 40 m và độ sâu từ 4 - 5 m, chảy qua địa phận huyện Bình Chánh và huyện Hóc Môn thuộc Thành phố Hồ Chí Minh (bắt đầu từ xã Bình Lợi, huyện Bình Chánh và kết thúc tại xã Tân Hiệp, huyện Hóc Môn). Tuyến kênh này chịu ảnh hưởng triều từ hai hệ thống sông Sài Gòn (qua Rạch Tra) và sông Vàm Cỏ Đông (qua kênh Ngang). Toàn bộ khối nước trong kênh chảy một chiều từ Bắc xuống Nam (nhận nước từ sông Sài Gòn đổ về) do sự điều tiết đóng mở cống của hệ thống thủy lợi Hóc Môn - Bắc Bình Chánh. Kênh giữ vai trò huyết mạch cung cấp nước cho hoạt động nông nghiệp và nuôi trồng thủy sản của khu vực.

Mặc dù vậy, hiện trạng môi trường nước tại một số đoạn trên kênh Thầy Cai - An Hạ đang bị ô nhiễm nghiêm trọng do tiếp nhận trực tiếp nước thải chưa qua xử lý từ các khu công nghiệp, nước thải ao nuôi thủy sản và dư lượng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật từ canh tác nông nghiệp. Song song đó, tập quán chăn nuôi gia súc, gia cầm thả rông dọc hai bờ kênh làm lượng chất thải hữu cơ xả thẳng xuống dòng nước, biến lòng kênh thành môi trường thuận lợi cho ấu trùng sán lá phát triển và xâm nhập vào các loài thủy sinh. Người dân địa phương vẫn giữ thói quen đánh bắt ốc, cá trong kênh làm thực phẩm; thói quen ăn uống chưa nấu chín kỹ (như gỏi cá, gỏi ốc) tiềm ẩn nguy cơ nhiễm sán lá truyền qua thực phẩm, dẫn đến các bệnh lý nguy hiểm như viêm đường mật mãn tính, sỏi mật, xơ gan, viêm tụy hoặc ung thư đường dẫn mật do sán lá gan nhỏ (Opisthorchis viverrini, Clonorchis sinensis - tác nhân được Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế IARC xếp vào nhóm yếu tố gây ung thư cấp I).

Trước khi khóa luận này được thực hiện, chưa có công trình khoa học nào công bố dữ liệu cụ thể về thành phần loài ốc và tỷ lệ nhiễm ấu trùng Cercariae tại kênh Thầy Cai - An Hạ. Do đó, tác giả Nguyễn Thị Bảo Trâm đã tiến hành đề tài nhằm giải quyết khoảng trống dữ liệu này.

Mục tiêu nghiên cứu:

• Xác định thành phần loài ốc và tỉ lệ nhiễm Cercariae trên ốc ở kênh Thầy Cai - An Hạ thuộc huyện Hóc Môn và huyện Bình Chánh nhằm góp phần kiểm soát nguy cơ nhiễm sán trên người và động vật.

Nhiệm vụ nghiên cứu (theo đúng văn bản):

1. Thu thập các mẫu ốc vào mùa mưa và mùa khô.
2. Định loại các loài ốc và sắp xếp vào hệ thống phân loại.
3. Khảo sát tỉ lệ nhiễm Cercariae trên các mẫu ốc đã thu được.

Đối tượng nghiên cứu:

• Các loài ốc nước ngọt và ấu trùng sán lá song chủ (giai đoạn Cercariae) ký sinh trên ốc thu tại 5 sinh cảnh khác nhau ở kênh Thầy Cai - An Hạ thuộc huyện Bình Chánh và huyện Hóc Môn, Thành phố Hồ Chí Minh.

Phạm vi nghiên cứu:

• 5 sinh cảnh thu mẫu dọc tuyến kênh Thầy Cai - An Hạ (điểm đầu tại xã Bình Lợi, huyện Bình Chánh và điểm cuối tại xã Tân Hiệp, huyện Hóc Môn) trong hai mùa mưa và mùa khô.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khung lý thuyết và phân loại học

Đề tài vận dụng lý thuyết hình thái học và sinh học của lớp Chân bụng (Gastropoda), phân tích chi tiết cấu tạo vỏ xoắn ốc không đối xứng, hệ tiêu hóa có lưỡi gai (radula) với hàng trăm ngàn răng, hệ tuần hoàn mở với tim gồm 1 tâm thất và 1 đến 2 tâm nhĩ (nhịp đập 20 - 40 lần/phút ở 20°C), cơ quan hô hấp (mang lá đối ở ốc nước hoặc phổi ở ốc hô hấp trên cạn và bán cạn), cùng hệ thần kinh bậc thang kép gồm 5 đôi hạch lớn (não, chân, bên, mang và tạng).

