CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TÁC ĐỘNG CỦA HOẠT ĐỘNG ĐẦU TƯ TRÁI PHIẾU TỚI HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG KINH DOANH CỦA CÁC NGÂN HÀNG 1. NHTM và các hoạt động của NHTM 1. Tổng quan về các hoạt động của NHTM Hệ thống ngân hàng ra đời trên thế giới từ những năm trước thế kỷ 15 và có một quá trình phát triển lâu dài từ ngân hàng sơ khai đến ngân hàng hiện đại như ngày nay.Cùng với sự phát triển đó có rất nhiều quan điểm và khái niệm khác nhau về ngân hàng. Mỗi nhà kinh tế hay trường phái, đạo luật khác nhau khi đưa ra quan điểm đều xuất phát từ đặc thù về hoạt động của ngân hàng.
Tuy nhiên, do hệ thống các ngân hàng ngày càng đa dạng về các dịch vụ của mình, do vậy khi đưa ra khái niệm sẽ có những các nhìn nhận khác nhau. Theo WorldBank: “Ngân hàng là tổ chức tài chính nhận tiền gửi chủ yếu dưới dạng không kỳ hạn hoặc tiền gửi được rút ra với một thông báo ngắn hạn (tiền gửi không kỳ hạn, có kỳ hạn và các khoản tiết kiệm). Dưới tiêu đề “các ngân hàng” gồm có: Các NHTM chỉ tham gia vào các hoạt động nhận tiền gửi, cho vay ngắn hạn và trung dài hạn; Các ngân hàng đầu tư hoạt động buôn bán chứng khoán và bảo lãnh phát hành; Các ngân hàng nhà ở cung cấp tài chính cho lĩnh vực phát triển nhà ở và nhiều loại khác nữa. Tại một số nước còn có các ngân hàng tổng hợp kết hợp hoạt dộng NHTM với hoạt động ngân hàng đầu tư và đôi khi thực hiện cả dịch vụ bảo hiểm”.
Rose: “Ngân hàng là loại hình tổ chức tài chính cung cấp một danh mục các dịch vụ tài chính đa dạng nhất – đặc biệt là tín dụng, tiết kiệm và dịch vụ thanh toán. Và cũng thực hiện nhiều chức năng tài chính nhất so với bất kì một tổ chức kinh doanh nào trong nền kinh tế”. Theo luật pháp nước Mỹ: “Bất kỳ một tổ chức nào cung cấp tài khoản tiền gửi cho phép khách hàng rút tiền theo yêu cầu (như bằng cách viết séc hay bằng việc rút tiền điện tử) và cho vay đối với tổ chức kinh doanh hay cho vay thương mại sẽ được xem như là một ngân hàng”. 9 Theo luật 6-41 của Pháp: “Những xí nghiệp hay cơ sở hành nghề thường xuyên, nhận của công chúng dưới hình thức ký thác hay hình thức khác các số tiền mà họ dùng vào các nghiệp vụ chiết khấu, tín dụng hay tài chính thì được coi là ngân hàng”.
Theo quy định tại Điều 20, Luật các TCTD số 47/2010/QH12 của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam được Quốc hội khóa X thông qua: “Ngân hàng là loại hình tổ chức tín dụng (TCTD) được thực hiện toàn bộ hoạt động ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác có liên quan. Theo tính chất và mục tiêu hoạt động, các loại hình ngân hàng gồm NHTM, ngân hàng phát triển, ngân hàng đầu tư, ngân hàng chính sách và các loại hình ngân hàng khác” & “Hoạt động ngân hàng là hoạt động kinh doanh tiền tệ và dịch vụ ngân hàng với nội dung thường xuyên là nhận tiền gửi và sử dụng số tiền này để cấp tín dụng và cung ứng các dịch vụ thanh toán”. Từ những khái niệm khác nhau trên về ngân hàng, có thể rút ra: - NHTM là một trung gian tài chính làm cầu nối giữa những người tiết kiệm và đầu tư. - NHTM là một doanh nghiệp kinh doanh trong lĩnh vực đặc biệt – đó là tiền tệ, tín dụng và thanh toán.
