Nghiên Cứu Các Yếu Tố Tác Động Đến Tài Nguyên Rừng Tại Bà Rịa - Vũng Tàu

Tài liệu nghiên cứu 2019 pham van quyen1, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu về ., phục vụ nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

• Tác giả: Phạm Văn Quyền
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Quang Bảo
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Lâm Học
• Đề tài: Nghiên Cứu Các Yếu Tố Tác Động Đến Tài Nguyên Rừng Tại Ban Quản Lý Rừng Phòng Hộ Tỉnh Bà Rịa Vũng Tàu
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Đồng Nai

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan về tài nguyên rừng
• 1.2. Những nghiên cứu về các yếu tố tác động đến TNR
• 1.2.1. Trên thế giới
• 1.2.2. Tác động của người dân đến tài nguyên rừng
• 1.3. Một số kết luận rút ra từ nghiên cứu tổng quan
• 2. CHƯƠNG 2: MỤC TIÊU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu tổng quát
• 2.2. Mục tiêu cụ thể
• 2.3. Đối tượng nghiên cứu
• 2.4. Phạm vi nghiên cứu
• 2.5. Nội dung nghiên cứu
• 2.6. Phương pháp nghiên cứu
• 2.6.1. Phương pháp thu thập số liệu thứ cấp
• 2.6.2. Phương pháp điều tra ngoại nghiệp
• 2.6.3. Phương pháp xử lý số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đặc điểm của khu vực nghiên cứu
• 3.1.1. Vị trí địa lý
• 3.1.2. Tài nguyên nước
• 3.1.3. Địa chất, thổ nhưỡng
• 3.2. Điều kiện kinh tế - xã hội
• 3.2.1. Tình hình kinh tế
• 3.3. Đặc điểm tài nguyên rừng và sản xuất lâm nghiệp
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Tình hình kinh tế xã hội của người dân và đặc điểm các nhóm đối tượng tác động vào tài nguyên rừng
• 4.1.1. Sơ lược về tình hình kinh tế xã hội của cộng đồng và các hộ dân điều tra
• 4.1.2. Các nhóm đối tượng người dân có tác động bất lợi vào tài nguyên rừng
• 4.2. Thực trạng công tác quản lý bảo vệ rừng và các tác động bất lợi vào tài nguyên rừng
• 4.2.1. Công tác quản lý bảo vệ rừng của các cơ quan nhà nước
• 4.2.2. Sự tham gia của người dân vào các hoạt động lâm nghiệp
• 4.2.3. Các hình thức và mức độ tác động bất lợi của người dân
• 4.3. Các yếu tố dẫn đến tác động bất lợi của người dân đến tài nguyên rừng
• 4.3.1. Nhóm yếu tố kinh tế - Tổng thu nhập và nguồn thu nhập của hộ
• 4.3.2. Phân tích các nguyên nhân kinh tế
• 4.3.3. Phân tích các nguyên nhân xã hội
• 4.4. Các giải pháp nhằm giảm thiểu tác động bất lợi tới tài nguyên rừng
• 4.4.1. Các giải pháp kinh tế
• 4.4.2. Các giải pháp xã hội và chính sách
• 4.4.3. Giải pháp về kỹ thuật, công nghệ
• KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ

Tóm tắt

I. Tổng quan về tác động đến tài nguyên rừng tại Bà Rịa Vũng Tàu

Tài nguyên rừng tại Bà Rịa - Vũng Tàu đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế. Rừng không chỉ cung cấp gỗ và các sản phẩm lâm sản mà còn giữ chức năng sinh thái thiết yếu. Tuy nhiên, tình trạng khai thác rừng trái phép và áp lực từ dân số đang đe dọa đến sự bền vững của tài nguyên này. Việc nghiên cứu các yếu tố tác động đến tài nguyên rừng là cần thiết để đưa ra các giải pháp bảo vệ hiệu quả.

1.1. Tầm quan trọng của tài nguyên rừng tại Bà Rịa Vũng Tàu

Tài nguyên rừng tại Bà Rịa - Vũng Tàu không chỉ cung cấp gỗ mà còn bảo vệ đa dạng sinh học và điều hòa khí hậu. Rừng giúp duy trì nguồn nước và giảm thiểu ô nhiễm không khí. Theo nghiên cứu, rừng còn có vai trò quan trọng trong việc ngăn chặn xói mòn và bảo vệ đất đai.

1.2. Các yếu tố tác động đến tài nguyên rừng

Các yếu tố tác động đến tài nguyên rừng bao gồm khai thác gỗ trái phép, biến đổi khí hậu và áp lực từ dân số. Những yếu tố này không chỉ làm suy giảm diện tích rừng mà còn ảnh hưởng đến chất lượng môi trường sống của các loài động thực vật.

II. Vấn đề và thách thức trong bảo vệ tài nguyên rừng

Bảo vệ tài nguyên rừng tại Bà Rịa - Vũng Tàu đang đối mặt với nhiều thách thức. Tình trạng khai thác rừng trái phép diễn ra phổ biến, gây ra những tác động tiêu cực đến môi trường. Ngoài ra, sự tham gia của cộng đồng trong công tác bảo vệ rừng còn hạn chế, dẫn đến việc quản lý rừng chưa hiệu quả.