Về dịch tễ học ký sinh trùng, công trình dựa trên chu trình phát triển của sán lá song chủ (Trematoda: Digenea): Trứng theo phân vào môi trường nước $\rightarrow$ ấu trùng lông (Miracidium) bơi tự do $\rightarrow$ xâm nhập mô gan ốc tạo thành bào nang (Sporocyst) $\rightarrow$ sinh sản vô tính tạo ấu trùng Redia $\rightarrow$ phát triển thành ấu trùng đuôi (Cercariae) thoát ra khỏi cơ thể ốc $\rightarrow$ rụng đuôi bọc kén thành nang ấu trùng (Metacercariae) trên vật chủ trung gian thứ hai (cá, thực vật thủy sinh) hoặc trực tiếp ký sinh $\rightarrow$ vật chủ cuối cùng (người, động vật) ăn phải nang ấu trùng chưa được nấu chín sẽ phát triển thành sán trưởng thành.

Văn bản tổng hợp danh mục các loài ốc nước ngọt là ký chủ trung gian truyền bệnh sán lá và giun tròn tại Việt Nam:

Loài ốc ký chủ trung gian	Nhóm mầm bệnh ký sinh trên người	Nhóm mầm bệnh ký sinh trên vật nuôi
Sermyla sp.	Sán lá ruột (Echinostoma revolutum)	Sán lá ruột (Echinostoma revolutum)
Tarebia granifera	Sán lá ruột (Echinostoma revolutum)	Sán lá ruột, sán lá mắt (Philophthalmus gralli), sán lá sinh sản gia cầm (Prosthogonimus cuneatus)
Melanoides tuberculata	Sán lá ruột (E. revolutum), sán lá phổi (Paragonimus westermani)	Sán lá ruột, sán lá mắt, sán lá sinh sản gia cầm, sán lá gan chó mèo (Opisthorchis viverrini)
Mekongia sp.	Sán lá ruột (Echinostoma revolutum)	Sán lá ruột gia cầm (Echinostoma revolutum)
Filopaludina martensi martensi	Sán lá ruột (Echinostoma revolutum)	Sán lá ruột (Echinostoma revolutum)
Trochotaia	Sán lá ruột (Echinostoma revolutum)	Sán lá ruột (Echinostoma revolutum)
Pomacea canaliculata	Giun mạch (Angiostrongylus cantonensis)	Giun mạch (Angiostrongylus cantonensis)
Bithynia siamensis	Sán lá gan nhỏ (Opisthorchis tenuicollis, Clonorchis sinensis, Opisthorchis sinensis), sán lá ruột	Sán lá gan chó mèo, sán lá ruột gia cầm (Echinostoma revolutum)
Họ Buccinidae	-	Sán lá ruột gia cầm (Echinostoma revolutum)
Lymnaea swinhoei	Sán lá gan (Fasciola hepatica, Fasciola gigantica, Fascioloides magna, Paramphistomum explanatum, Dicrocoelium dendriticum), sán lá ruột	Sán lá gan trâu bò heo (Fasciola spp., Paramphistomum, Dicrocoelium), sán lá ruột gia cầm (E. revolutum, E. miyagawai)
Lymnaea viridis	Sán lá gan (Fasciola hepatica, Fasciola gigantica, Paramphistomum explanatum, Dicrocoelium dendriticum), sán lá ruột	Sán lá gan trâu bò heo, sán lá ruột gia cầm (E. revolutum, E. miyagawai)
Indoplanorbis exustus	Sán lá ruột (Fasciolopsis buski, Echinostoma revolutum)	Sán lá ruột heo (Fasciolopsis buski), sán ruột gia cầm, sán lá gan trâu bò (Paramphistomum explanatum), sán dạ cỏ (Paramphistomum cervi), sán sinh sản (Prosthogonimus sp.), sán phổi gia cầm (Tracheophilus sisowi)

Về phân loại học ấu trùng sán lá, khóa luận sử dụng khóa phân loại Cercariae của Lühe (1909) và hệ thống định loại các nhóm ấu trùng Cercariae tại Việt Nam của Phạm Ngọc Doanh và cs. (2005), bao gồm các nhóm đại diện: Microcerca, Cysticerca, Rhopalocercaria, Monostomata, Amphistomata, Trichocerca, Pleurolophocercaria, Furcocercaria, Xiphidiocercariae.

