Luận văn: Nghiên cứu sinh thái vượn Cao Vít phục hồi sinh cảnh tại Trùng Khánh, Cao Bằng - ĐH Lâm nghiệp

Luận văn thạc sĩ phân tích hay nghiên cứu đặc điểm sinh thái của loài vượn cao vít nomascus natusus kuncke d herculais 1884, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp

• Tác giả: Nguyễn Thế Cường
• Người hướng dẫn: TS. Đồng Thanh Hải
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Quản lý bảo vệ tài nguyên rừng
• Đề tài: Nghiên cứu đặc điểm sinh thái của loài vượn cao vít (Nomascus natusus Kuncke d’ Herculais, 1884) làm cơ sở cho việc phục hồi sinh cảnh tại Khu Bảo tồn loài và sinh cảnh Vượn Cao Vít, huyện Trùng Khánh, tỉnh Cao Bằng
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Một số đặc điểm về Linh trưởng ở Việt Nam
• 1.2. Phân loại học thú linh trưởng ở Việt Nam
• 1.3. Họ vượn - Hylobatidae
• 1.4. Một số đặc điểm giống Nomascus
• 1.5. Phân loại học phân tử giống Nomascus
• 1.6. Phân bố của giống Nomascus
• 2. MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.1.1. Mục tiêu chung
• 2.1.2. Mục tiêu cụ thể
• 2.2. Đối tượng nghiên cứu
• 2.3. Địa điểm nghiên cứu
• 2.4. Nội dung nghiên cứu
• 2.5. Phương pháp nghiên cứu
• 2.5.1. Công tác chuẩn bị
• 2.5.2. Thu thập số liệu ngoài thực địa
• 2.5.3. Phương pháp xử lý số liệu
• 3. ĐẶC ĐIỂM CƠ BẢN CỦA KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. Điều kiện tự nhiên của Khu bảo tồn Loài và Sinh cảnh Vượn Cao Vít
• 3.1.1. Vị trí địa lý
• 3.1.2. Địa hình, địa chất, thổ nhưỡng
• 3.1.3. Khí hậu, thuỷ văn
• 3.1.4. Khu hệ thực vật
• 3.1.5. Khu hệ động vật
• 3.1.6. Điều kiện kinh tế - xã hội
• 3.1.7. Cơ sở hạ tầng
• 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Hiện trạng và phân bố của VCV tại KBT
• 4.1.1. Hiện trạng quần thể VCV tại KBT
• 4.1.2. Biến động quần thể qua các năm
• 4.1.3. Phân bố VCV tại KBTLSC
• 4.2. Đặc điểm hệ thực vật trong khu vực VCV phân bố
• 4.2.1. Thành phần các loài thực vật có mạch trong khu vực VCV phân bố
• 4.2.2. Đặc điểm cấu trúc tổ thành rừng trong khu vực VCV phân bố
• 4.2.3. Đặc điểm phân bố và cấu trúc tầng thứ của thực vật theo độ cao
• 4.2.4. Đặc điểm tầng cây tái sinh trong khu vực nghiên cứu
• 4.2.5. Thành phần cây bụi thảm tươi
• 4.2.6. Mối quan hệ giữa đặc điểm của thực vật với sự phân bố của VCV
• 4.2.6.1. Mật độ VCV trong các trạng thái
• 4.2.6.2. Mối quan hệ giữa đặc điểm thực vật với sự phân bố của VCV
• 4.3. Đặc điểm hệ thực vật ngoài khu vực VCV phân bố
• 4.3.1. Thành phần các loài thực vật có mạch ngoài khu vực VCV phân bố
• 4.3.2. Đặc điểm cấu trúc tổ thành rừng ngoài khu vực VCV phân bố
• 4.3.3. Đặc điểm phân bố và cấu trúc tầng thứ của thực vật theo độ cao
• 4.3.4. Đặc điểm tầng cây tái sinh trong khu vực nghiên cứu
• 4.3.5. Thành phần cây bụi thảm tươi
• 4.3.6. Thành phần thức ăn của VCV tại ngoài khu VCV phân bố
• 4.3.7. Sức chứa của KBT cho loài VCV
• 4.3.8. Hiện trạng quản lý và giải pháp phục hồi sinh cảnh cho loài VCV
• 4.3.8.1. Hiện trạng quản lý
• 4.3.8.2. Giải pháp phục hồi sinh cảnh cho loài VCV
• 5. KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu sinh thái loài vượn cao vít tại Cao Bằng

Nghiên cứu sinh thái loài vượn cao vít (Nomascus nasutus) tại Cao Bằng là một chủ đề quan trọng trong bảo tồn động vật hoang dã. Loài vượn này được xếp vào danh sách cực kỳ nguy cấp và đang đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng. Việc hiểu rõ về sinh thái và môi trường sống của chúng là cần thiết để phát triển các biện pháp bảo tồn hiệu quả.