2.1. Tình trạng khai thác rừng trái phép

Khai thác rừng trái phép là một trong những vấn đề nghiêm trọng tại Bà Rịa - Vũng Tàu. Nhiều hộ dân phụ thuộc vào việc khai thác tài nguyên rừng để sinh sống, dẫn đến việc rừng bị tàn phá nghiêm trọng. Theo số liệu, tỷ lệ khai thác gỗ trái phép vẫn ở mức cao.

2.2. Sự tham gia của cộng đồng trong bảo vệ rừng

Sự tham gia của cộng đồng trong công tác bảo vệ rừng còn hạn chế. Nhiều người dân chưa nhận thức được tầm quan trọng của việc bảo vệ tài nguyên rừng. Cần có các chương trình giáo dục và nâng cao nhận thức để khuyến khích sự tham gia của cộng đồng.

III. Phương pháp nghiên cứu tác động đến tài nguyên rừng

Nghiên cứu các yếu tố tác động đến tài nguyên rừng tại Bà Rịa - Vũng Tàu cần áp dụng các phương pháp khoa học. Việc thu thập dữ liệu từ các cuộc khảo sát và phỏng vấn sẽ giúp xác định rõ các nguyên nhân và hệ quả của các tác động đến tài nguyên rừng.

3.1. Phương pháp thu thập dữ liệu

Phương pháp thu thập dữ liệu bao gồm khảo sát thực địa và phỏng vấn người dân. Các thông tin thu thập được sẽ giúp đánh giá tình hình thực tế và các yếu tố tác động đến tài nguyên rừng.

3.2. Phân tích dữ liệu và kết quả

Sau khi thu thập dữ liệu, việc phân tích sẽ giúp xác định các yếu tố chính ảnh hưởng đến tài nguyên rừng. Kết quả phân tích sẽ cung cấp cơ sở cho việc đề xuất các giải pháp bảo vệ tài nguyên rừng hiệu quả.

IV. Giải pháp bảo vệ tài nguyên rừng hiệu quả

Để bảo vệ tài nguyên rừng tại Bà Rịa - Vũng Tàu, cần có các giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Các chính sách bảo vệ rừng cần được thực hiện nghiêm túc, đồng thời khuyến khích sự tham gia của cộng đồng trong công tác bảo vệ tài nguyên rừng.

4.1. Chính sách bảo vệ rừng

Cần xây dựng và thực hiện các chính sách bảo vệ rừng chặt chẽ. Các quy định về khai thác tài nguyên rừng cần được thực hiện nghiêm túc để ngăn chặn tình trạng khai thác trái phép.

4.2. Khuyến khích sự tham gia của cộng đồng

Khuyến khích sự tham gia của cộng đồng trong công tác bảo vệ rừng là rất quan trọng. Cần tổ chức các chương trình giáo dục và nâng cao nhận thức để người dân hiểu rõ vai trò của rừng trong cuộc sống.

V. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu

Kết quả nghiên cứu về tác động đến tài nguyên rừng tại Bà Rịa - Vũng Tàu sẽ cung cấp thông tin hữu ích cho các cơ quan quản lý. Những ứng dụng thực tiễn từ nghiên cứu sẽ giúp cải thiện công tác quản lý và bảo vệ tài nguyên rừng.

5.1. Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào thực tiễn

Kết quả nghiên cứu có thể được áp dụng vào thực tiễn để cải thiện công tác quản lý rừng. Các cơ quan chức năng có thể sử dụng thông tin này để xây dựng các chính sách bảo vệ tài nguyên rừng hiệu quả hơn.

5.2. Đánh giá tác động của các giải pháp

Đánh giá tác động của các giải pháp bảo vệ tài nguyên rừng là cần thiết. Việc theo dõi và đánh giá sẽ giúp điều chỉnh các chính sách và giải pháp cho phù hợp với thực tế.

VI. Kết luận và tương lai của tài nguyên rừng tại Bà Rịa Vũng Tàu

Tài nguyên rừng tại Bà Rịa - Vũng Tàu đang đối mặt với nhiều thách thức. Tuy nhiên, với các giải pháp bảo vệ hiệu quả và sự tham gia của cộng đồng, có thể hy vọng vào một tương lai bền vững cho tài nguyên rừng. Cần tiếp tục nghiên cứu và theo dõi để đảm bảo sự phát triển bền vững của tài nguyên này.

6.1. Tương lai của tài nguyên rừng

Tương lai của tài nguyên rừng tại Bà Rịa - Vũng Tàu phụ thuộc vào các chính sách bảo vệ và sự tham gia của cộng đồng. Nếu được quản lý tốt, tài nguyên rừng có thể phục hồi và phát triển bền vững.

6.2. Đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo

Cần có các nghiên cứu tiếp theo để đánh giá hiệu quả của các giải pháp bảo vệ tài nguyên rừng. Những nghiên cứu này sẽ giúp cải thiện công tác quản lý và bảo vệ tài nguyên rừng trong tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Hệ thống rừng phòng hộ giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong việc cân bằng sinh thái, điều hòa nguồn nước, chống xói mòn và ngăn chặn thiên tai ven biển. Tại tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu, Ban Quản lý rừng phòng hộ được giao quản lý tổng diện tích tự nhiên là 11.687 ha, trong đó đất lâm nghiệp chiếm hơn 10.000 ha trải rộng trên các địa hình đồi núi thấp và rừng ngập mặn cửa sông. Hệ thống này bao gồm 4.330 ha rừng phòng hộ đầu nguồn và 6.149 ha rừng phòng hộ chắn sóng lấn biển, đóng vai trò như lá chắn xanh bảo vệ môi trường cho toàn bộ vùng kinh tế trọng điểm phía Nam.