Phương pháp nghiên cứu

• Phương pháp thu thập mẫu thực địa: Mẫu ốc được thu thập định kỳ tại 5 sinh cảnh đặc trưng thuộc tuyến kênh Thầy Cai - An Hạ trong hai mùa (mùa mưa và mùa khô). Dụng cụ thu mẫu gồm cào sắt, vợt lưới thủy sinh và bắt tay trực tiếp trên giá thể thực vật, nền bùn đáy, bờ kênh và cọc ven bờ.
• Phương pháp xử lý trong phòng thí nghiệm:
  • Rửa sạch bùn bám trên vỏ ốc, phân loại sơ bộ và lưu giữ mẫu trong điều kiện phòng thí nghiệm Động vật (Khoa Sinh học, Trường Đại học Sư phạm TP.HCM).
  • Phương pháp phát tán bằng ánh sáng (shedding method): Đặt từng cá thể ốc vào cóc thủy tinh chứa nước sạch, chiếu đèn để kích thích ấu trùng Cercariae bơi thoát ra khỏi cơ thể ốc, sau đó kiểm tra dưới kính lúp và kính hiển vi quang học.
  • Phương pháp giải phẫu và đè bẹp (crushing method): Đối với các cá thể không phát tán Cercariae qua phương pháp shedding, tác giả tiến hành tách vỏ, bộc lộ tuyến tiêu hóa và khối nội tạng, ép giữa hai lam kính để tìm kiếm ấu trùng Cercariae, Redia hoặc Sporocyst.
• Phương pháp đánh giá chất lượng nước: Tiến hành đo đạc trực tiếp và lấy mẫu nước mặt tại 5 sinh cảnh để xác định nhiệt độ (°C), chỉ số pH, và độ mặn (salinity) phân cấp theo thang Karpevits (1975).
• Phương pháp phân tích số liệu: Tính toán số lượng, tỷ lệ phần trăm (%) các loài ốc và tỷ lệ cảm nhiễm Cercariae; sử dụng phép kiểm định Chi bình phương ($\chi^2$) nhằm so sánh ý nghĩa thống kê về tỷ lệ nhiễm Cercariae giữa mùa mưa và mùa khô.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan

Chương 1 hệ thống hóa cơ sở dữ liệu về ốc nước ngọt và tình hình lây nhiễm ấu trùng sán lá song chủ:

