Luận Văn Thạc Sĩ: Khảo Sát Sinh Trưởng Và Phát Triển Của Giống Ngô Lai Tại Bắc Kạn

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu khả năng sinh trưởng và phát triển của các giống ngô lai tại thành phố Bắc Kạn, tỉnh Bắc Kạn, đánh giá hiệu quả canh tác và tiềm năng ứng dụng.

• Tác giả: Hoàng Ngọc Hoan
• Người hướng dẫn: PGS. Hoàng Thị Bích Thảo
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Khoa học cây trồng
• Đề tài: Nghiên Cứu Sinh Trưởng Và Phát Triển Giống Ngô Lai Tại Bắc Kạn
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục đích của đề tài
• 1.3. Yêu cầu của đề tài
• 1.4. Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn của đề tài
• 1.4.1. Ý nghĩa khoa học
• 1.4.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 2. TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Cơ sở khoa học của đề tài
• 2.2. Tình hình sản xuất ngô trên thế giới và ở Việt Nam
• 2.2.1. Tình hình sản xuất ngô trên thế giới
• 2.2.2. Tình hình sản xuất ngô ở một số châu lục trên thế giới năm 2014
• 2.2.3. Tình hình sản xuất ngô ở Việt Nam
• 2.2.4. Tình hình sản xuất ngô tại Bắc Kạn
• 3. VẬT LIỆU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Vật liệu nghiên cứu
• 3.2. Nội dung nghiên cứu
• 3.3. Địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 3.4. Phương pháp nghiên cứu
• 3.4.1. Phương pháp bố trí thí nghiệm
• 3.4.2. Quy trình kỹ thuật
• 3.4.3. Các chỉ tiêu và phương pháp theo dõi, đánh giá
• 3.4.4. Phương pháp xử lý số liệu
• 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Các thời kỳ phát dục và thời gian sinh trưởng của các giống ngô lai tham gia thí nghiệm
• 4.2. Đặc điểm hình thái của các giống ngô trong thí nghiệm
• 4.2.1. Chiều cao cây của các giống ngô thí nghiệm
• 4.2.2. Chiều cao đóng bắp của các giống ngô thí nghiệm
• 4.2.3. Số lá trên cây của các giống ngô thí nghiệm
• 4.2.4. Chỉ số diện tích lá (LAI) của các giống ngô thí nghiệm
• 4.2.5. Trạng thái cây, trạng thái bắp, độ bao bắp của các giống ngô trong thí nghiệm
• 4.3. Khả năng chống chịu một số sâu bệnh hại, chống đổ rễ, gẫy thân của các giống ngô trong thí nghiệm
• 4.3.1. Kết quả đánh giá khả năng chống chịu một số sâu bệnh hại của các giống ngô trong thí nghiệm
• 4.3.2. Kết quả đánh giá khả năng chống đổ rễ, gẫy thân của các giống ngô thí nghiệm
• 4.4. Các yếu tố cấu thành năng suất và năng suất của các giống ngô trong thí nghiệm vụ Thu Đông 2015 và vụ Xuân 2016
• 4.4.1. Số bắp trên cây
• 4.4.2. Đường kính bắp
• 4.4.3. Chiều dài bắp
• 4.4.4. Số hàng hạt trên bắp
• 4.4.5. Số hạt trên hàng
• 4.4.6. Năng suất của các giống trong thí nghiệm
• 5. KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về giống ngô lai

Giống ngô lai là một trong những thành tựu quan trọng trong nông nghiệp hiện đại. Việc phát triển giống ngô lai không chỉ giúp nâng cao năng suất mà còn cải thiện chất lượng sản phẩm. Tại Bắc Kạn, việc nghiên cứu và phát triển giống ngô lai phù hợp với điều kiện sinh thái địa phương là rất cần thiết. Theo số liệu thống kê, năng suất ngô lai tại Bắc Kạn có thể đạt từ 41,2 tạ/ha, tuy nhiên, vẫn còn nhiều giống ngô địa phương có năng suất thấp hơn. Việc lựa chọn và phát triển giống ngô lai mới có khả năng sinh trưởng tốt sẽ góp phần nâng cao hiệu quả sản xuất nông nghiệp tại tỉnh này.