Tuy nhiên, áp lực từ tốc độ công nghiệp hóa, đô thị hóa nhanh chóng cùng các hoạt động dân sinh đã tác động nghiêm trọng đến tài nguyên rừng. Trong giai đoạn 2013 – 2017, cơ quan chức năng đã phát hiện và xử lý tổng cộng 226 vụ vi phạm lâm luật trên địa bàn, bao gồm 152 vụ tại khu vực Núi Dinh và 74 vụ tại vùng rừng ngập mặn ven sông Thị Vải. Các hành vi xâm hại diễn ra dưới nhiều hình thức như chặt phá cây rừng, lấn chiếm đất để xây dựng công trình tôn giáo, đào bới đất làm đùng nuôi trồng thủy sản và khai thác khoáng sản trái phép.

Mục tiêu nghiên cứu là nhận diện các nhóm đối tượng tác động, phân tích căn nguyên kinh tế - xã hội và đề xuất hệ thống giải pháp toàn diện nhằm giảm thiểu xung đột giữa phát triển sinh kế và bảo tồn rừng. Nghiên cứu được triển khai thực địa từ tháng 6 đến tháng 12 năm 2018 tại hai điểm nóng là Núi Dinh và ven sông Thị Vải. Ý nghĩa của đề tài thể hiện ở việc cung cấp cơ sở khoa học giúp nâng cao độ tàn che của rừng từ dưới 0,8 lên mức tối ưu, đồng thời hoàn thiện chính sách đồng quản lý tài nguyên rừng bền vững cấp địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng ba lý thuyết quản lý tài nguyên và sinh kế hiện đại:

1. Lý thuyết Lâm nghiệp xã hội (Social Forestry Theory): Nhấn mạnh mối quan hệ tương hỗ giữa cộng đồng địa phương và tài nguyên rừng. Rừng không thể được bảo vệ hiệu quả chỉ bằng các mệnh lệnh hành chính mà cần sự tham gia trực tiếp của người dân thông qua cơ chế chia sẻ quyền lợi và trách nhiệm.
2. Khung sinh kế bền vững (Sustainable Livelihoods Framework - DFID): Tiếp cận hành vi khai thác rừng của người dân dựa trên 5 nguồn vốn sinh kế gồm vốn tự nhiên, vốn vật chất, vốn tài chính, vốn con người và vốn xã hội. Sự thiếu hụt đất sản xuất và vốn tài chính là động lực chính thúc đẩy hành vi xâm lấn rừng.
3. Lý thuyết Quản trị tài nguyên sở hữu chung (Common-Pool Resource Management): Phân tích các xung đột trong khai thác tài nguyên công cộng và xác định quy chế đồng quản lý nhằm ngăn chặn tình trạng suy thoái tài nguyên.

Bên cạnh đó, nghiên cứu làm rõ các khái niệm cốt lõi: Rừng phòng hộ (khu rừng thành lập nhằm bảo vệ nguồn nước, bảo vệ đất, chống xói mòn, chống sa mạc hóa, hạn chế thiên tai); Áp lực sinh kế (mức độ phụ thuộc vào tài nguyên thiên nhiên để duy trì thu nhập sinh hoạt); và Lâm sản ngoài gỗ (các sản phẩm sinh học có nguồn gốc từ rừng ngoài gỗ tròn).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng quy trình kết hợp chặt chẽ giữa thu thập dữ liệu thứ cấp và điều tra thực địa sơ cấp:

• Nguồn dữ liệu thứ cấp: Thu thập các văn bản quy phạm pháp luật, báo cáo kiểm kê rừng của Ban Quản lý rừng phòng hộ tỉnh giai đoạn 2013 – 2017, bản đồ hiện trạng sử dụng đất và Niên giám thống kê tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu năm 2016.
• Nguồn dữ liệu sơ cấp: Điều tra xã hội học bằng phương pháp đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia (PRA) với cỡ mẫu 50 hộ gia đình, trong đó 30 hộ tại Núi Dinh và 20 hộ tại khu vực rừng ngập mặn ven sông Thị Vải. Phương pháp chọn mẫu phân tầng điển hình được sử dụng để bảo đảm tính đại diện theo cơ cấu giàu, trung bình, nghèo và thành phần dân tộc. Ngoài ra, nghiên cứu tiến hành tham vấn chuyên sâu 10 chuyên gia là cán bộ quản lý lâm nghiệp, kiểm lâm địa bàn và chính quyền địa phương.
• Phương pháp phân tích: Dữ liệu khảo sát được xử lý và phân tích thống kê mô tả, phân tích tần số và tương quan chéo bằng phần mềm Microsoft Excel và SPSS. Lý do lựa chọn các phương pháp này là nhằm phản ánh khách quan cơ cấu nhân khẩu, tỷ trọng thu nhập và mức độ tương quan giữa điều kiện kinh tế hộ với các hành vi tác động vào rừng.
• Thời gian thực hiện: Tiến hành điều tra ngoại nghiệp và thu thập số liệu tập trung từ tháng 6 năm 2018 đến tháng 12 năm 2018.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát 50 hộ dân tại hai khu vực trọng điểm mang lại các phát hiện thực chứng nổi bật:

1. Cơ cấu nhân khẩu và chất lượng lao động thấp: Tổng số nhân khẩu điều tra là 344 người (nam chiếm 57,85%, nữ chiếm 42,15%), với 228 người trong độ tuổi lao động. Đáng chú ý, 97,81% lao động chỉ có trình độ học vấn từ trung học phổ thông trở xuống (tiểu học chiếm 22,37%, trung học cơ sở và phổ thông chiếm 75,44%), chỉ có 2,19% qua đào tạo nghề hoặc cao đẳng, đại học. Về nghề nghiệp, 64% chủ hộ làm nông nghiệp thuần túy hoặc lao động làm thuê tự do, 22% buôn bán nhỏ và chỉ 4% là cán bộ công nhân viên.
2. Phân hóa kinh tế và quy mô gia đình lớn: Trong 50 hộ điều tra, nhóm hộ trung bình chiếm áp đảo với 68% (34 hộ), nhóm hộ nghèo chiếm 20% (10 hộ) và nhóm hộ giàu chỉ chiếm 12% (6 hộ). Quy mô nhân khẩu bình quân tại Núi Dinh đạt 7,44 người/hộ và tại vùng ngập mặn là 8,5 người/hộ, cao hơn đáng kể so với mức bình quân chung của tỉnh (khoảng 4,07 – 4,30 người/hộ). Tỷ lệ người phụ thuộc cao tạo áp lực kinh tế trực tiếp lên chủ hộ.
3. Mức độ và quy mô vi phạm lâm luật nghiêm trọng: Trong 5 năm (2013 – 2017), tổng số vụ vi phạm bị phát hiện là 226 vụ. Tại Núi Dinh ghi nhận 152 vụ, đỉnh điểm là năm 2014 với 59 vụ vi phạm liên quan đến phá rừng, cưa cây trồng nông nghiệp, khai thác đá và lấn chiếm đất xây dựng cơ sở tôn giáo. Tại ven sông Thị Vải ghi nhận 74 vụ vi phạm, chủ yếu là hành vi đưa phương tiện cơ giới vào đào bới, chặt phá rừng ngập mặn để mở rộng đùng nuôi tôm, cua.

Thảo luận kết quả

Căn nguyên sâu xa của các tác động tiêu cực xuất phát từ sự mất cân đối giữa quỹ đất sản xuất và nhu cầu sinh kế. Các hộ nghèo sở hữu diện tích đất canh tác nông nghiệp rất hạn chế (dưới 1,0 ha/hộ) và thường nằm ở vị trí không thuận lợi về nguồn nước tưới. Khi thu nhập từ nông nghiệp không đủ trang trải trong 12 tháng, người dân buộc phải vào rừng khai thác củi, lâm sản ngoài gỗ hoặc lấn chiếm đất lâm nghiệp để mở rộng diện tích hoa màu.

Kết quả này tương đồng với nghiên cứu của Đỗ Anh Tuấn tại Khu bảo tồn Pù Mát và nghiên cứu của Nguyễn Thị Phượng tại Vườn quốc gia Ba Vì, khi khẳng định tỷ trọng thu nhập từ tài nguyên rừng chiếm từ 34% đến 36,4% tổng thu nhập của các hộ cận rừng có trình độ học vấn thấp. Tuy nhiên, điểm đặc thù tại Bà Rịa – Vũng Tàu là áp lực chuyển đổi đất rừng ngập mặn sang đùng thủy sản mang lại lợi nhuận ngắn hạn rất cao, khiến các vi phạm tại ven sông Thị Vải diễn ra tinh vi hơn.

Để phục vụ công tác quản lý trực quan, các dữ liệu trên có thể được hệ thống hóa thành biểu đồ cơ cấu lao động theo học vấn dạng cột chồng và bảng ma trận đối sánh giữa tỷ lệ sở hữu đất với mức độ vi phạm rừng theo từng tiểu khu.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu, 4 nhóm giải pháp cụ thể được đề xuất nhằm bảo vệ và phát triển bền vững tài nguyên rừng phòng hộ:

1. Nhóm giải pháp kinh tế - Chuyển đổi mô hình sinh kế:
   • Triển khai xây dựng các mô hình nông lâm kết hợp dưới tán rừng tại Núi Dinh và mô hình nuôi tôm sinh thái dưới tán rừng ngập mặn ven sông Thị Vải.
   • Đặt mục tiêu nâng cao thu nhập của các hộ nhận khoán bảo vệ rừng thêm 20% – 30% trong giai đoạn 2020 – 2025.
   • Đơn vị chủ trì thực hiện: Ban Quản lý rừng phòng hộ phối hợp với Trung tâm Khuyến nông và Chi cục Thủy sản tỉnh.
2. Nhóm giải pháp chính sách - Hoàn thiện cơ chế giao khoán và chi trả dịch vụ môi trường rừng:
   • Tiến hành rà soát, cắm mốc ranh giới rõ ràng giữa đất rừng phòng hộ và đất sản xuất của người dân; nâng mức đơn giá giao khoán bảo vệ rừng hàng năm tương xứng với công lao động thực tế.
   • Đạt chỉ tiêu 85% – 90% diện tích rừng trọng điểm có chủ quản lý hợp pháp trước năm 2023.
   • Đơn vị chủ trì thực hiện: Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn phối hợp với Ủy ban nhân dân thị xã Phú Mỹ và các huyện liên quan.
3. Nhóm giải pháp xã hội - Tuyên truyền và đào tạo nghề:
   • Tổ chức các lớp tập huấn kỹ thuật chăn nuôi, trồng trọt và hướng nghiệp phi nông nghiệp cho ít nhất 40% lực lượng lao động trẻ trong độ tuổi 18 – 35 tại các xã vùng đệm từ năm 2020 đến 2024.
   • Tăng cường tuyên truyền pháp luật bảo vệ rừng nhằm giảm trên 50% số vụ vi phạm lâm luật hàng năm.
   • Đơn vị chủ trì thực hiện: Ủy ban nhân dân cấp xã, Hội Nông dân và Hạt Kiểm lâm liên huyện.
4. Nhóm giải pháp kỹ thuật và công nghệ - Nâng cao năng lực tuần tra, PCCCR:
   • Ứng dụng công nghệ Hệ thông tin địa lý (GIS), viễn thám và thiết bị bay không người lái (Flycam) để giám sát biến động diện tích rừng định kỳ hàng quý; hiện đại hóa trang thiết bị phòng cháy chữa cháy rừng trên 100% diện tích rừng phòng hộ xung yếu trước năm 2025.
   • Đơn vị chủ trì thực hiện: Ban Quản lý rừng phòng hộ tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang lại giá trị thực tiễn và học thuật cho 4 nhóm đối tượng chính:

• Cán bộ quản lý lâm nghiệp và Ban quản lý rừng phòng hộ: Cung cấp bức tranh toàn cảnh về thực trạng vi phạm lâm luật (152 vụ tại Núi Dinh, 74 vụ tại Thị Vải) và cơ cấu dân sinh để xây dựng kế hoạch tuần tra, phân bổ nhân lực và trang thiết bị chữa cháy rừng hợp lý.
• Chính quyền địa phương và cơ quan hoạch định chính sách: Cung cấp cơ sở khoa học về thực trạng 97,81% lao động chưa qua đào tạo nghề và áp lực nhân khẩu (7,44 – 8,5 người/hộ), giúp địa phương xây dựng các đề án giảm nghèo, quy hoạch vùng đệm và giải quyết việc làm bền vững.
• Giảng viên, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Lâm học, Quản lý tài nguyên rừng: Cung cấp tài liệu tham khảo chuẩn xác về phương pháp luận nghiên cứu xã hội học lâm nghiệp, kỹ thuật điều tra PRA và mô hình phân tích định lượng kết hợp định tính.
• Các tổ chức phi chính phủ (NGOs) và tổ chức bảo tồn: Sử dụng dữ liệu về 11.687 ha rừng phòng hộ và mối quan hệ sinh kế cộng đồng để thiết kế các dự án viện trợ sinh kế, chi trả dịch vụ môi trường rừng và bảo tồn đa dạng sinh học ven biển.

Câu hỏi thường gặp

1. Yếu tố nào tác động tiêu cực nhất đến tài nguyên rừng tại Ban Quản lý rừng phòng hộ tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu? Áp lực sinh kế và thiếu hụt đất sản xuất nông nghiệp là nguyên nhân gốc rễ nhất. Với 64% chủ hộ làm nông thuần túy hoặc lao động tự do, trong khi 20% thuộc diện hộ nghèo sở hữu dưới 1,0 ha đất canh tác, người dân buộc phải khai thác lâm sản và lấn chiếm đất rừng để đảm bảo thu nhập nuôi sống gia đình có quy mô lớn (7,44 – 8,5 người/hộ).

2. Tình trạng vi phạm lâm luật tại khu vực Núi Dinh diễn ra như thế nào trong giai đoạn khảo sát? Trong 5 năm (2013 – 2017), Núi Dinh ghi nhận 152 vụ vi phạm lâm luật, chiếm 67,26% tổng số vụ vi phạm toàn vùng nghiên cứu. Các hành vi tập trung vào việc chặt phá rừng lấy gỗ, cưa cây để trồng hoa màu, lấn chiếm đất xây dựng công trình tôn giáo trái phép và khai thác đá xây dựng, trong đó năm 2014 là thời điểm bùng phát mạnh nhất với 59 vụ.

3. Trình độ học vấn của người dân địa phương ảnh hưởng ra sao đến công tác bảo vệ rừng? Khảo sát cho thấy 97,81% lực lượng lao động chỉ có trình độ học vấn phổ thông, trong đó 22,37% mới học hết tiểu học và chỉ 2,19% có bằng nghề hay cao đẳng. Trình độ kỹ thuật thấp hạn chế cơ hội tiếp cận việc làm phi nông nghiệp tại các khu công nghiệp lân cận, khiến người dân tiếp tục phụ thuộc chặt chẽ vào việc khai thác tài nguyên rừng truyền thống.