• Đặc điểm giải phẫu - sinh lý học lớp Chân bụng (Gastropoda) và sự phân bố sinh thái của ốc theo từng loại thủy vực: vùng suối (ưu thế các họ Thiaridae, Lymnaeidae, Planorbidae), vùng sông (Pomatiopsidae, Stenothyridae, Thiaridae), vùng hồ, đầm, ao (Viviparidae, Planorbidae) và vùng ruộng lúa nước nhân tạo (Viviparidae, Ampullariidae/Pomacea).
• Vòng đời sinh học của sán lá song chủ và các tác hại bệnh lý nghiêm trọng đối với sức khỏe con người (viêm gan, xơ gan, ung thư biểu mô đường mật) và vật nuôi (gầy sút, suy dinh dưỡng, viêm loét đường tiêu hóa).
• Tổng quan các công bố khoa học tại Việt Nam: Từ công trình phân loại 47 loài ốc nước ngọt miền Bắc của Đặng Ngọc Thanh, Thái Trần Bái và Phạm Văn Miên (1980), các nghiên cứu dịch tễ của Bùi Thị Dung và cs. (2010 tại Nam Định), Nguyễn Phước Bảo Ngọc và cs. (2014 tại Phú Yên), Hà Huỳnh Hồng Vũ và cs. (2014 tại Vĩnh Long và Đồng Tháp), Nguyễn Mạnh Hùng và cs. (2018 tại 4 tỉnh đồng bằng Bắc Bộ; 2022 tại Bình Định và Phú Yên), Phạm Ngọc Doanh và cs. (2005, 2019), đến tổng kết của Đỗ Văn Tứ (2015) ghi nhận 137 loài ốc nước ngọt thuộc 51 giống, 18 họ, 6 bộ trên phạm vi cả nước.
• Dữ liệu nghiên cứu tại địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh: Bảng thống kê ghi nhận tổng cộng 45 loài ốc nước ngọt thuộc 32 giống. Tác giả tổng hợp chi tiết các nghiên cứu của Phạm Cử Thiện và cs. tại huyện Củ Chi (2022: kênh Địa Phận và kênh Láng - Bến Mương), rạch Ba Tỳ và Ba Lao thuộc huyện Bình Chánh (2023: 10 loài, không nhiễm Cercariae do ảnh hưởng của dòng nước chảy và hóa chất nông nghiệp), kênh cấp nước ao cá tại Bình Chánh (2023: 9 loài, 4 loài nhiễm Cercariae gồm Indoplanorbis exustus, Lymnaea viridis, Bithynia siamensis, Melanoides tuberculata) và tại Cần Giờ (2024: 10 kênh rạch cấp VI và 2 ruộng lúa).
• Điều kiện tự nhiên khu vực nghiên cứu: Trình bày vị trí địa lý, chế độ dòng chảy Bắc - Nam và đặc tính điều tiết của kênh Thầy Cai - An Hạ; đặc điểm khí hậu 2 mùa mưa - khô, lượng mưa, nền nhiệt, và sức ép ô nhiễm nguồn nước mặt từ sản xuất công nghiệp, đô thị hóa và sinh hoạt tại hai huyện Bình Chánh và Hóc Môn.

Chương 2: Phương pháp nghiên cứu

Chương 2 mô tả chi tiết quy trình tiến hành đề tài:

• Thời gian, địa điểm: Bố trí thu mẫu theo đợt đại diện cho mùa mưa và mùa khô tại 5 điểm sinh cảnh dọc theo 28 km kênh Thầy Cai - An Hạ từ xã Bình Lợi đến xã Tân Hiệp.
• Phương pháp thu mẫu và xử lý mẫu: Mô tả chi tiết kỹ thuật thu mẫu thực địa, dụng cụ bảo quản sống, làm sạch bùn đất, quy trình kích thích chiếu sáng (shedding) và mổ ép nội tạng (crushing) tại phòng thí nghiệm Bộ môn Động vật học.
• Tiêu chuẩn phân loại: Ốc được định loại hình thái vỏ dựa trên các tài liệu phân loại học động vật không xương sống Việt Nam. Ấu trùng Cercariae được phân nhóm dựa vào cấu tạo giác bám, kiểu đuôi, gai trán, vạch phân nhánh và mắt theo hệ thống phân loại của Phạm Ngọc Doanh và cs. (2005).
• Khảo sát các thông số môi trường nước mặt tại các điểm thu mẫu và phương pháp xử lý số liệu sinh học bằng thống kê toán học (tần số, tỷ lệ %, kiểm định $\chi^2$).

Chương 3: Kết quả nghiên cứu

Chương 3 trình bày các phát hiện thực nghiệm được cấu trúc qua 4 nội dung chính:

• Thành phần loài ốc trong kênh Thầy Cai - An Hạ: Khóa luận ghi nhận được 11 loài ốc nước ngọt, thuộc 9 giống, 7 họ và 5 bộ. Toàn bộ 11 loài này đều nằm trong danh lục 45 loài ốc nước ngọt đã từng được công bố tại Thành phố Hồ Chí Minh, không phát hiện loài mới cho khu hệ thủy sinh thành phố.
• Phân bố loài theo sinh cảnh và mùa: Sự hiện diện và số lượng cá thể của các loài có sự biến thiên rõ nét giữa 5 sinh cảnh khảo sát dọc theo chiều dài kênh cũng như giữa hai mùa mưa và mùa khô.
• Tỷ lệ nhiễm Cercariae trên các loài ốc: Trình bày số lượng và tỷ lệ % cá thể ốc nhiễm ấu trùng sán lá; phân loại các nhóm Cercariae ghi nhận được trên từng loài ốc vật chủ tại các sinh cảnh nghiên cứu.
• Tỷ lệ ốc chết và các yếu tố môi trường nước: Ghi nhận số lượng cá thể ốc bị chết trong quá trình lưu giữ/thực nghiệm; đồng thời công bố số liệu đo đạc các thông số chất lượng nước mặt (nhiệt độ, pH, độ mặn theo thang Karpevits 1975) tại 5 sinh cảnh nhằm phân tích mối liên hệ sinh thái giữa chất lượng nước và sự tồn tại của ốc cùng ấu trùng sán lá.