1.1. Đặc điểm của giống ngô lai

Các giống ngô lai thường có đặc điểm nổi bật về khả năng sinh trưởng và phát triển. Chúng có thể chịu được điều kiện thời tiết khắc nghiệt, như hạn hán hoặc mưa nhiều. Việc nghiên cứu sinh trưởng ngô cho thấy rằng các giống ngô lai có khả năng chống chịu tốt hơn so với giống ngô địa phương. Điều này rất quan trọng trong bối cảnh biến đổi khí hậu hiện nay. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng điều kiện sinh trưởng ngô tại Bắc Kạn có thể được cải thiện thông qua việc áp dụng các biện pháp kỹ thuật canh tác hiện đại, từ đó nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm.

II. Nghiên cứu sinh trưởng và phát triển giống ngô lai

Nghiên cứu về sinh trưởng ngô và phát triển giống ngô lai tại Bắc Kạn đã chỉ ra rằng các giống ngô lai có thời gian sinh trưởng ngắn hơn và năng suất cao hơn so với giống ngô địa phương. Việc theo dõi các chỉ tiêu sinh trưởng như chiều cao cây, số lá, và chỉ số diện tích lá (LAI) cho thấy sự khác biệt rõ rệt giữa các giống. Kết quả cho thấy rằng năng suất ngô lai có thể đạt từ 5,5 đến 7 tấn/ha, tùy thuộc vào điều kiện canh tác và giống được sử dụng. Điều này chứng tỏ rằng việc lựa chọn giống ngô phù hợp là rất quan trọng trong việc nâng cao năng suất sản xuất nông nghiệp tại Bắc Kạn.

2.1. Các yếu tố ảnh hưởng đến sinh trưởng

Các yếu tố như đất đai, khí hậu, và kỹ thuật canh tác đều ảnh hưởng đến sinh trưởng ngô. Tại Bắc Kạn, điều kiện khí hậu có sự biến đổi lớn giữa mùa khô và mùa mưa, điều này ảnh hưởng đến thời gian sinh trưởng của giống ngô. Việc áp dụng các biện pháp kỹ thuật như tưới tiêu hợp lý và bón phân đúng cách sẽ giúp cải thiện khả năng sinh trưởng của giống ngô lai. Nghiên cứu cho thấy rằng các giống ngô lai có khả năng chống chịu tốt hơn với sâu bệnh, từ đó giảm thiểu thiệt hại và nâng cao năng suất.

III. Đánh giá năng suất và hiệu quả kinh tế

Đánh giá năng suất của các giống ngô lai cho thấy rằng chúng có thể đạt năng suất cao hơn so với giống ngô địa phương. Nghiên cứu cho thấy rằng năng suất ngô lai có thể đạt từ 6 đến 8 tấn/ha, tùy thuộc vào điều kiện canh tác. Việc áp dụng các giống ngô lai không chỉ giúp tăng năng suất mà còn cải thiện hiệu quả kinh tế cho nông dân. Theo số liệu, việc chuyển đổi sang trồng ngô lai có thể giúp tăng thu nhập cho các hộ nông dân từ 20% đến 30%. Điều này cho thấy rằng việc phát triển giống ngô lai là một giải pháp hiệu quả để nâng cao đời sống cho người dân tại Bắc Kạn.

3.1. Tác động đến phát triển nông nghiệp

Việc phát triển giống ngô lai không chỉ có tác động tích cực đến năng suất mà còn góp phần vào việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng tại Bắc Kạn. Sự chuyển đổi này giúp tăng cường khả năng cạnh tranh của sản phẩm nông nghiệp địa phương trên thị trường. Hơn nữa, việc áp dụng các giống ngô lai còn giúp cải thiện chất lượng sản phẩm, từ đó tạo ra sản phẩm hàng hóa ổn định cho thị trường. Điều này không chỉ giúp nâng cao thu nhập cho nông dân mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của ngành nông nghiệp tại tỉnh Bắc Kạn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Cây ngô là một trong những cây lương thực quan trọng trên thế giới, đóng vai trò thiết yếu trong an ninh lương thực toàn cầu, nuôi sống khoảng một phần ba dân số thế giới. Năm 2014, diện tích trồng ngô toàn cầu đạt khoảng 183,32 triệu ha với năng suất trung bình 5,66 tấn/ha, sản lượng đạt trên 1 tỷ tấn. Tại Việt Nam, ngô là cây lương thực đứng thứ hai về diện tích sau lúa, với diện tích trồng năm 2015 đạt khoảng 1,18 triệu ha, năng suất trung bình 4,48 tấn/ha và sản lượng 5,28 triệu tấn. Tuy nhiên, sản lượng ngô trong nước vẫn chưa đáp ứng đủ nhu cầu làm thức ăn chăn nuôi, dẫn đến nhập khẩu ngô tăng cao, năm 2015 nhập khẩu đạt 7,6 triệu tấn với giá trị 1,6 tỷ USD.