4. Vì sao giải pháp di dời toàn bộ dân cư ra khỏi rừng phòng hộ không mang lại hiệu quả bền vững? Kinh nghiệm lâm nghiệp chỉ ra rằng việc di dân cơ học làm mất đi lực lượng giám sát tại chỗ và tạo ra xung đột xã hội gay gắt. Khi vắng bóng người dân bản địa, nguy cơ các đối tượng lâm tặc từ bên ngoài xâm lấn, tàn phá rừng càng cao hơn. Hợp tác đồng quản lý và giao khoán rừng gắn với quyền lợi sinh kế mới là giải pháp tối ưu.

5. Luận văn đề xuất mô hình kinh tế nào để kết hợp giữa bảo vệ rừng và tăng thu nhập cho người dân? Luận văn đề xuất áp dụng mô hình canh tác nông lâm kết hợp dưới tán rừng tại vùng đồi núi Núi Dinh và mô hình nuôi thủy sản sinh thái bền vững (tôm, cua) dưới tán rừng ngập mặn Thị Vải. Mục tiêu là giúp các hộ gia đình nhận khoán tăng trưởng thu nhập từ 20% đến 30% mà không làm suy giảm diện tích và chất lượng rừng.

Kết luận

• Luận văn đã đánh giá toàn diện hiện trạng quản lý 11.687 ha đất lâm nghiệp và hệ thống rừng phòng hộ tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu.
• Xác định rõ ràng các hình thức tác động bất lợi với tổng cộng 226 vụ vi phạm lâm luật trong giai đoạn 2013 – 2017 tại Núi Dinh và sông Thị Vải.
• Chứng minh mối quan hệ nhân quả chặt chẽ giữa trình độ học vấn thấp (97,81% lao động phổ thông) và thiếu hụt đất sản xuất đối với hành vi xâm hại tài nguyên rừng.
• Xây dựng hệ thống 4 nhóm giải pháp đồng bộ về kinh tế, chính sách, xã hội và công nghệ có tính khả thi cao.
• Cung cấp khung phương pháp luận và số liệu điều tra thực địa tin cậy cho công tác hoạch định chính sách lâm nghiệp địa phương.

Đóng góp quan trọng nhất của luận văn là luận giải thành công cơ chế cân bằng giữa bảo tồn hệ sinh thái rừng phòng hộ và nâng cao chất lượng sinh kế cho cộng đồng dân cư địa phương. Trong giai đoạn 2020 – 2025, các cơ quan chức năng cần ưu tiên số hóa công tác tuần tra bằng GIS và mở rộng chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng. Độc giả quan tâm và các nhà nghiên cứu lâm nghiệp có thể tra cứu toàn văn luận văn tại Thư viện Trường Đại học Lâm nghiệp để khai thác chi tiết bộ dữ liệu điều tra và các biểu mẫu khảo sát thực địa.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Rừng là nguồn tài nguyên quý giá của đất nƣớc ta, rừng không những là cơ sở phát triển kinh tế - xã hội mà còn giữ chức năng sinh thái cực kỳ quan trọng, rừng tham gia vào quá trình điều hoà khí hậu, đảm bảo chu chuyển oxy và các nguyên tố cơ bản khác trên hành tinh, duy trì tính ổn định và độ màu mỡ của đất, hạn chế lũ lụt, hạn hán, ngăn chặn xói mòn đất, làm giảm nhẹ sức tàn phá khốc liệt của các thiên tai, bảo tồn nguồn nƣớc và làm giảm mức ô nhiễm không khí. Vấn đề quản lý, bảo vệ và phát triển tài nguyên rừng hiện nay đƣợc coi là một trong những nhiệm vụ trọng tâm trong sự nghiệp phát triển kinh tế-xã hội Việt Nam. Một trong những đòi hỏi để thực hiện thành công nhiệm vụ này là phải có những cơ chế thích hợp thu hút sự tham gia tích cực của cộng đồng dân cƣ vào công tác quản lý, bảo vệ và phát triển rừng (Trần Ngọc Lan, 1999). Trong những năm gần đây, Nhà nƣớc đã ban hành và áp dụng nhiều chính sách có tác động mạnh đến đời sống của nhân dân nhƣ: giao đất lâm nghiệp, khoán quản lý bảo vệ rừng, quy chế quản lý rừng phòng hộ, quy chế hƣởng lợi.

Tuy nhiên, có một số nguyên nhân làm cho tài nguyên rừng ngày càng thu hẹp đó là: áp lực về dân số ở các vùng có rừng tăng nhanh, nghèo đói, hoàn cảnh kinh tế khó khăn, ngƣời dân sinh kế chủ yếu dựa vào khai thác tài nguyên rừng, trình độ dân trí vùng sâu vùng xa còn thấp, chính sách Nhà nƣớc về quản lý rừng cộng đồng còn nhiều bất cập, cơ cấu xã hội truyền thống có nhiều thay đổi (Võ Văn Thoan, Nguyễn Bá Ngãi, 2003). Đa số các khu rừng đều có ngƣời dân sinh sống xung quanh hoặc bên trong ranh giới. Trên thế giới việc thành lập và bảo vệ các khu rừng phụ thuộc vào sự hợp tác giữa ngƣời dân địa phƣơng và các ban quản lý khu rừng. Việc quản lý các khu rừng sẽ không đạt đƣợc kết quả mong muốn nếu những mối quan tâm của ngƣời dân địa phƣơng không đƣợc đáp ứng một cách phù hợp, ngƣời dân địa phƣơng là những ngƣời hiểu rõ về những vấn đề quan trọng và sự sống còn đối với các khu bảo tồn (dẫn theo Nguyễn Thị Phƣợng, 2003) 2 Hiện nay, diện tích rừng thuộc Ban Quản lý rừng phòng hộ Bà Rịa Vũng Tàu quản lý còn lại 11.

