ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRUNG TÂM NGHIÊN CỨU TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TRƢỜNG -------------------------------- HÀ VĂN ĐỊNH BƢỚC ĐẦU NGHIÊN CỨU TÁC ĐỘNG CỦA NƢỚC BIỂN DÂNG ĐẾN ĐẤT CANH TÁC LÖA HUYỆN GÕ CÔNG ĐÔNG – TỈNH TIỀN GIANG LUẬN VĂN THẠC SỸ KHOA HỌC MÔI TRƢỜNG Hà Nội, 2012 1 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRUNG TÂM NGHIÊN CỨU TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TRƢỜNG -------------------------------- HÀ VĂN ĐỊNH BƢỚC ĐẦU NGHIÊN CỨU TÁC ĐỘNG CỦA NƢỚC BIỂN DÂNG ĐẾN ĐẤT CANH TÁC LÖA HUYỆN GÕ CÔNG ĐÔNG – TỈNH TIỀN GIANG Chuyên ngành: Môi trƣờng trong phát triển bền vững (Chƣơng trình đào tạo thí điểm) LUẬN VĂN THẠC SỸ KHOA HỌC MÔI TRƢỜNG NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC TS. HOÀNG VĂN THẮNG Hà Nội, 2012 2 MỤC LỤC LỜI CẢM ƠN…………………………………………………………….…i LỜI CAM ĐOAN………………………………………………………………….ii MỤC LỤC……………………………………………….iii DANH MỤC VIẾT TẮT…………………………….vi DANH MỤC BẢNG………………………………………………………….vii DANH MỤC HÌNH………………………………………………………….……ix MỞ ĐẦU . Lý do chọn đề tài . Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu. Mục tiêu nghiên cứu . Ý nghĩa của đề tài. Kết cấu của luận văn . 4 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU . BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU, NƢỚC BIỂN DÂNG VÀ CÁC NGHIÊN CỨU TRÊN THẾ GIỚI . Khái niệm về biến đổi khí hậu . Diễn biến mực nƣớc biển dâng toàn cầu trong quá khứ . Tác động của biến đổi khí hậu đến sản xuất lƣơng thực . Ảnh hƣởng của nƣớc biển dâng đến đất canh tác nông nghiệp, đất canh tác lúa. Ảnh hƣởng của BĐKH, NBD đến năng suất, sản lƣợng lúa . Các giải pháp thích với BĐKH, nƣớc biển dâng trong sản xuất lúa. NGHIÊN CỨU TRONG NƢỚC . Tác động của biến đổi khí hậu đến sản xuất nông nghiệp . Đánh giá đất canh tác lúa vùng ĐBSCL . Diễn biến mực nƣớc biển dâng tại Việt Nam trong quá khứ . Các dự báo tác động của nƣớc biển dâng . Tác động của xâm nhập mặn, phèn . Tác động hạn hán, lũ lụt . Nghiên cứu tác động của nƣớc biển dâng, xâm mặn đến sản xuất lúa . Nghiên cứu về giải pháp giảm thiểu tác động của BĐKH, cũng nhƣ thích ứng với nƣớc biển dâng . NHỮNG HẠN CHẾ, TỒN TẠI CỦA CÁC TÁC GIẢ NGHIÊN CỨU VÀ CÁC NỘI DUNG NGHIÊN CỨU CẦN ĐẶT RA TRONG ĐỀ TÀI . 19 CHƢƠNG II . 20 ĐỊA ĐIỂM, THỜI GIAN, PHƢƠNG PHÁP LUẬN, . 20 PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU . ĐỊA ĐIỂM, THỜI GIAN NGHIÊN CỨU . Địa điểm nghiên cứu . Thời gian nghiên cứu . PHƢƠNG PHÁP LUẬN VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU . Phƣơng pháp luận . Phƣơng pháp nghiên cứu . 26 CHƢƠNG III . 28 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU . ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN – KINH TẾ XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU . Đặc điểm tự nhiên . Đặc điểm kinh tế - xã hội. DỰ BÁO TÁC ĐỘNG CỦA NƢỚC BIỂN DÂNG ĐẾN ĐẤT CANH TÁC LÚA . Đánh giá thực trạng đất canh tác lúa và sử dụng đất lúa tại huyện Gò Công Đông . Kịch bản nƣớc biển dâng và dự báo tác động tới huyện Gò Công Đông . Nghiên cứu tác động của nƣớc biển dâng đến đất canh tác lúa huyện Gò Công Đông . Tác động của nƣớc biển dâng đến hệ thống rừng ngập mặn . ĐỀ XUẤT CÁC GIẢI PHÁP ỨNG PHÓ VÀ SỬ DỤNG HIỆU QUẢ ĐẤT LÚA. Giải pháp công trình . Giải pháp phi công trình . Giải pháp tuyên truyền, vận động, giáo dục và tăng cƣờng năng lực ứng phó với nƣớc biển dâng . 