Tỉnh Bắc Kạn, với trên 70% diện tích đất nông lâm nghiệp, có nhiều tiềm năng phát triển sản xuất ngô. Năm 2015, diện tích trồng ngô của tỉnh đạt 16,4 nghìn ha, năng suất trung bình 4,12 tấn/ha, sản lượng 67,7 nghìn tấn. Tuy nhiên, năng suất ngô tại Bắc Kạn còn thấp so với mức trung bình cả nước, do điều kiện tự nhiên khắc nghiệt, kỹ thuật canh tác chưa đồng bộ và giống ngô chưa phù hợp. Thành phố Bắc Kạn có diện tích trồng ngô giảm dần trong giai đoạn 2011-2015, năng suất tăng chậm, từ 3,43 tấn/ha năm 2011 lên 3,51 tấn/ha năm 2015, sản lượng giảm từ 949 tấn xuống còn 754 tấn.

Mục tiêu nghiên cứu là đánh giá khả năng sinh trưởng và phát triển của một số giống ngô lai tại thành phố Bắc Kạn nhằm lựa chọn giống phù hợp, có năng suất cao, thời gian sinh trưởng thích hợp với điều kiện sinh thái địa phương. Nghiên cứu được thực hiện trong hai vụ Thu Đông 2015 và Xuân 2016 tại xã Dương Quang, thành phố Bắc Kạn. Kết quả nghiên cứu góp phần nâng cao hiệu quả sản xuất ngô, tăng thu nhập cho nông dân và phát triển ngành công nghiệp chế biến thức ăn chăn nuôi tại địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên lý thuyết ưu thế lai (heterosis) trong chọn tạo giống ngô lai, giúp tăng năng suất và khả năng chống chịu sâu bệnh. Lý thuyết này được phát triển từ các nghiên cứu của Charles Darwin và G. Shull, nhấn mạnh sự vượt trội của giống lai so với giống bố mẹ về chiều cao, sức sống và năng suất. Ngoài ra, mô hình sinh trưởng cây ngô được áp dụng để đánh giá các giai đoạn phát dục như mọc mầm, tung phấn, phun râu và chín sinh lý, nhằm xác định thời gian sinh trưởng phù hợp với điều kiện sinh thái.

Các khái niệm chính bao gồm: thời gian sinh trưởng, chỉ số diện tích lá (LAI), khả năng chống chịu sâu bệnh và đổ gãy, các yếu tố cấu thành năng suất như số bắp trên cây, chiều dài bắp, số hàng hạt và khối lượng 1000 hạt. Việc đánh giá toàn diện các chỉ tiêu này giúp lựa chọn giống ngô lai có hiệu quả sản xuất cao và thích nghi tốt với điều kiện địa phương.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu thu thập từ thí nghiệm khảo nghiệm 8 giống ngô lai, gồm 7 giống do Viện Nghiên cứu Ngô chọn tạo và giống Bioseed 9698 làm đối chứng, tại xã Dương Quang, thành phố Bắc Kạn trong hai vụ Thu Đông 2015 và Xuân 2016. Thí nghiệm được bố trí theo phương pháp khối ngẫu nhiên hoàn chỉnh (RCBD) với 3 lần nhắc lại, diện tích mỗi ô thí nghiệm 14 m², mật độ gieo 57.000 cây/ha.

Các chỉ tiêu theo dõi gồm: thời gian sinh trưởng qua các giai đoạn phát dục, đặc điểm hình thái (chiều cao cây, chiều cao đóng bắp, số lá, chỉ số diện tích lá), trạng thái cây và bắp, khả năng chống chịu sâu bệnh và đổ gãy, các yếu tố cấu thành năng suất và năng suất thực thu. Số liệu được thu thập trên 10 cây mẫu mỗi ô, xử lý thống kê bằng phần mềm IRRISTAT 5.0 với mức ý nghĩa 95%.