1.1. Đặc điểm sinh thái của loài vượn cao vít

Vượn cao vít sống chủ yếu trong các khu rừng nhiệt đới, nơi có độ ẩm cao và đa dạng sinh học phong phú. Chúng thường di chuyển trên cây và có chế độ ăn chủ yếu là trái cây và lá non.

1.2. Tình trạng bảo tồn loài vượn cao vít tại Việt Nam

Theo danh sách Đỏ IUCN, vượn cao vít được xếp vào mức cực kỳ nguy cấp. Sự suy giảm quần thể do mất môi trường sống và săn bắn đã khiến loài này trở nên hiếm hoi tại Việt Nam.

II. Vấn đề và thách thức trong bảo tồn vượn cao vít

Bảo tồn loài vượn cao vít tại Cao Bằng gặp nhiều thách thức. Mất môi trường sống do khai thác rừng và phát triển nông nghiệp là những nguyên nhân chính dẫn đến sự suy giảm quần thể. Ngoài ra, sự cạnh tranh với các loài khác cũng ảnh hưởng đến khả năng sinh tồn của chúng.

2.1. Nguyên nhân mất môi trường sống

Khai thác rừng và phát triển nông nghiệp đã làm giảm diện tích rừng tự nhiên, nơi sinh sống của vượn cao vít. Điều này dẫn đến sự phân mảnh môi trường sống và giảm khả năng tìm kiếm thức ăn.

2.2. Tác động của con người đến sinh thái vượn

Hoạt động của con người như săn bắn và buôn bán động vật hoang dã đã làm giảm số lượng vượn cao vít. Sự can thiệp của con người vào môi trường sống tự nhiên cũng gây ra nhiều tác động tiêu cực.

III. Phương pháp nghiên cứu sinh thái vượn cao vít hiệu quả

Để nghiên cứu sinh thái loài vượn cao vít, cần áp dụng các phương pháp khoa học hiện đại. Việc thu thập dữ liệu từ thực địa và phân tích môi trường sống là rất quan trọng để hiểu rõ hơn về loài này.

3.1. Phương pháp thu thập dữ liệu thực địa

Sử dụng các thiết bị định vị GPS và camera tự động để theo dõi hoạt động và phân bố của vượn cao vít trong môi trường tự nhiên. Điều này giúp thu thập thông tin chính xác về số lượng và hành vi của chúng.

3.2. Phân tích môi trường sống của vượn

Phân tích các yếu tố môi trường như độ ẩm, nhiệt độ và thành phần thực vật trong khu vực sinh sống của vượn cao vít. Điều này giúp xác định các yếu tố ảnh hưởng đến sự tồn tại của loài.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

Kết quả nghiên cứu về sinh thái loài vượn cao vít sẽ cung cấp thông tin quan trọng cho các chương trình bảo tồn. Việc hiểu rõ về môi trường sống và nhu cầu sinh thái của chúng sẽ giúp xây dựng các kế hoạch bảo tồn hiệu quả.

4.1. Kết quả điều tra quần thể vượn cao vít

Kết quả điều tra cho thấy quần thể vượn cao vít tại Cao Bằng hiện còn khoảng 26 cá thể. Sự phân bố của chúng chủ yếu tập trung ở các khu rừng nguyên sinh.

4.2. Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào bảo tồn

Thông tin từ nghiên cứu sẽ được sử dụng để phát triển các chương trình bảo tồn, bao gồm việc phục hồi sinh cảnh và nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo tồn động vật hoang dã.

V. Kết luận và triển vọng tương lai cho vượn cao vít

Nghiên cứu sinh thái loài vượn cao vít tại Cao Bằng là một bước quan trọng trong công tác bảo tồn. Việc bảo vệ môi trường sống và nâng cao nhận thức cộng đồng sẽ giúp đảm bảo sự tồn tại của loài này trong tương lai.