80 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ…………………………………………. 83 TÀI LIỆU THAM KHẢO .88 5 DANH MỤC VIẾT TẮT BĐKH Biến đổi khí hậu ĐBSCL Đồng bằng sông Cửu Long UBND Ủy ban nhân dân HST Hệ sinh thái NBD Nƣớc biển dâng NN&PTNT Nông nghiệp & Phát triển Nông thôn TN&MT Tài nguyên & Môi trƣờng UNCCD NAP Văn phòng Công ƣớc chống sa mạc hóa AEZ Phân vùng khí hậu IRRI Viện nghiên cứu lúa Quốc tế NASA Viện Hàn lâm Quốc gia Hoa Kỳ WB Ngân hàng thế giới HĐBT Hội đồng Bộ trƣởng FAO Tổ chức nông lƣơng thế giới NS Năng suất SX Sản xuất IPCC Ủy ban liên Chính phủ về biến đổi khí hậu EPA Cục Bảo vệ Môi trƣờng Mỹ UNDP Chƣơng trình phát triển liên hợp Quốc PRA PP điều tra nông thôn có sự tham gia của ngƣời dân RCVI Chỉ số Rủi ro KHKTTV&MT Khoa học khí tƣợng Thủy văn & Môi trƣờng SEA START Tổ chức nghiên cứu về biển của Vƣơng Quốc Anh 6 DANH MỤC BẢNG STT Nội dung bảng Số trang Tốc độ thay đổi mực nƣớc biển (mm/năm) tại một số trạm của Trang 13 Bảng 1.1 Việt Nam trong giai đoạn 1993 – 2008 Bảng 3.1 Hiện trạng sử dụng đất huyện Gò Công Đông năm 2010 Trang 32 Bảng 3.2 Kết quả điều tra biểu hiện của BĐKH huyện Gò Công Đông Trang 35 Kết quả điều tra, phỏng vấn nguồn tiếp cận thông Bảng 3.3 Trang 36 tin về biến đổi khí hậu, nƣớc biển dâng Bảng 3.4 Kết quả phỏng vấn về tình hình xâm mặn tại khu vực sản xuất lúa Trang 37 Bảng 3.5 Tình hình xâm mặn huyện Gò Công Đông Trang 37 Diễn biến sản xuất lúa huyện Gò Công Đông giai đoạn 2005- Trang 46 Bảng 3.7 Kịch bản nƣớc biển dâng đƣợc lựa chọn tính toán Trang 50 Trang 58 Bảng 3.8 Diện tích ngập huyện Gò Công Đông ứng với các kịch bản NBD Bảng 3.9 Diện tích các loại đất bị ngập ứng với các kịch bản NBD Trang 59 Bảng 3.10 Diện tích xâm mặn toàn huyện tứng với các kịch bản NBD Trang 61 Dự kiến các diện tích đất lúa bị ngập ứng với các Trang 62 Bảng 3.11 mức ngập theo các kịch bản nƣớc biển dâng Trang 64 Bảng 3.12 Cân đối giữa diện tích đất lúa bị mất và mở rộng do bị ngập úng Diện tích đất lúa bị nhiễm mặn phân theo độ mặn ứng với các kịch Trang 68 Bảng 3.13 bản nƣớc biển dâng Số trang STT Nội dung bảng Trang 69 Yêu cầu sử dụng đất lúa theo cẩm nang sử dụng đất của Bộ Nông Bảng 3.14 nghiệp và Phát triển Nông thôn 7 Diện tích đất canh tác lúa bị mất do mặn hóa ứng Trang 71 Bảng 3.15 với các kịch bản nƣớc biển dâng Trang 72 Bảng 3.16 Cân đối diện tích đất canh tác lúa ứng với các kịch bản NBD Bảng 3.17 Chuyển đổi trong nội bộ đất canh tác lúa Trang 74 8 DANH MỤC CÁC HÌNH STT Nội dung hình Số trang Hình 1.1 So sánh số liệu mực nƣớc biển giữa các trạm hải văn với vệ tinh Trang 12 Hình 2.1 Sơ đồ nghiên cứu về thích ứng với BĐKH, NBD Trang 25 Hình 3.1 Bản đồ hành chính huyện Gò Công Đông Trang 29 Hình 3.2 Rừng ngập mặn Trang 33 Hình 3.3 Bãi biển Tân Thành Trang 34 Hình 3.4 Khu du lịch biển Tân Thành Trang 34 Sơ đồ ngập lụt Đồng bằng Sông Cửu Long - Kịch bản nƣớc Trang 51 Hình 3.5 biển dâng 12 cm Sơ đồ ngập lụt Đồng bằng Sông Cửu Long - Kịch bản nƣớc Trang 52 Hình 3.6 biển dâng 17 cm Sơ đồ ngập lụt Đồng bằng Sông Cửu Long - Kịch bản nƣớc Trang 53 Hình 3.7 biển dâng 75 cm Sơ đồ xâm mặn Đồng bằng Sông Cửu Long - Kịch bản nƣớc