Thời gian nghiên cứu: vụ Thu Đông 2015 (tháng 8-12/2015) và vụ Xuân 2016 (tháng 2-6/2016). Quy trình kỹ thuật được thực hiện theo quy chuẩn quốc gia QCVN 01-56/2011/BNNPTNT, bao gồm làm đất, gieo trồng, bón phân, chăm sóc, tưới nước và quản lý sâu bệnh.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Thời gian sinh trưởng:

   • Vụ Thu Đông 2015, thời gian từ gieo đến chín sinh lý của các giống dao động từ 94 đến 97 ngày.
   • Vụ Xuân 2016, thời gian sinh trưởng dài hơn, từ 106 đến 113 ngày.
   • Khoảng cách giữa tung phấn và phun râu ngắn, giúp tăng hiệu quả thụ phấn.

2. Đặc điểm hình thái:

   • Chiều cao cây vụ Thu Đông 2015 dao động từ 180,4 cm (LVN111) đến 223,7 cm (BM262), vụ Xuân 2016 từ 212,9 cm (VS71) đến 225,9 cm (HT119).
   • Chiều cao đóng bắp vụ Thu Đông từ 96,4 cm (LVN255) đến 123,7 cm (LVN883), vụ Xuân từ 98,9 cm (Bioseed 9698) đến 122,3 cm (LVN883).
   • Số lá trên cây dao động từ 17,6 đến 20,4 lá, các giống lai có số lá nhiều hơn đối chứng.
   • Chỉ số diện tích lá (LAI) vụ Thu Đông từ 3,7 đến 4,3 m² lá/m² đất, vụ Xuân từ 3,2 đến 3,8 m² lá/m² đất.

3. Trạng thái cây và bắp:

   • Các giống đều có trạng thái cây và bắp tốt, điểm đánh giá từ 2 (khá) đến 3 (trung bình).
   • Độ bao bắp tốt, lá bi bao kín đầu bắp, giúp bảo vệ hạt khỏi sâu bệnh.

4. Khả năng chống chịu:

   • Các giống có khả năng chống chịu sâu đục thân, rệp cờ và bệnh khô vằn ở mức độ nhẹ đến trung bình.
   • Khả năng chống đổ gẫy thân tốt, tỷ lệ cây gãy dưới 15%.

5. Năng suất và các yếu tố cấu thành:

   • Năng suất thực thu các giống đạt từ khoảng 6,0 đến 8,5 tấn/ha, cao hơn đối chứng Bioseed 9698 từ 5% đến 20%.
   • Các yếu tố như số bắp trên cây, chiều dài bắp, số hàng hạt và khối lượng 1000 hạt đều có sự khác biệt có ý nghĩa giữa các giống.

Thảo luận kết quả

Thời gian sinh trưởng của các giống ngô lai phù hợp với điều kiện khí hậu và cơ cấu mùa vụ của Bắc Kạn, giúp nông dân dễ dàng bố trí thời vụ. Chiều cao cây và chiều cao đóng bắp phù hợp, đảm bảo khả năng chống đổ và thuận lợi cho cơ giới hóa thu hoạch. Số lá và chỉ số diện tích lá cao phản ánh khả năng quang hợp tốt, góp phần tăng năng suất.

Khả năng chống chịu sâu bệnh và đổ gẫy của các giống được đánh giá tích cực, phù hợp với điều kiện sinh thái miền núi Bắc Kạn, nơi có khí hậu khắc nghiệt và sâu bệnh phổ biến. Năng suất thực thu cao hơn đối chứng cho thấy tiềm năng ứng dụng rộng rãi trong sản xuất đại trà.

So sánh với các nghiên cứu trước đây, kết quả phù hợp với xu hướng chọn tạo giống ngô lai có năng suất cao, khả năng thích nghi và chống chịu tốt. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ chiều cao cây, chỉ số diện tích lá và năng suất thực thu để minh họa sự khác biệt giữa các giống.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Áp dụng giống ngô lai có năng suất cao:
   Khuyến khích nông dân và các doanh nghiệp giống sử dụng các giống HT119, LVN883, BM262 và LVN111 trong sản xuất đại trà tại Bắc Kạn nhằm tăng năng suất và chất lượng sản phẩm. Thời gian thực hiện: ngay trong vụ Xuân và Thu Đông tiếp theo.

2. Tăng cường đào tạo kỹ thuật canh tác:
   Tổ chức các lớp tập huấn kỹ thuật gieo trồng, bón phân, tưới nước và phòng trừ sâu bệnh cho nông dân, nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng giống mới. Chủ thể thực hiện: Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Bắc Kạn, các trung tâm khuyến nông. Thời gian: trong 6 tháng đầu năm.

