MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Gia đình là nền tảng của xã hội, là một trong những nhân tố đóng vai trò đặc biệt quan trọng đến sự phát triển kinh tế, xã hội của đất nước. Gia đình luôn gắn kết chặt chẽ với xã hội, xã hội lành mạnh tạo điều kiện cho gia đình phát triển, gia đình hạnh phúc góp phần cho sự phát triển hài hòa của xã hội. Tuy nhiên trong những năm gần đây thiết chế hôn nhân đang có xu hướng suy giảm.
Tỷ lệ ly hôn tăng trong khi tỷ lệ tái hôn giảm. Trong khi đó, trí thức luôn là nền tảng của tiến bộ xã hội, là lực lượng nòng cốt sáng tạo và truyền bá trí thức. Đặc biệt với sự phát triển nhanh chóng của cách mạng khoa học và công nghệ hiện đại, đội ngũ trí thức trở thành nguồn lực đặc biệt quan trọng tạo nên sức mạnh của mỗi quốc gia trong chiến lược phát triển[60]. Theo đó sự êm ấm của gia đình, đặc biệt là gia đình trí thức càng có vai trò quan trọng, là hậu phương vững chắc giúp mỗi người chuyên tâm vào công việc hơn.
Xét trên phương diện gia đình trí thức, chúng tôi nhận thấy rằng trong những năm gần đây, tỉ lệ nữ trí thức tham gia vào thị trường lao động ngày càng tăng. Ngày càng nhiều nữ trí thức tham gia vào đảm nhiệm các vị trí lãnh đạo, quản lý, đòi hỏi sự hỗ trợ rất lớn từ phía gia đình. Trong bối cảnh này các cặp vợ chồng trí thức nhìn nhận như thế nào về cuộc sống hôn nhân của họ? Mức hài lòng với đời sống hôn nhân của họ ra sao? Những yếu tố nào có liên quan đến mức độ hài lòng này?Chúng tôi cho rằng việc trả lời những câu hỏi này là vô cùng quan trọng và cần thiết trong giai đoạn hiện nay. Trên thực tế sự hài lòng với hôn nhân là một trong những chủ đề nhận được sự quan tâm của rấtnhiều công trình nghiên cứu trên thế giới trong vòng 50 năm trở lại đây.
Tuy nhiên ở trong nước các công trình nghiên cứu về chủ đề này còn khá khiêm tốn. Trong phạm vi hiểu biết của mình, chúng tôi chủ yếu ghi nhận sự lồng ghép của chủ đề này trong các nghiên cứu về chất lượng cuộc sống hay hài lòng với cuộc sống nói chung. Các công trình nghiên cứu về sự hài lòng với hôn nhân dưới góc độ tâm lý học với tư cách một nghiên cứu độc lập, đặc biệt là sự hài lòng với hôn nhân của các cặp vợ chồng trí thức trẻ dường như còn vắng bóng. Xuất phát từ thực trạng này, chúng tôi quyết định triển khai đề tài “Sự hài lòng với hôn nhân của các cặp vợ chồng trí thức trẻ trên địa bàn thành phố Hà 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nội” với mong muốn cung cấp cái nhìn thực tế hơn về đời sống hôn nhân của trí thức trẻ, góp phần tạo nền móng cho các nghiên cứu về sau.
Mục đích nghiên cứu Nghiên cứu thực trạng hài lòng với hôn nhân của các cặp vợ chồng trí thức trẻ trên địa bàn thành phố Hà Nội, cũng như một số yếu tố có liên quan nhằm đưa ra các kiến nghị phù hợp, hướng tới việc tạo dựng cuộc sống hôn nhân hài hòa, hạnh phúc ở các cặp vợ chồng này. Đối tƣợng nghiên cứu Biểu hiện và mức độ hài lòng với hôn nhân của các cặp vợ chồng trí thức trẻ trên địa bàn Hà Nội và một số yếu tố có liên quan đến sự hài lòng này. Khách thể nghiên cứu 289 vợ chồng trí thức trẻ trên địa bàn thành phố Hà Nội. Giả thuyết nghiên cứu Các cặp vợ chồng trí thức trẻ trên địa thành phố bàn Hà Nội khá hài lòng về đời sống hôn nhân của họ, trong đó mức độ hài lòng cao nhất được thể hiện trong bình diện con cái và đời sống tình cảm.