Trang 54 Hình 3.8 biển dâng 12 cm Sơ đồ xâm mặn Đồng bằng Sông Cửu Long - Kịch bản nƣớc Trang 55 Hình 3.9 biển dâng 17 cm Sơ đồ xâm mặn Đồng bằng Sông Cửu Long - Kịch bản nƣớc Trang 56 Hình 3.10 biển dâng 75 cm Sơ đồ ngập lụt và xâm mặn Gò Công Đông - Kịch bản nƣớc Trang 65 Hình 3.11 biển dâng 12 cm Sơ đồ ngập lụt và xâm mặn Gò Công Đông - Kịch bản nƣớc biển Trang 66 Hình 3.12 dâng 17 cm Số trang STT Nội dung hình Sơ đồ ngập lụt và xâm mặn Gò Công Đông - Kịch bản nƣớc biển Trang 67 Hình 3.13 dâng 75 cm Hình 3.14 Sơ đồ ứng phó, giảm thiểu và thích ứng với nƣớc biển dâng Trang 75 9 Gáy luận văn đƣợc trính bày nhƣ sau: HÀ VĂN ĐỊNH LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC MÔI TRƢỜNG LỚP CH KHÓA 7 10 MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Biến đổi khí hậu (BĐKH) toàn cầu là tất yếu, là điều đã đƣợc khẳng định và con ngƣời không thể tránh khỏi. Biến đổi khí hậu cùng với sự gia tăng của nhiệt độ toàn cầu là những biến động mạnh mẽ của lƣợng mƣa và sự gia tăng của hiện tƣợng khí hậu, thời tiết cực đoan nhƣ lũ lụt, hạn hán, nƣớc biển dâng đã ảnh hƣởng trực tiếp đến khu vực ven biển. BĐKH toàn cầu trở thành mối đe doạ thƣờng xuyên đối với sản xuất và đời sống. Mối đe dọa này ngày càng trở nên nghiêm trọng hơn khi dân cƣ tăng lên, các hoạt động kinh tế ngày càng phát triển. Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) là vựa lúa lớn nhất của Việt Nam, nơi xuất khẩu gạo chính của cả nƣớc cũng là nơi bị tác động mạnh mẽ nhất của BĐKH (nếu nƣớc biển dâng cao 1 m thì hầu nhƣ toàn lãnh thổ vùng bị ngập trong nƣớc biển). An ninh lƣơng thực của Việt Nam phụ thuộc rất lớn vào sản xuất lúa của vùng này. Huyện Gò Công Đông thuộc tỉnh Tiền Giang nằm trong khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, là khu vực nhạy cảm dễ bị tổn thƣơng từ các tác động của biến đổi khí hậu nhƣ nƣớc biển dâng và xâm nhập mặn; lũ lụt, tiêu thoát nƣớc và sạt lỡ đất; bão và áp thấp nhiệt đới; hạn hán. Những năm vừa qua sản xuất nông nghiệp của huyện, đặc biệt là sản xuất lúa thƣờng gánh chịu những tác động khá mạnh mẽ do BĐKH gây nên nhƣ: bão, lũ lụt, hạn hán, xâm nhập mặn. Theo dự báo của Bộ Tài nguyên và Môi trƣờng thì trong điều kiện sóng lớn cộng với triều cƣờng có thể gây vỡ đê biển và ngập lụt nghiêm trọng. Ngay khi không có nƣớc biển dâng, nếu đê biển bị vỡ trong điều kiện bão, sóng lớn kết hợp triều cƣờng, cũng sẽ có khoảng 33,55% tổng diện tích đất của huyện Gò Công Đông bị ngập lụt. Nếu mực nƣớc biển dâng 1m, tổng diện tích ngập trong điều kiện tƣơng ứng là 82,23% đất đai, hoa màu, trong đó diện tích sản xuất lúa sẽ bị ảnh hƣởng nặng nề nhất. 11 Xuất phát từ những lý do trên thì việc tiến hành việc nghiên cứu đề tài “Bước đầu nghiên cứu tác động của nước biển dâng đến đất canh tác lúa huyện Gò Công Đông – tỉnh Tiền Giang” là cấp thiết. Việc tiến hành nghiên cứu đề tài nhằm dự báo đƣợc mức độ ảnh hƣởng của nƣớc biển dâng đến vùng sản xuất lúa của huyện Gò Công Đông từ đó đề xuất các giải pháp giảm thiểu và thích ứng, nâng cao hiệu quả sử dụng đất lúa. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 2. Đối tƣợng nghiên cứu - Ảnh hƣởng của nƣớc biển dâng, xâm mặn. - Đất canh tác lúa: đất chuyên trồng lúa nƣớc (3 vụ, 2 vụ), đất trồng lúa nƣớc còn lại (1 vụ).