Kết quả và đóng góp

Kết quả chính kèm số liệu trong văn bản

• Về thành phần khu hệ ốc: Đã xác định được 11 loài ốc nước ngọt, thuộc 9 giống, 7 họ và 5 bộ phân bố tại kênh Thầy Cai - An Hạ (kết quả nằm trong danh mục 45 loài đã được thống kê tại TP.HCM).
• Về tình hình nhiễm ấu trùng sán lá song chủ: Khóa luận đã xác định được tỷ lệ cảm nhiễm Cercariae trên các loài ốc thu được tại 5 sinh cảnh, định danh các nhóm Cercariae ký sinh và ghi nhận sự khác biệt về tỷ lệ nhiễm ấu trùng giữa mùa mưa và mùa khô thông qua phân tích kiểm định Chi bình phương.
• Về dữ liệu môi trường và sinh thái: Báo cáo đầy đủ số liệu khảo sát chất lượng nước mặt (nhiệt độ, pH, độ mặn) tại 5 sinh cảnh nghiên cứu và số lượng cá thể ốc chết trong quá trình thí nghiệm.

Tổng hợp đối sánh các công trình nghiên cứu về ốc nước ngọt và tỷ lệ nhiễm Cercariae tại TP. Hồ Chí Minh được văn bản ghi nhận:

Địa bàn nghiên cứu (Năm công bố)	Tác giả	Số lượng mẫu / Số loài ghi nhận	Kết quả nhiễm Cercariae	Nhóm Cercariae ghi nhận
Kênh Địa Phận & kênh Láng - Bến Mương, H. Củ Chi (2022)	Phạm Cử Thiện và cs.	999 mẫu / 8 loài (M. tuberculata nhiều nhất: 287 con; T. scabra thấp nhất: 0,8%)	Kênh Láng - Bến Mương nhiễm; kênh Địa Phận không nhiễm	Furcocercous (trên Clea helena: 2,3%); Xiphidio (trên Sinotaia lithophaga: 4%, Filopaludina sumatrensis: 3,5%)
Rạch Ba Tỳ & Ba Lao, H. Bình Chánh (2023)	Phạm Cử Thiện, Nguyễn Thị Lan	486 mẫu / 10 loài, 10 giống, 5 họ (T. granifera: 25,9%; M. tuberculata: 25,5%)	0% (Không nhiễm Cercariae ở cả 2 mùa)	Không có (do dòng chảy lưu thông, dư lượng thuốc trừ sâu và nước vôi ao cá)
Kênh cấp nước ao cá, H. Bình Chánh (2023)	Phạm Cử Thiện, Hồ Thế Mạnh	2130 mẫu / 9 loài, 8 giống, 6 họ (Pomacea canaliculata: 27,2%; M. tuberculata: 3,3%)	4 loài nhiễm: I. exustus (5,8%), L. viridis (5,3%), B. siamensis (3,4%), M. tuberculata (3,3%)	Xiphidio, Echinostome, Transversotrema, Furcocercous
Rừng ngập mặn Cần Giờ (2024)	Phạm Cử Thiện và cs.	10 kênh rạch cấp VI: 23 loài, 10 họ; 2 ruộng lúa: 11 loài, 7 họ	10 kênh rạch cấp VI: không nhiễm; 2 ruộng lúa: có nhiễm	Xiphidio Cercariae (trên Bithynia siamensis mùa khô: 5,6%, mùa mưa: 4,6%; trên Thiara scabra nhiễm 1 cá thể mùa mưa)
Kênh Thầy Cai - An Hạ, H. Bình Chánh & Hóc Môn (2024)	Nguyễn Thị Bảo Trâm	11 loài, 9 giống, 7 họ, 5 bộ (thu tại 5 sinh cảnh qua 2 mùa)	Xác định tỷ lệ nhiễm trên các loài ốc và theo sinh cảnh	Xác định các nhóm Cercariae đại diện theo khóa Phạm Ngọc Doanh và cs. (2005)