3. Xây dựng mô hình trình diễn giống mới:
   Thiết lập các mô hình trình diễn giống ngô lai ưu việt tại các xã trọng điểm để đánh giá thực tế và tuyên truyền nhân rộng. Chủ thể: UBND các xã, hợp tác xã nông nghiệp. Thời gian: vụ Xuân 2024.

4. Nâng cao công tác quản lý và bảo vệ giống:
   Tăng cường kiểm soát chất lượng hạt giống, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ và hỗ trợ doanh nghiệp giống trong việc chuyển giao công nghệ. Chủ thể: Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ Thực vật tỉnh Bắc Kạn. Thời gian: liên tục hàng năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà nghiên cứu và chuyên gia nông nghiệp:
   Sử dụng kết quả để phát triển chương trình chọn tạo giống ngô lai phù hợp với điều kiện sinh thái miền núi, nâng cao hiệu quả nghiên cứu và ứng dụng.

2. Cơ quan quản lý nhà nước về nông nghiệp:
   Là cơ sở khoa học để xây dựng chính sách phát triển giống cây trồng, hỗ trợ nông dân và doanh nghiệp trong việc phát triển sản xuất ngô.

3. Doanh nghiệp sản xuất và kinh doanh giống cây trồng:
   Tham khảo để lựa chọn, phát triển và chuyển giao các giống ngô lai có năng suất cao, khả năng chống chịu tốt, phù hợp với thị trường và điều kiện địa phương.

4. Nông dân và hợp tác xã nông nghiệp:
   Áp dụng các giống ngô lai ưu việt và kỹ thuật canh tác phù hợp nhằm tăng năng suất, giảm thiểu rủi ro sâu bệnh và nâng cao thu nhập.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao cần chọn giống ngô lai phù hợp với điều kiện địa phương?
   Giống ngô lai phù hợp giúp cây sinh trưởng tốt, chống chịu sâu bệnh và điều kiện khí hậu, từ đó nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm, giảm thiểu rủi ro trong sản xuất.

2. Các giống ngô lai nào được đánh giá cao trong nghiên cứu này?
   Các giống HT119, LVN883, BM262 và LVN111 có năng suất thực thu cao hơn đối chứng từ 5% đến 20%, khả năng chống chịu sâu bệnh và đổ gẫy tốt, phù hợp với điều kiện Bắc Kạn.

3. Thời gian sinh trưởng của các giống ngô lai là bao lâu?
   Thời gian sinh trưởng dao động từ 94-97 ngày trong vụ Thu Đông và 106-113 ngày trong vụ Xuân, phù hợp với cơ cấu mùa vụ và điều kiện khí hậu địa phương.

4. Làm thế nào để nâng cao hiệu quả sử dụng giống ngô lai?
   Cần kết hợp sử dụng giống tốt với kỹ thuật canh tác hợp lý như bón phân đúng liều lượng, tưới nước đủ ẩm, phòng trừ sâu bệnh kịp thời và chăm sóc cây trồng đúng quy trình.

5. Nghiên cứu này có thể áp dụng cho các vùng khác không?
   Kết quả có thể tham khảo cho các vùng miền núi phía Bắc có điều kiện sinh thái tương tự, tuy nhiên cần khảo nghiệm bổ sung để điều chỉnh phù hợp với đặc điểm từng địa phương.

Kết luận

• Đã xác định được thời gian sinh trưởng phù hợp của các giống ngô lai tại Bắc Kạn, từ 94-113 ngày tùy vụ.
• Các giống ngô lai HT119, LVN883, BM262 và LVN111 có đặc điểm hình thái tốt, chỉ số diện tích lá cao, khả năng chống chịu sâu bệnh và đổ gẫy tốt.
• Năng suất thực thu của các giống này cao hơn đối chứng từ 5% đến 20%, phù hợp với điều kiện sinh thái và kỹ thuật canh tác địa phương.
• Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học để lựa chọn giống ngô lai phù hợp, góp phần nâng cao hiệu quả sản xuất ngô tại Bắc Kạn.
• Đề xuất triển khai áp dụng giống ưu việt, đào tạo kỹ thuật và xây dựng mô hình trình diễn trong các vụ tiếp theo nhằm nhân rộng hiệu quả.