5.1. Tầm quan trọng của bảo tồn vượn cao vít

Bảo tồn vượn cao vít không chỉ giúp duy trì đa dạng sinh học mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của khu vực. Loài này là biểu tượng cho sự phong phú của hệ sinh thái rừng nhiệt đới.

5.2. Triển vọng cho các nghiên cứu tiếp theo

Các nghiên cứu tiếp theo cần tập trung vào việc phục hồi sinh cảnh và theo dõi sự phát triển của quần thể vượn cao vít. Điều này sẽ giúp đảm bảo sự tồn tại lâu dài của loài trong tự nhiên.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Vượn Cao Vít (danh pháp khoa học: Nomascus nasutus) là một trong những loài linh trưởng nguy cấp nhất hành tinh, hiện được xếp ở mức Cực kỳ nguy cấp (CR) theo Danh lục Đỏ IUCN và mức Nguy cấp (E) trong Sách Đỏ Việt Nam. Từng được nhận định là tuyệt diệt ngoài tự nhiên từ giữa thế kỷ XX, sự kiện tái phát hiện quần thể vượn gồm 26 cá thể vào năm 2002 tại huyện Trùng Khánh, tỉnh Cao Bằng đã khẳng định vị trí địa lý này là nơi cư trú duy nhất còn lại của loài tại Việt Nam và trên thế giới.

Vấn đề cốt lõi mà nghiên cứu giải quyết bắt nguồn từ thực trạng sinh cảnh rừng trên núi đá vôi bị tàn phá nghiêm trọng trong lịch sử do nạn khai thác gỗ kiệt và đốt than, khiến độ che phủ chung của khu vực chỉ đạt khoảng 33% với cấu trúc rừng nghèo kiệt, phân mảnh. Khi quần thể vượn phục hồi và tăng số lượng cá thể, nguy cơ thiếu hụt sinh cảnh và cạnh tranh nguồn sống trở nên gay gắt nếu không có chiến lược mở rộng không gian sinh thái kịp thời.

Mục tiêu cụ thể của nghiên cứu bao gồm: xác định mối liên hệ định lượng giữa các đặc trưng thực vật học với sự phân bố của vượn; đánh giá khả năng phục hồi sinh cảnh tại các khu vực rừng lân cận; xác định sức chứa sinh thái tối ưu; và đề xuất hệ thống giải pháp kỹ thuật lâm sinh nhằm phát triển bền vững quần thể.

Nghiên cứu được triển khai tại Khu bảo tồn loài và sinh cảnh Vượn Cao Vít, huyện Trùng Khánh, tỉnh Cao Bằng trong giai đoạn 2009–2011. Phạm vi không gian bao quát toàn bộ diện tích vùng lõi 1.656,8 ha (trong đó có 881,59 ha khu vực vượn đang phân bố và 774,41 ha khu vực tiềm năng mở rộng) cùng vùng đệm rộng 5.723 ha. Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện qua việc cung cấp luận cứ khoa học chính xác về cấu trúc lâm phần và tập tính dinh dưỡng của 18 đàn vượn (99–101 cá thể), làm tiền đề trực tiếp cho các chương trình phục hồi 774,41 ha rừng hành lang sinh thái và tăng cường hợp tác bảo tồn xuyên biên giới giữa Việt Nam và Trung Quốc.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết sinh thái học cảnh quan (Landscape Ecology) và thuyết lựa chọn sinh cảnh tối ưu (Optimal Foraging & Habitat Selection Theory). Theo các lý thuyết này, sự phân bố không gian và mật độ cá thể của động vật hoang dã ăn quả chuyên hóa phụ thuộc chặt chẽ vào cấu trúc tầng tán, diện tích mảng sinh cảnh và độ sẵn có của nguồn thức ăn. Đồng thời, lý thuyết về động học quần thể nhỏ và sức chứa môi trường (Carrying Capacity) được vận dụng để phân tích ngưỡng giới hạn phát triển cá thể trong một sinh cảnh bị cô lập.

Mô hình nghiên cứu tập trung xác định mối tương quan đa biến giữa mật độ vượn (biến phụ thuộc) với 8 biến đặc trưng cấu trúc lâm phần (biến độc lập), bao gồm: độ tàn che, chiều cao vút ngọn trung bình, đường kính thân trung bình tại vị trí 1,3 m, đường kính tán lá, mật độ cây gỗ lớn, tổng tiết diện ngang thân cây, tỷ lệ loài cây thức ăn và tổng tiết diện ngang của cây thức ăn.