Không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa vợ và chồng về các bình diện hài lòng trong hôn nhân. Đời sống tình dục, nghề nghiệp, thu nhập, hoàn cảnh sống, có mối liên quan với mức độ hài lòng với hôn nhân của các cặp vợ chồng. Nhiệm vụ nghiên cứu - Tổng quan các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước về hài lòng hôn nhân nói chung cũng như hài lòng hôn nhân của trí thức nói riêng. - Xây dựng cơ sở lý luận phục vụ cho triển khai nghiên cứu thực tiễn.
- Nghiên cứu thực tiễn nhằm tìm hiểu thực trạng hài lòng với hôn nhân của các cặp vợ chồng trí thức trẻ trên đia bàn thành phố Hà Nội cũng như các yếu tố có liên quan. - Đề ra một số kiến nghị cải thiện hơn nữa mức độ hài lòng với cuộc sống hôn nhân của các cặp vợ chồng trí thức trẻ trên đia bàn thành phố Hà Nội. Giới hạn phạm vi nghiên cứu -Về nội dung nghiên cứu: 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nghiên cứu thực trạng hài lòng với hôn nhân của các cặp vợ chồng trí thức trong các bình diện: Sự hài lòng về đời sống tình cảm; thu nhập và chi tiêu; con cái; chia sẻ công việc nhà; ra quyết định và sự hài lòng về sự gắn kết vợ chồng. Cùng các yếu tố có liên quan tới sự hài lòng với hôn nhân của các cặp vợ chồng trí thức trẻ như: đời sống tình dục; thu nhập; hoàn cảnh sống.
- Về khách thể nghiên cứu: Những cặp vợ chồng trí thức trẻ (dưới 40) tuổi hiện đang làm việc và sinh sống trên địa bàn thành phố Hà Nội. Phƣơng pháp nghiên cứu Các phương pháp nghiên cứu được sử dụng: - Phương pháp nghiên cứu tài liệu - Phương pháp điều tra ằng ảng hỏi - Phương pháp phân tích số liệu ằng thống kê toán học 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ SỰ HÀI LÒNG VỚI HÔN NHÂN CỦA CÁC CẶP VỢ CHỒNG 1. Tổng quan một số công trình nghiên cứu về sự hài lòng với hôn nhân của các cặp vợ chồng Hôn nhân và sự hài lòng với hôn nhân là một chủ đề nhận được sự chú ý của học giả trên thế giới. Trong năm mươi năm trở lại đây và đặc biệt là trong vòng hai thập kỷ gần đây, cùng với sự phát triển chóng mặt của nền công nghiệp hoá và hiện đại hoá, cấu trúc gia đình ở khắp nơi trên thế giới đã có những biến chuyển đáng kể với tỷ lệ nữ giới tham gia vào thị trường lao động ngày một tăng.
Sự dịch chuyển nhanh chóng này đã dẫn đến nhiều biến chuyển trong cấu trúc, vai trò và giá trị trong gia đình. Bắt đầu từ cuối những năm 1990, thế giới chứng kiến sự gia tăng đáng kể của tỷ lệ ly hôn ở các nước phương Tây bao gồm Mỹ và Châu Âu (Bradbury, Fincham, & Beach, 2000) [dẫn theo 17]. Những thay đổi này đặt ra câu hỏi lớn cho các nhà nghiên cứu gia đình về vấn đề hài lòng hôn nhân của các cặp vợ chồng, đặc biệt là vợ chồng trí thức trẻ. Các công trình nghiên cứu trên thế giới.