Khuyến khích các cơ quan chức năng và doanh nghiệp phối hợp triển khai áp dụng giống ngô lai ưu việt, đồng thời tiếp tục nghiên cứu mở rộng để nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm ngô tại các vùng miền núi phía Bắc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Cơ sở khoa học của đề tài Trong những năm gần đây sản xuất ngô ở Việt Nam tăng lên nhanh nhờ sự thúc đẩy của ngành chăn nuôi và công nghiệp chế biến. Bên cạnh đó là sự phát triển, ứng dụng khoa học trong việc lai tạo các giống ngô lai mới có năng suất cao, chất lượng tốt đưa vào trồng trên diện rộng. Việc chọn tạo và đưa vào thử nghiệm vào sản xuất những giống ngô lai mới có năng suất cao, ổn định và thích nghi với những vùng sinh thái khác nhau là vấn đề rất quan trọng góp phần đưa nhanh các giống ngô tốt vào sản xuất đại trà nhằm nâng cao năng suất, sản lượng ngô.

Sau khi chọn tạo ra bất kỳ một dòng, giống mới nào thì công việc khảo nghiệm và đánh giá các đặc tính nông sinh học của các giống mới đó được xem là một khâu quan trọng trước khi đưa vào sản xuất đại trà. Việc đánh giá biểu hiện của một số giống thường bắt đầu từ việc đánh giá các đặc tính sinh học, đánh giá sự sinh trưởng, phát triển, tiềm năng năng suất, khả năng chống chịu sâu bệnh và các điều kiện bất lợi, phân tích mối tương quan giữa một số chỉ tiêu đến năng suất cây trồng, để đưa ra các giống ngô mới có nhiều ưu thế vào sản xuất thay thế các giống ngô cũ năng suất thấp. Bắc Kạn là tỉnh có nhiều tiềm năng để phát triển sản xuất ngô, tuy nhiên năng suất bình quân lại đạt thấp hơn so với năng suất trung bình của cả nước, một số nơi còn sử dụng giống ngô địa phương năng suất không cao. Việc đưa các giống ngô lai mới có năng suất cao, thích ứng tốt với điều kiện ngoại cảnh của Bắc Kạn là hết sức cần thiết.

Vì vậy, cần phải đánh giá một cách khách quan, kịp thời có cơ sở khoa học về những giống mới ở các vùng khác nhau nhằm đánh giá tính khác biệt, tính đồng nhất, tính ổn định, khả năng thích ứng, khả năng chống chịu sâu bệnh và điều kiện ngoại cảnh bất thuận cũng 5 như chất lượng và hiệu quả kinh tế của giống ngô mới. Do đó, khảo nghiệm là một trong những khâu rất quan trọng trong công tác giống. Tình hình sản xuất ngô trên thế giới và ở Việt Nam 1. Tình hình sản xuất ngô trên thế giới Ngô là cây lương thực quan trọng trong nền kinh tế toàn cầu, mặc dù chỉ đứng thứ hai về diện tích sau lúa mì, nhưng ngô lại dẫn đầu về năng suất và sản lượng, là cây trồng có tốc độ tăng trưởng về năng suất cao nhất trong các cây lương thực chủ yếu.

Ngô còn là cây điển hình được ứng dụng nhiều thành tựu khoa học về các lĩnh vực di truyền học, chọn giống, công nghệ sinh học, cơ giới hoá, điện khí hoá và tin học. vào công tác nghiên cứu và sản xuất (Ngô Hữu Tình, 1997) [8]. Do vậy, diện tích, năng suất ngô liên tục tăng trong những năm gần đây. Tình hình sản xuất ngô trên thế giới giai đoạn 2003 - 2014 được trình bày trong bảng 1.