Các khái niệm then chốt được chuẩn hóa gồm:

• Sinh cảnh loài: Môi trường tự nhiên tổng hòa các yếu tố sinh vật và phi sinh vật, nơi vượn di chuyển, tìm kiếm thức ăn, ngủ và duy trì sinh sản.
• Phục hồi sinh cảnh: Chuỗi can thiệp lâm sinh đưa hệ sinh thái rừng bị suy thoái trở lại trạng thái cân bằng tự duy trì, tương đồng với cấu trúc nguyên sinh.
• Công thức tổ thành rừng: Chỉ số định lượng phản ánh mức độ tham gia và vai trò sinh thái của từng loài cây ưu thế trong lâm phần.
• Cây thức ăn chuyên hóa: Các loài thực vật cung cấp quả chín, chồi non hoặc hoa chiếm tỷ trọng cao trong khẩu phần dinh dưỡng của loài.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu được thu thập thông qua hệ thống 13 tuyến điều tra thực địa có tổng chiều dài từ 2,5 đến 5,0 km mỗi tuyến, được bố trí đại diện qua tất cả các dạng sinh cảnh núi đá vôi. Trên các tuyến, 36 ô tiêu chuẩn (OTC) cố định với kích thước 10 m x 50 m (diện tích 500 m²/ô) đã được thiết lập, đạt tổng diện tích nghiên cứu 1,8 ha (chiếm 0,1125% diện tích vùng lõi khu bảo tồn). Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng điển hình, chia đều 18 OTC tại khu vực vượn đang phân bố và 18 OTC tại khu vực ngoài vùng phân bố trên 3 dạng lập địa chính: thung lũng đá vôi, sườn núi đá vôi và đỉnh núi thấp.

Việc thu thập dữ liệu thực địa diễn ra liên tục từ tháng 02/2011 đến tháng 06/2011 với sự phối hợp của các trợ lý nghiên cứu và 6 thành viên tổ tuần rừng cộng đồng. Dữ liệu thực vật được phân loại theo hệ thống Loetsch, đo đếm trực tiếp các chỉ tiêu đường kính, chiều cao, độ tàn che và giám định mẫu tiêu bản tại phòng mẫu thực vật học.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích thống kê định lượng trên phần mềm SPSS 16.0 xuất phát từ yêu cầu kiểm định mức độ tương quan thực chất giữa các nhân tố sinh thái. Dữ liệu được kiểm tra phân phối chuẩn bằng tiêu chuẩn Kolmogorov-Smirnov, so sánh sai khác cấu trúc giữa các trạng thái rừng bằng kiểm định phi tham số Kruskal-Wallis, và mô hình hóa mối quan hệ sinh thái thông qua phân tích hồi quy tuyến tính và phi tuyến với hệ số xác định R² và mức ý nghĩa p < 0,05.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã lượng hóa chi tiết hiện trạng quần thể và đặc trưng sinh cảnh của Vượn Cao Vít qua các số liệu nổi bật:

• Tăng trưởng quần thể ấn tượng: Tính đến năm 2011, khu bảo tồn ghi nhận 18 đàn với số lượng 99–101 cá thể, tăng gấp 3,6 lần so với con số 28 cá thể khi tái phát hiện năm 2002. Cơ cấu bầy đàn có quy mô trung bình 5–6 cá thể/đàn (biên độ từ 2 đến 9 cá thể/đàn). Tỷ lệ giới tính và lứa tuổi ghi nhận 30,31% con cái trưởng thành (30 cá thể), 26,27% con đực trưởng thành (26 cá thể), 27,28% cá thể bán trưởng thành và 13,13% con non bám mẹ dưới 2 tuổi.

• Cơ cấu thành phần thực vật có mạch: Khu vực vượn phân bố hiện diện 87 loài thực vật bậc cao thuộc 71 chi và 53 họ thuộc 2 ngành thực vật. Trong đó, ngành Mộc lan chiếm tỷ trọng áp đảo 95,4% (Lớp Hai lá mầm chiếm 79,3%, Lớp Một lá mầm chiếm 16,1%). Hai họ thực vật chiếm số lượng loài nhiều nhất là họ Dâu tằm (Moraceae) với 6,89% và họ Thầu dầu (Euphorbiaceae) với 5,74%.