Xét về mặt lịch sử, các nghiên cứu về sự hài lòng hôn nhân và hạnh phúc bắt đầu xuất hiện cùng lúc với thời kì được gọi là kỉ nguyên mới của những nghiên cứu khoa học về các hành vi gia đình. Kể từ đó, các chủ đề điều chỉnh về hôn nhân, hạnh phúc, thỏa mãn, hay những thuật ngữ liên quan về mối quan hệ hôn nhân đã trở thành một trong những chủ đề nghiên cứu phổ biến nhất của những nghiên cứu về gia đình trong khoảng thời gian 50 năm trở lại đây (Burr, 1967; Hicks & Platt, 1970; Nye, 1988; Spanier & Lewis, 1980). Công trình của Burgess và Cottrell (1939) cũng như của Terman (1939) đã được trích dẫn như là sự khởi đầu của các nghiên cứu mang tính lý thuyết trong lĩnh vực này. Trên thực tế, những nghiên cứu này có sức ảnh hưởng lớn đến quá trình khái niệm hóa các cấu trúc và nghiên cứu trong lĩnh vực hôn nhân gia đình (Burr, 1967).
Theo các nghiên cứu này, ban đầu, Burgess và Cottrell (1939) nhìn nhận hôn nhân thành công là một khái niệm rộng mà bản thân nó cũng mang ý nghĩa là một khái niệm cụ thể. Sau đó, Burgess và Wallin (1953) đi đến một vài yếu tố mang tính chỉ báo hay các tiểu chiều cạnh mà ở 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đó mỗi yếu tố có thể được xem xét một cách riêng biệt nhằm phát triển một hồ sơ hôn nhân. Trong khi Burgess và Wallin tận dụng thuật ngữ hôn nhân thành công, Terman (1939) sử dụng thuật ngữ hôn nhân hạnh phúc để luận bàn về hiện tượng chung này. Trong nghiên cứu của mình, Terman tìm hiểu tương quan của khoảng vài trăm yếu tố với mức độ hạnh phúc hôn nhân thu được nhờ vào tự báo cáo của khách thể nghiên cứu.
Những nghiên cứu đa dạng này đã dẫn đến sự phát triển của nhiều công cụ đo lường về sự thỏa mãn/hài lòng trong hôn nhân và hôn nhân thành công được sử dụng rộng rãi trên toàn cầu (ví dụ:Phiếu Khảo sát sự Điều chỉnh trong Hôn nhân (Survey marital- Adjustment) của Burgess và Cottrell, Chỉ số Hạnh phúc trong Hôn nhân của Terman (Index marital happiness), Trắc nghiệm ngắn về Sự điều chỉnh trong Hôn nhân (Short marital-adjustment test) của Lock & Wallace,. Như vậy, có thể nói, trước năm 1960, nghiên cứu về hôn nhân có đặc điểm nổi bật là sự tìm hiểu chung về hôn nhân mà không chú trọng đến một lĩnh vực cụ thể hay chiều cạnh của những tương tác trong hôn nhân (Snyder, 1979). Nói một cách khác, ở thời điểm này vẫn còn nhiều điểm mơ hồ trong việc hình thành nên các khái niệm.Trong những năm của thập niên 60, những nghiên cứu thực nghiệm đã nhấn mạnh vào danh tính và tìm hiểu mối tương quan nhân khẩu-xã hội với sự hài lòng/điều chỉnh/thỏa mãn trong hôn nhân (1990). Trong phạm vi hiểu biết của bản thân, chúng tôi nhóm các nghiên cứu về hài lòng hôn nhân trong thời gian này thành các hướng như sau: - Hướng thứ nhất: Tập trung nghiên cứu thực trạng mức độ hài lòng với cuộc sống của các cặp vợ chồng hay các cặp đôi, kể cả là những người đang “hẹn hò” với các công trình nghiên cứu nổi trội của Fincham và Bradbury (1987), Spanier (1976), Cox (2006), Tam và Lee (2011).
Trong hướng tiếp cận này, chúng tôi dễ dàng nhận thấy rằng đôi khi sự hài lòng với hôn nhân cũng được nghiên cứu cùng nội dung với chất lượng hôn nhân hay hôn nhân hạnh phúc.