Giải pháp và kiến nghị của tác giả

• Kiểm soát và xử lý các nguồn nước thải: Kiến nghị các cấp chính quyền địa phương tăng cường giám sát, xử lý nghiêm việc xả thải nước thải công nghiệp chưa qua xử lý, nước thải từ các cơ sở nuôi trồng thủy sản và dư lượng hóa chất nông nghiệp xả trực tiếp ra dòng kênh Thầy Cai - An Hạ.
• Quản lý vệ sinh thú y và tập quán chăn thả: Tuyên truyền người dân hạn chế chăn thả rông gia súc, gia cầm dọc bờ kênh nhằm ngăn chặn nguồn chất thải động vật chứa trứng sán xâm nhập vào thủy vực.
• Truyền thông y tế cộng đồng: Tăng cường khuyến cáo người dân không tiêu thụ ốc, cá đánh bắt từ kênh khi chưa được chế biến nấu chín kỹ; loại bỏ thói quen ăn gỏi sống nhằm cắt đứt đường lây truyền bệnh sán lá song chủ sang người.
• Bảo tồn và duy trì đa dạng sinh học: Sử dụng dữ liệu nghiên cứu để xây dựng các giải pháp duy trì, bảo vệ nguồn lợi và tính đa dạng của khu hệ thân mềm chân bụng bản địa tại địa bàn.

Đóng góp so với nghiên cứu trước

• Đây là công trình đầu tiên thực hiện điều tra có hệ thống về thành phần loài ốc nước ngọt và tình trạng nhiễm ấu trùng sán lá song chủ (giai đoạn Cercariae) trên toàn tuyến kênh Thầy Cai - An Hạ (kết nối giữa huyện Hóc Môn và Bình Chánh).
• Cung cấp bổ sung bộ dẫn liệu khoa học mới nhất (năm 2024) về 11 loài ốc và tỷ lệ cảm nhiễm Cercariae, hoàn thiện cơ sở dữ liệu ký sinh trùng học thủy sinh cho khu vực Thành phố Hồ Chí Minh nói chung và hai huyện ngoại thành Hóc Môn, Bình Chánh nói riêng.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Khóa luận giới hạn phạm vi nghiên cứu trên 5 sinh cảnh đại diện thuộc tuyến kênh Thầy Cai - An Hạ; mẫu ốc được thu thập giới hạn trong hai mùa (mùa mưa và mùa khô năm 2023 - 2024). Phương pháp định loại Cercariae chủ yếu dựa trên đặc điểm hình thái học dưới kính hiển vi quang học, chưa áp dụng các kỹ thuật sinh học phân tử hiện đại (như giải trình tự gene hay PCR) để định danh chính xác đến mức độ loài của ấu trùng sán lá.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng khảo sát ký sinh trùng trên các vật chủ trung gian thứ hai (các loài cá nước ngọt trong kênh) và điều tra dịch tễ trên vật nuôi, gia súc ven kênh; đồng thời ứng dụng kỹ thuật sinh học phân tử để xác định chính xác danh tính các loài sán lá song chủ gây nhiễm.

Giá trị tham khảo

• Đối tượng thụ hưởng: Tài liệu là nguồn tham khảo trực tiếp cho sinh viên, học viên chuyên ngành Sư phạm Khoa học Tự nhiên, Sư phạm Sinh học, Sinh thái học, Động vật học, Y tế công cộng, Ký sinh trùng học và Bệnh học thủy sản.
• Nội dung có giá trị tham khảo cao:
  • Chương 1 cung cấp bảng tổng hợp chi tiết về vai trò ký chủ trung gian truyền bệnh sán lá của từng loài ốc nước ngọt và bảng thống kê 45 loài ốc nước ngọt tại TP.HCM.
  • Chương 2 cung cấp quy trình thực nghiệm chuẩn về kỹ thuật phát tán ánh sáng (shedding) và mổ ép (crushing) để kiểm tra Cercariae trên ốc nước ngọt.
  • Dữ liệu đối chiếu có giá trị thực tiễn cho các nghiên cứu giám sát dịch tễ học bệnh truyền nhiễm nguồn gốc từ động vật thủy sinh tại khu vực phía Nam.

Câu hỏi thường gặp

Kênh Thầy Cai - An Hạ có đặc điểm thủy văn như thế nào ảnh hưởng đến sự phân bố của ốc và sán lá?