Với diện tích rừng còn lại, độ tàn che nhỏ hơn 0,8 nhƣng đang giữ vai trò vô cùng quan trọng trong việc phòng hộ chống xói mòn, chắn sóng biển, cát bay và cải thiện tiểu khí hậu khu vực vốn đã suy thoái nghiêm trọng do điều kiện khắc nghiệt của lập địa và hậu quả của nạn phá rừng trong nhiều năm trƣớc. Nhận thức đƣợc tầm quan trọng của vấn đề trên, trong nhiều năm qua tỉnh Bà Rịa Vũng Tàu đã tích cực đẩy mạnh công tác xây dựng và bảo vệ rừng và đã thu đƣợc những kết quả đáng khích lệ. Đến nay về cơ bản diện tích đất trống, đồi núi trọc thuộc khu vực các núi và các bãi cát ven biển cũng nhƣ các dải rừng ngập mặn ven biển đã đƣợc trồng rừng phủ xanh kết hợp với khoanh nuôi phục hồi các diện tích rừng tự nhiên hiện còn bằng nhiều mô hình trồng rừng hỗn giao với cơ cấu cây trồng đa dạng gồm các loài gỗ lớn nhƣ sao, dầu, bằng lăng, gõ đỏ, vên vên, sến, muồng đen, cẩm liên, xà cừ, phi lao … và các loài mọc nhanh phụ trợ nhƣ keo lá tràm, keo dậu, anh đào, đã góp phần cải thiện phần nào tiểu khí hậu khu vực vốn đang bị suy thoái nghiêm trọng; kết quả đó đã đánh dấu bƣớc đầu những nỗ lực không nhỏ của địa phƣơng trong công tác chinh phục thiên nhiên khắc nghiệt, đặc biệt nhất là khu vực núi Dinh, các bãi cát hoang hóa ven biển. Tuy nhiên, để công tác tổ chức quản lý, bảo vệ và phát triển rừng có hiệu quả, việc thu thập thông tin về những tác động của ngƣời dân cũng nhƣ các tổ chức, đoàn thể kinh tế, xã hội của địa phƣơng đến tài nguyên rừng nhằm giảm thiểu tối đa các tác động tiêu cực đến tài nguyên rừng; làm cơ sở khắc phục những tồn tại, hạn chế, huy động toàn bộ hệ thống chính trị ở các cấp, các ngành, các nguồn lực xã hội và toàn dân cùng tham gia thực hiện tốt công tác quản lý bảo vệ rừng là một việc làm cần thiết.

Xuất phát từ những vấn đề thực tiễn trên, chúng tôi tiến hành thực hiện đề tài nghiên cứu “Nghiên cứu các yếu tố tác động đến tài nguyên rừng tại Ban quản lý rừng phòng hộ tỉnh Bà Rịa Vũng Tàu”. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan về tài nguyên rừng Tài nguyên rừng là một phần của tài nguyên thiên nhiên, thuộc loại tài nguyên tái tạo đƣợc. Nhƣng nếu sử dụng không hợp lý, tài nguyên rừng có thể bị suy thoái không thể tái tạo lại.

Nó có vai trò rất quan trọng đối với khí quyển, đất đai, mùa màng, cung cấp các nguồn gen động thực vật quý hiếm cùng nhiều lợi ích khác. Rừng giúp điều hòa nhiệt độ, nguồn nƣớc và không khí. Con ngƣời có thể sử dụng tài nguyên thiên nhiên này để khai thác, sử dụng hoặc chế biến ra những sản phẩm phục vụ cho nhu cầu đời sống. Ở những vùng khí hậu khác nhau thì tài nguyên rừng cũng khác nhau.

Rừng cung cấp nguồn gỗ củi, điều hòa khí hâu, tạo ra oxy, điều hòa nguồn nƣớc và là nơi cƣ trú của các loài động thực vật và tang trữ các nguồn nghen quý hiếm (Trần Ngọc Lan, 1999). Mặc dù Chính phủ Việt Nam đã thực hiện nhiều nỗ lực tăng cƣờng thực thi luật pháp, tuy nhiên tình trạng khai thác gỗ hay LSNG trái phép hiện nay vẫn đang còn là mối quan tâm hàng đầu tại Việt Nam. Hoạt động buôn bán gỗ, LSNG có nguồn gốc bất hợp pháp có sự tham gia của nhiều đối tƣợng khác nhau từ những mạng lƣới quy mô lớn và có thế lực câu kết đến những doanh nghiệp nhỏ và tác động đến toàn bộ diện tích rừng trên phạm vi cả nƣớc, kể cả những khu rừng đƣợc quy hoạch để bảo vệ (Hoàng Hòe, 1995). Tình trạng khai thác gỗ trái phép quy mô nhỏ dai dẳng, thu hút sự quan tâm của toàn xã hội cũng nhƣ quyết tâm và nỗ lực của Chính phủ trong việc tăng cƣờng thực thi luật pháp.