Tình hình sản xuất ngô trên thế giới giai đoạn 2003 - 2014 Chỉ tiêu Diện tích Năng suất Sản lượng Năm (triệu ha) (tạ/ha) (triệu tấn) 2003 114,67 44,60 645,23 2004 147,47 49,45 729,21 2005 147,44 48,42 713,91 2006 148,61 47,53 706,31 2007 158,60 49,63 788,11 2008 161,01 51,09 822,71 2009 156,93 50,04 790,18 2010 162,32 51,55 820,62 2011 170,39 51,84 883,46 2012 177,39 49,16 872,06 2013 184,24 55,17 1016,43 2014 183,32 56,64 1038,28 (Nguồn: FAOSTAT, 2016) [19].1 cho thấy, năm 2003, diện tích ngô trên toàn thế giới 114,67 triệu ha, thì sau 6 năm con số này đã tăng hơn 46 triệu ha, lên 161,01 triệu ha. Năm 2009 thì lại giảm xuống hơn 4 triệu ha, còn 156,93 triệu ha. Đến năm 6 2013 so với năm 2003 thì diện tích trồng ngô trên thế giới tăng hơn 69,6 triệu ha lên 184,24 triệu ha, năm 2014 diện trồng ngô giảm còn 183,32 triệu ha. Năng suất nhìn chung là tăng năm 2003 là 44,60 tạ/ha đến năm 2014 là 56,64 tạ/ha tăng lên hơn 12 tạ/ha.

So sánh giữa sản lượng và diện tích thì cho thấy, từ năm 2003 tới năm 2014 thì diện tích tăng hơn 68,65 triệu ha, thì sản lượng tăng hơn 393 triệu tấn. Năm 2012, năng suất và sản lượng ngô trên thế giới đều giảm nhẹ so với năm 2011 khi đạt 49,16 tạ/ha và 872,06 triệu tấn. Năm 2014, diện tích trồng ngô trên thế giới giảm so với năm 2013 nhưng năng suất và sản lượng đều tăng. Chính từ điều nay mà càng khẳng định thêm vai trò và vị trí của cây ngô.

Trên thế giới vẫn còn có nhiều quốc gia, châu lục trồng ngô. Có được kết quả trên, trước hết là nhờ ứng dụng rộng rãi lý thuyết ưu thế lai trong chọn tạo giống, đồng thời không ngừng cải thiện các biện pháp kỹ thuật canh tác. Đặc biệt, từ năm 1996 đến nay, cùng với những thành tựu mới trong chọn tạo giống ngô lai nhờ kết hợp phương pháp truyền thống với công nghệ sinh học thì việc ứng dụng công nghệ cao trong canh tác cây ngô đã góp phần đưa sản lượng ngô thế giới vượt lên trên lúa mì và lúa nước. Tình hình sản xuất ngô ở một số châu lục trên thế giới năm 2014 được trình bày trong bảng 1.

Sản xuất ngô ở một số châu lục trên thế giới năm 2014 Diện tích Năng suất Sản lượng Khu vực (triệu ha) (tạ/ha) (triệu tấn) Châu Á 59,1 51,5 304,0 Châu Mỹ 68,4 77,0 526,4 Châu Âu 18,8 69,0 129,4 Châu Phi 37,0 21,0 78,0 (Nguồn: FAOSTAT, 2016) [19].2 cho thấy Châu Mỹ là khu vực có diện tích trồng ngô lớn nhất thế giới với 68,4 triệu ha, đồng thời đây cũng là châu lục có năng suất và sản lượng ngô cao nhất, năm 2014 năng suất ngô đạt 77 tạ/ha, năng suất bình quân của thế giới chỉ bằng 73,5% năng suất của châu lục này, sản lượng đạt 526,4 triệu tấn - chiếm hơn 50,7% sản lượng ngô trên toàn thế giới. Sau Châu 7 Mỹ là Châu Á có diện tích trồng ngô lớn thứ 2 với 59,1 triệu ha, nhưng năng suất của khu vực này chỉ đạt 51,5 tạ/ha, thấp hơn so với năng suất trung bình của thế giới, sản lượng của Châu Á cũng đứng thứ 2 sau Châu Mỹ. Châu Âu đứng thứ 2 trên thế giới về năng suất đạt 69 tạ/ha nhưng lại là khu vực có diện tích trồng ngô thấp nhất (chỉ 18,8 triệu ha), Châu Phi có diện tích đứng thứ 3 trên thế giới nhưng có năng suất ngô rất thấp, chỉ đạt 21 tạ/ha thấp hơn gần 3 lần so với năng suất bình quân của thế giới, do đó sản lượng ngô của khu vực này cũng thấp nhất. Nguyên nhân của sự phát triển không đồng đều giữa các châu lục trên thế giới là do sự khác nhau rất lớn về trình độ khoa học kỹ thuật, điều kiện tự nhiên, điều kiện kinh tế chính trị… Ở Châu Mỹ có trình độ khoa học phát triển cao trong khi Châu Phi nền kinh tế kém phát triển cộng thêm tình hình chính trị an ninh không đảm bảo đã làm cho sản xuất nông nghiệp ở khu vực này tụt hậu so với nhiều khu vực trên thế giới (FAOSTAT, 2016) [19].