Kênh Thầy Cai - An Hạ dài 28 km, rộng 30 - 40 m, sâu 4 - 5 m, chảy qua hai huyện Bình Chánh và Hóc Môn, nối từ sông Sài Gòn sang sông Vàm Cỏ Đông. Toàn bộ nước trong kênh chảy một chiều từ Bắc xuống Nam (nhận nước từ sông Sài Gòn đổ về) do sự điều tiết đóng mở cống của hệ thống thủy lợi Hóc Môn - Bắc Bình Chánh. Dòng chảy một chiều này cùng với sự tiếp nhận nước thải công nghiệp, nông nghiệp và chất thải chăn nuôi tạo ra các sinh cảnh có mức độ tích tụ hữu cơ và áp lực môi trường khác nhau giữa các đoạn kênh.

Các loài ốc nào là vật chủ trung gian truyền bệnh sán lá gan nhỏ cho người theo tài liệu tổng quan?

Theo Bảng 1.1 trong khóa luận, loài ốc Bithynia siamensis là ký chủ trung gian đầu tiên của sán lá gan nhỏ (Opisthorchis tenuicollis, Clonorchis sinensis, Opisthorchis sinensis). Ngoài ra, loài Melanoides tuberculata cũng được ghi nhận là vật chủ trung gian truyền sán lá gan chó mèo (Opisthorchis viverrini).

Khóa luận đã ghi nhận bao nhiêu loài ốc tại kênh Thầy Cai - An Hạ và có phát hiện loài mới không?

Khảo sát thực địa tại kênh Thầy Cai - An Hạ đã thu thập và định loại được 11 loài ốc nước ngọt, thuộc 9 giống, 7 họ và 5 bộ. Toàn bộ 11 loài này đều nằm trong danh mục 45 loài ốc nước ngọt đã được ghi nhận trước đó tại Thành phố Hồ Chí Minh; nghiên cứu không ghi nhận loài mới cho hệ động vật thành phố.

Những phương pháp xét nghiệm nào được tác giả sử dụng trong phòng thí nghiệm để tìm ấu trùng Cercariae trên ốc?

Tác giả áp dụng kết hợp hai phương pháp:

1. Phương pháp phát tán bằng ánh sáng (shedding method): Cho từng cá thể ốc vào cóc thủy tinh chứa nước sạch và chiếu sáng để kích thích ấu trùng Cercariae bơi thoát ra ngoài.
2. Phương pháp mổ ép (crushing method): Dùng kẹp đập nhẹ vỡ vỏ, tách tuyến tiêu hóa và khối phủ tạng của ốc rồi ép giữa hai phiến kính để quan sát trực tiếp dưới kính hiển vi quang học nhằm tìm kiếm các giai đoạn ấu trùng chưa thoát ra ngoài.

Kiểm định thống kê nào được sử dụng để so sánh tỷ lệ nhiễm Cercariae giữa các mùa?

Tác giả sử dụng phép kiểm định Chi bình phương ($\chi^2$) (được trình bày chi tiết tại Phụ lục 8 của khóa luận) để so sánh ý nghĩa thống kê về tỷ lệ nhiễm ấu trùng Cercariae trên các mẫu ốc thu thập vào mùa mưa so với mùa khô.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Thị Bảo Trâm đã hoàn thành việc khảo sát thành phần loài ốc nước ngọt và tình hình cảm nhiễm ấu trùng sán lá song chủ (Cercariae) tại 5 sinh cảnh trên tuyến kênh Thầy Cai - An Hạ (kết nối huyện Bình Chánh và Hóc Môn, TP.HCM). Kết quả thực nghiệm đã định loại được 11 loài ốc thuộc 9 giống, 7 họ, 5 bộ, đồng thời xác định cụ thể tỷ lệ nhiễm Cercariae qua hai mùa mưa - khô bằng các phương pháp chuẩn shedding và crushing. Công trình cung cấp bộ dẫn liệu dịch tễ học và sinh thái học thực địa có giá trị khoa học, làm cơ sở thực tiễn để các cơ quan chức năng địa phương kiểm soát ô nhiễm nguồn nước và phòng ngừa nguy cơ lây truyền các bệnh ký sinh trùng từ động vật thân mềm sang người.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: TONG QUAN 1. Tổng quan về ốc nước ngọt 1. Đặc điểm sinh học của lớp Chân bụng (Gastropoda) Lớp Chân bụng (Gastropoda) là một lớp phong phú va đa dạng trong ngành Thân mềm (Mollusca), chiếm tỉ lệ lớn khoảng 75-80% của số loài thân mềm hiện con ton tại trên Trái đất, với ước tính khoảng 90.000 loài trong số nay đã trở thành hóa thạch không còn tôn tại. Phần lớn các loài thuộc lớp Chân bụng song trong môi trường biên, trong khi một số ít sống trong nước ngọt, ở cạn.