Vì vậy, có thể nói các NHTM là những doanh nghiệp đặc biệt. Thế hiện ở số vốn điều lệ, dịch vụ thực hiện và những ràng buộc về hạn mức kinh doanh. - NHTM là một loại hình doanh nghiệp cung cấp các danh mục dịch vụ tài chính đa dạng nhất, đặc biệt là tín dụng, tiết kiệm và dịch vụ thanh toán và thực hiện nhiều chức năng tài chính nhất so với bất kỳ tổ chức kinh doanh nào trong nền kinh tế. Ngày nay cùng với sự phát triển của nền kinh tế, dưới sự tác động của môi trường cạnh tranh và hợp tác đã tạo nên sự xâm nhập lẫn nhau giữa các NHTM với các định chế tài chính phi ngân hàng, với các công ty mà hình thành nên những tập đoàn kinh tế lớn.
Từ đó làm cho việc rút ra một khái niệm chính xác về NHTM không phải dễ dàng. 10 Ngân hàng thương mại đã hình thành, tồn tại và phát triển gắn liền với sự phát triển của kinh tế hàng hoá. Sự phát triển của hệ thống ngân hàng thương mại đã có tác động rất lớn và quan trọng đến quá trình phát triển của nền kinh tế hàng hoá, ngược lại kinh tế hàng hoá phát triển mạnh mẽ đến giai đoạn cao của nó – kinh tế thị trường – thì ngân hàng thương mại cũng ngày càng được hoàn thiện và trở thành những định chế tài chính không thể thiếu được. Luật các tổ chức tín dụng số 47/2010/QH12 được Quốc hội thông qua ngày 16/06/2010NHTM là tổ chức tín dụng được thực hiện toàn bộ hoạt động ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác có liên quan vì mục tiêu lợi nhuận theo quy định của Luật Các tổ chức tín dụng và các quy định khác của pháp luật.
Theo Luật Ngân hàng nhà nước số 46/2010/QH12 được Quốc hội thông qua ngày 16/06/2010: Hoạt động ngân hàng là hoạt động kinh doanh tiền tệ và dịch vụ ngân hàng với nội dung thường xuyên là nhận tiền gửi và sử dụng số tiền này để cấp tín dụng, cung ứng dịch vụ thanh toán. Như vậy ngân hàng thương mại là định chế tài chính trung gian quan trọng vào loại bậc nhất trong nền kinh tế thị trường. Nhờ hệ thống định chế này mà các nguồn tiền vốn nhàn rỗi sẽ được huy động, tạo lập nguồn vốn tín dụng to lớn để có thể cho vay phát triển kinh tế 1. Các hoạt động kinh doanh chính của NHTM Các Ngân hàng thương mại có rất nhiều các hoạt động kinh doanh khác nhau và trong các hoạt động cũng có rất nhiều sản phẩm đa dạng phong phú phục vụ khách hàng.
Trong giáo trình “Ngân hàng thương mại”của PGS TS Phan Thị Thu Hà – Trường đại học Kinh tế quốc dân, các hoạt động kinh doanh được chia thành ba mảng chính là (1) Nguồn vốn và quản lý nguồn vốn & (2) Tài sản và quản lý tài sản & (3) tác giả tách riêng tín dụng vì hoạt động tín dụng là hoạt động cơ bản nhất của ngân hàng. Trong cuốn sách “Nghiệp vụ ngân hàng thương mại hiện đại” của PGS,TS Nguyễn Minh Kiều – Trường đại học Mở Hồ Chí Minh thì các nghiệp vụ kinh doanh của Ngân hàng được chia thành bốn loại: 1- huy động vốn, 2- tín dụng, 3- Thanh toán và ngân quỹ và 4- các hoạt động khác. Theo Luật các tổ chức tín 11 dụng 2010 thì các hoạt động kinh doanh chính của Ngân hàng bao gồm: 1- Nhận tiền gửi, 2 – Phát hành công cụ có giá để huy động vốn, 3- Cho vay, 4- Mở tài khoản thanh toán cho khách hàng, 5-Cung ứng các phương tiện thanh toán, 6-Cung ứng các dịch vụ thanh toán, 7- Vay vốn NHNN, 8- Vay vốn các TCTD khác, 9- kinh doanh ngoại hối, 10 – các hoạt động khác. Tùy theo mục đích mà các tác giả phân loại chi tiết theo từng nghiệp vụ hay phân loại nghiệp vụ theo tài sản nguồn vốn, tuy nhiên, tất cả các phân loại đều đưa ra các nghiệp vụ chính của Ngân hàng thương mại như sau: a.