Diện tích, năng suất, sản lượng ngô, lúa mì, gạo lúa của thế giới năm 2014 được trình bày trong bảng 1. Diện tích, năng suất, sản lượng ngô, lúa mì gạo lúa của thế giới năm 2014 Diện tích Năng suất Sản lượng Loại cây trồng (triệu ha) (tạ/ha) ( triệu tấn) Ngô 183,31 56,63 1038,28 Lúa mì 221,61 32,89 728,96 Lúa gạo 163,24 45,38 740,95 (Nguồn: FAOSTAT, 2016) [19]. Có thể nói việc chọn ra giống cây trồng mới như giống thụ phấn tự do cải tiến và giống lai, đồng thời việc áp dụng thành công những tiến bộ khoa học kỹ thuật mới, đã dần dần thay thế các giống cũ trong sản xuất từ nửa cuối thế kỷ trước đến nay, làm thay đổi can bản ngành sản xuất ngô trên thế giới. Ngô lai tạo ra bước nhảy vọt về năng suất, song lúc đầu nó chỉ phát huy hiệu quả ở Mỹ và các nước có nền công nghiệp phát triển.

Còn đối với các nước 8 đang phát triển ngô lai không phát huy tác dụng cho đến những năm 80 của thế kỷ trước. Năm 2014, diện tích ngô của thế giới đã vượt lúa gạo với 183,31 triệu ha, sản lượng 1038,28 triệu tấn, năng suất 56,63 tạ/ha. Trong khi đó lúa mì và lúa gạo có diện tích, năng suất, sản lượng khá ổn định vào những năm gần đây. Năm 2014, diện tích lúa mì đạt cao nhất trong những cây ngũ cốc với 221,61 triệu ha (năm 2013 là 218,46 triệu ha), năng suất đạt 32,89 tạ/ha, sản lượng đạt 728,96 triệu tấn.

Còn lúa gạo với diện tích thấp nhất 163,24 triệu ha, năng suất đạt 45,38 tạ/ha và sản lượng 740,95 triệu tấn (FAOSTAT, 2016) [19]. Điều đó chứng tỏ vai trò và vị trí của cây ngô ngày càng được coi trọng trong nền kinh tế. Tình hình sản xuất ngô ở Việt Nam Ở Việt Nam, lịch sử trồng ngô của nước ta qua các thời kỳ là một quá trình phát triển không đồng đều và bền vững thậm chí có giai đoạn rất trì trệ và không tương xứng với tiềm năng sẵn có của cây ngô và điền kiện tự nhiên của nước ta. Cùng với sự phát triển ngô trên thế giới, năng suất ngô Việt Nam cũng thay đổi liên tục với mức độ khác nhau trong khoảng 60 năm qua.

Năm 1961, năng suất ngô Việt Nam mới đạt 11,22 tạ/ha với diện tích khoảng 260 nghìn ha và sản lượng là 292,2 nghìn tấn. Năng suất giai đoạn này gần như không tăng là do chúng ta vẫn sử dụng các ngô địa phương với các kỹ thuật canh tác lạc hậu. Vào giữa những năm 1980, nhờ sự hợp tác với Trung tâm Cải tạo Ngô và Lúa mì quốc tế (CIMMYT), nhiều giống ngô cải tiến đã được đưa vào trồng ở nước ta góp phần đưa năng suất ngô Việt Nam tăng lên 15,5 tạ/ha vào năm 1990. Từ năm 1990 trở lại đây, sản xuất ngô Việt Nam có những bước tiến vượt bậc kể cả về diện tích, năng suất và sản lượng.

Với việc tăng cường liên 9 tục việc nghiên cứu chọn tạo và sử dụng giống ngô lai cho sản xuất; có sự quan tâm đặc biệt của của Đảng và Nhà nước, các nhà chọn tạo giống trong việc thu thập vật liệu, cải thiện nguồn gen, tạo dòng thuần và các giống ngô lai. Cùng với đó là việc áp dụng các kỹ thuật canh tác hiện đại, phù hợp với yêu cầu của các giống mới. Tình hình sản xuất ngô ở Việt Nam trong giai đoạn 2005 – 2015 được trình bày trong bảng 1. Số liệu bảng 1.