Ngoài ra, cũng có một số loài Chân bụng tồn tại đưới dạng ký sinh trên cơ thé các loài động vật (trai, da gai. by | Mat Chan BEN TRAIL Hình 1. Dinh hướng của vỏ ốc [6] Phan lớn lớp Chân bung (Gastropoda) có cấu trúc cơ thê không đối xứng. Dau của chúng nằm ở phía trước, có mắt và tua cảm giác (râu).

Phần chân là khối cơ khỏe ở phía bung, có để uốn sóng khi bò. Thân (khôi phủ tang) nằm ở phía trên chân, thường có hình đạng giống một túi xoắn. Vỏ thường dạng xoắn chóp hoặc xoắn trong một mặt phẳng. Một số loài còn có nap vỏ (vây) dé bảo vệ phan thân của chúng [5].

Phần lớn Chân bụng ăn thực vật, một số khác ăn thịt bằng cách bat con môi, tiết men tiêu hóa phân hủy con môi rồi hút vào ống tiêu hóa, một số khác lọc thức ăn trong nước hay sống kí sinh. Đặc điểm đáng chú ý của hệ tiêu hóa Chân bụng là có nhiều răng ở lưỡi gai (tới hàng trăm ngàn răng), tiêu hóa ngoại bảo là chủ yếu (mặc du có khối gan có thé tiêu hóa nội bao), da day quay hướng trước ra sau, tuyến nước ngọt có thé tiết các chất hoa tan đá vôi hay chat độc (ốc cối Conus), da day của một số Chân bụng ăn lọc như giỗng Lambris, Strombus có tru gelatin tiết men tiêu hóa bằng cách bảo mòn dan, ruột sau có thể xuyên qua tâm thất. Ngược lại hệ tiêu hóa của một số Chân bụng ki sinh lại tiêu giảm [7]. Xoang bao tim Tam that Tuyến tiên hóa Tâm nhỉ - Tinh mạch phoi Xoang mang áo Óng dan sinh duc Hạch não Tui albumin Tui chứa tinh Ruột Vòi trứng i & Ong dan So.

nước bọt Miệng Hình 1. Cấu tạo của ốc Pulmonata [5] HỆ tuân hoàn. Tim nằm bên trong khoang bao tim, bao gồm | tâm thất và 2 hoặc | tâm nhĩ. Mau từ mang đồ về tâm nhĩ rồi chảy qua tâm thất.

Động mạch chủ từ tâm thất, sớm chia nhánh thành các động mạch đầu và động mạch phủ tạng. Từ động mạch, máu được đẫn về hệ khe hông bao quanh đạ đảy, gan và tuyến sinh đục. Sau đó, máu tập trung về cơ quan hô hap dé lay oxygen trước khi quay trở lại tim. Máu trong hệ tuần hoàn thường không màu (một số loài máu có màu đỏ).

Tan suất nhịp đập của tim thay đôi tùy thuộc vào loài và nhiệt độ môi trưởng. Ở nhiệt độ 20°C, nhịp đập của tim dao động từ 20 đến 40 lần mỗi phút [5]. Hệ hỗ hap của Chân bụng là mang lá đối hoặc phôi. Mang đặc trưng cho Chân bụng sống dưới nước có từ 1 đến 2 mang hướng về phía trước và phía sau cơ the.

Một số Chân bụng chuyên sang đời sông trên cạn thi cơ quan hô hap là phối (một số loải sông ở nước vẫn có phôi). Phôi là thành trong của áo có nhiều mạch máu tạo thành. Trong phỗi có tĩnh mạch phôi lớn và các mạch nhỏ phân nhánh dày đặc. Xoang phôi là một xoang kín, được giới hạn bởi vỏ áo ở trên va mép áo ở phía trước.

khối nội quan ở phía sau. Phôi thông với bên ngoài qua một lỗ nhỏ.