Truyền thông Việt Nam đã phác họa tình trạng khai thác gỗ trái phép quy mô nhỏ điển hình là hành vi vi phạm pháp luật của những ngƣời dân nghèo địa phƣơng. Hành vi này xâm hại tài sản quốc gia nhằm mục đích khai thác các loài gỗ quý hiếm có giá trị cao ở các khu rừng tự nhiên. Một số cán bộ kiểm lâm biến chất nhắm mắt làm ngơ cho các hoạt động phạm pháp của ngƣời dân địa phƣơng, hơn thế nữa họ còn câu kết thông đồng với các đầu nậu gỗ để buôn bán trái phép các loại gỗ rừng vì lợi ích cá nhân. Truyền thông và Chính phủ nêu lên thực trạng này để kêu gọi nhà 4 nƣớc tăng cƣờng thực thi luật pháp, làm trong sạch lực lƣợng kiểm lâm Việt Nam và tăng cƣờng phân bổ nguồn lực con ngƣời và tài chính cho thực thi pháp luật (Phân hội các vƣờn quốc gia và khu bảo tồn thiên nhiên, 1997).

Những nghiên cứu về các yếu tố tác động đến TNR 1. Trên thế giới Trên thế giới, các kết quả nghiên cứu và kinh nghiệm thực tiễn của các VQG và KBTTN khẳng định rằng, để quản lý thành công cần dựa trên mô hình quản lý gắn bảo tồn đa dạng sinh học với bảo tồn văn hóa của ngƣời dân địa phƣơng .Ở Kakadu (Australia), những ngƣời thổ dân chẳng những đƣợc chung sống với VQG một cách hợp pháp mà họ còn đựơc thừa nhận là chủ rừng của VQG và đƣợc tham gia quản lý thông qua các đại diện của họ trong ban quản lý. Tại VQG Wasur (Indonesia) vẫn tồn tại 13 làng bản với cuộc sống gắn với săn bắn cổ truyền (Hà Quang Khải, 2001). Ở Châu Á, sự tham gia của ngƣời dân địa phƣơng vào công tác bảo tồn đa dạng sinh học là một biện pháp cần thiết và thƣờng có hiệu quả.

Lý do để khuyến khích sự tham gia này là nỗ lực của các cơ quan chính phủ nhằm đƣa dân chúng ra khỏi các KBT đã không mang lại kết quả nhƣ mong muốn trên cả phƣơng diện quản lý TNR và kinh tế xã hội. Việc đƣa ngƣời dân vốn quen sống trên địa bàn của họ đến một nơi mới chẳng khác nào “bắt cá khỏi nƣớc“ và khi đó các lực lƣợng khác có thể xâm lấn và khai thác TNR mà không có ngƣời bảo vệ. Ngƣời dân địa phƣơng có nhiều kiến thức cổ truyền về việc sử dụng tài nguyên thiên nhiên và các thể chế cộng đồng đã tỏ ra có hiệu quả trong việc quản lý các nguồn tài nguyên này (Đỗ Anh Tuấn, 2001). Năm 1989, Cục lâm nghiệp của Hoàng Gia Thái Lan (The Royal Forest Department) thành lập các khu bảo tồn để bào vệ diện tích rừng còn lại.

Điều này đã dẫn tới xung đột giữa các cộng đồng địa phƣơng với các ban quản lý. Một thử nghiệm của dự án “Quản lý rừng bền vững thông qua sự cộng tác” thực hiện tại Kheio Wildlife Sanctuary, tỉnh Chaiyaphum ở Đông Bắc Thái Lan đã đƣợc tiến hành. Kết quả chỉ ra rằng, điều căn bản để quản lý bền vững 5 tài nguyên là phải thu hút sự tham gia của các bên liên quan và đặc biệt là phải bao gồm cả phát triển cộng đồng địa phƣơng bằng các hoạt động làm tăng thu nhập của họ (dẫn theo Nguyễn Thị Phƣợng, 2003). Theo đó, các nguyên tắc đƣợc lập ra trong công tác quản lý tài nguyên thiên nhiên và kế hoạch phát triển kinh tế xã hội quốc gia năm 1992-1996 là “Khuyến khích ngƣời dân cộng tác với chính phủ, trong bảo tồn tài nguyên thiên nhiên thông qua việc đề cao vai trò của các tổ chức nhân dân, tổ chức phi chính phủ, từ trung ƣơng đến địa phƣơng; trong việc quyết định các dự án quản lý tài nguyên thiên nhiên cũng nhƣ trong việc theo dõi, giám sát và đánh giá thành công của dự án này”.

Nhận rõ sự cần thiết phải xem xét điều kiện kinh tế xã hội xung quanh KBT, các nhà quy hoạch quản lý đã bắt đầu đề xuất và thiết lập các vùng đệm để ngăn chặn sự xâm hại từ bên ngoài vào các KBT (Đỗ Anh Tuấn, 2001).