Huy động vốn chủ sở hữu Cũng giống như các doanh nghiệp khác, NHTM có thể huy động vốn chủ sở hữu trên thị trường vốn thông qua việc phát hành cổ phiếu. Nguồn vốn này đối với các NHTM tuy chỉ chiếm tỉ trọng nhỏ nhưng lại có vai trò vô cùng quan trọng. Nguồn vốn chủ sở hữu là nhân tố quyết định đến uy tín và độ an toàn, tin cậy của một ngân hàng. Ngoài ra, vốn chủ sở hữu cũng là tấm đệm đỡ cuối cùng cho các rủi ro của hoạt động ngân hàng cũng như tạo điều kiện cho việc huy động các nguồn vốn khác.
Huy động vốn nợ Các NHTM huy động vốn nợ từ các kênh khác nhau như nhận tiền gửi từ các Tổ chức kinh tế và cá nhân, nhận gửi và vay từ các NHTM, chiết khấu/tái chiết khấu chứng từ, phát hành chứng từ có giá. Trong đó, các khoản tiền gửi luôn là nguồn huy động vốn quan trọng, chiếm tỷ trọng lớn nhất trong tổng nguồn vốn của NHTM. Tín dụng Tín dụng là hoạt động cơ bản của NHTM. Khoản mục tín dụng chiếm tỉ trọng lớn nhất trong tổng tài sản của NHTM và cũng là hoạt động tạo ra doanh thu và lợi nhuận chính cho ngân hàng.
Hoạt động sản xuất kinh doanh của các doanh nghiệp luôn luôn cần vốn do vậy, kênh vay ngân hàng là kênh hiệu quả nhất vì an toàn và đáp ứng được các yêu cầu về thời gian, giá trị vốn vay. Ban đầu, hoạt động tín dụng đơn thuần chỉ là chiết 12 khấu thương phiếu thì cho tới thời điểm hiện tại, các NHTM đã cung ứng ra thị trường rất nhiều các hình thức tín dụng khác nhau như theo thời gian có ngắn – trung – dài hạn, theo mục đích có sản xuất – kinh doanh – tiêu dùng – đầu tư mua sắm bất động sản, theo hình thức có cho vay từng lần – hợp vốn - để đáp ứng tối đa nhu cầu của các khách hàng. Đầu tư Hoạt động đầu tư của Ngân hàng được hiểu là hoạt động trong đó NHTM đi mua và nắm giữ các công cụ đầu tư như cổ phiếu, trái phiếu, các chứng chỉ quỹ hoặc các công cụ đầu tư khác trong thời gian thường trung và dài hạn để kỳ vọng thu được lợi nhuận trên cơ sở hưởng lãi (trái tức, cổ tức, chênh lệch giữa giá mua với giá bán & các quyền phát sinh từ việc bỏ vốn đầu tư). Các hoạt động đầu tư trong ngân hàng bao gồm: cầm cố, chiết khấu, mua bán cổ phiếu có kỳ hạn, mua chứng khoán và bán lại và các hoạt động phái sinh đi kèm khác như quản lý doanh nghiệp mà ngân hàng góp vốn đầu tư với vai trò là ngân hàng mẹ hoặc vai trò cổ đông lớn, cổ đông có quyền biểu quyết.
Hoạt động kinh doanh ngoại hối Hoạt động kinh doanh ngoại hối là một hoạt động đặc biệt của các Ngân hàng thương mại vì tại các ngân hàng, các giao dịch mua bán các loại tiền tệ dược phép giao dịch trao đổi giữa người có nhu cầu mua/bán và ngân hàng. Thông thường, tại các ngân hàng có các dịch vụ mua bán ngoại tệ theo hình thức giao ngay hoặc kỳ hạn, tương lai.