• Đặc điểm tổ thành và phân hóa trạng thái rừng: Toàn khu vực phân bố gồm 4 trạng thái rừng phục hồi: Trạng thái IIIA1 chiếm diện tích lớn nhất với 34,97% (mật độ 1154 cây/ha, độ tàn che 0,94); Trạng thái IIIA2 chiếm 24,44% (mật độ 1120 cây/ha, độ tàn che 0,81); Trạng thái IIIA3 chiếm 24,30% (mật độ 1025 cây/ha, độ tàn che 0,54); và Trạng thái IIIB chiếm 12,28% (mật độ 1012 cây/ha, độ tàn che 0,14). Loài Mạy puôn (Celtis tetrandra) chiếm ưu thế tuyệt đối trong công thức tổ thành chung với tỷ lệ 54,43%, tiếp theo là Bã đậu, Rè, Han voi và Dướng.

• Tỷ lệ cây thức ăn theo trạng thái: Tỷ lệ loài cây cung cấp thức ăn đạt đỉnh cao nhất ở trạng thái rừng IIIA2 với 86,8%, tiếp đến là trạng thái IIIA3 với 72,4%, trạng thái IIIB với 68,2% và thấp nhất ở trạng thái IIIA1 với 49,9%.

Thảo luận kết quả

Sự vượt trội của Mạy puôn trong công thức tổ thành chung (54,43%) là hệ quả của áp lực khai thác chọn lọc trong quá khứ. Do đặc tính thân gỗ dễ bị rỗng ruột nên Mạy puôn ít bị người dân đốn hạ làm vật liệu xây dựng, từ đó chiếm lĩnh không gian sinh thái sau khi các loài gỗ lớn như Nghiến hay Trai lý bị khai thác cạn kiệt. Ở trạng thái IIIB, diện tích khoảng 20 ha vùng lõi gần như là rừng thuần loài Mạy puôn với tỷ lệ cá thể đạt xấp xỉ 90%.

Đối với tập tính sinh thái học thức ăn, Vượn Cao Vít sử dụng 62,79% quả chín, 20,93% lá non và 16,28% hoa trong cơ cấu thức ăn, đồng thời dành 89% thời gian ban ngày cho hoạt động tìm kiếm thức ăn và 7,9% thời gian cho việc di chuyển trên tầng tán. Điều này giải thích tại sao trạng thái IIIA2, mặc dù có số lượng loài thực vật không phong phú nhất, lại là sinh cảnh tập trung mật độ vượn cao nhất nhờ tỷ lệ cây thức ăn đạt tới 86,8%. Ngược lại, trạng thái IIIA1 dù đa dạng loài cây tiên phong ưa sáng nhưng tỷ lệ cây thức ăn chỉ đạt 49,9%, khiến mật độ vượn phân bố rải rác hơn.

Dữ liệu phân tích tương quan Pearson cho thấy mật độ vượn có mối liên hệ đồng biến chặt chẽ với chiều cao cây (Hvn), đường kính thân (D1.3), độ tàn che và tỷ lệ cây thức ăn (R² > 0,65, p < 0,01). Kết quả này có thể được mô tả trực quan qua biểu đồ phân tán hồi quy tuyến tính thể hiện độ dốc dương giữa mật độ cá thể và tỷ lệ cây thức ăn, cùng bảng ma trận hệ số Kruskal-Wallis chứng minh sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa các trạng thái rừng.

Phát hiện trên hoàn toàn tương đồng với các công trình nghiên cứu của Hamard (2009) trên loài vượn tại Indonesia và Wieczowski (2004) tại Châu Phi, khẳng định cấu trúc sinh khối cây lớn và sự sẵn có của quả chín là hai yếu tố quyết định mật độ quần thể linh trưởng ăn quả. Về mặt quản lý bảo tồn, kết quả chỉ ra rằng diện tích 881,59 ha hiện tại đang tiệm cận giới hạn sức chứa; việc phục hồi 774,41 ha rừng ngoài vùng phân bố là yêu cầu cấp thiết để ngăn chặn nguy cơ suy thoái di truyền do giao phối cận huyết khi quần thể phát triển vượt ngưỡng 100 cá thể.

Đề xuất và khuyến nghị

Để bảo tồn và mở rộng không gian sống cho loài Vượn Cao Vít, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp kỹ thuật và quản lý cụ thể:

1. Khoanh nuôi xúc tiến tái sinh và làm giàu rừng: Thực hiện các biện pháp lâm sinh tác động trực tiếp lên 774,41 ha diện tích rừng ngoài vùng phân bố. Trồng bổ sung các loài cây thức ăn bản địa ưu thích như Bã đậu, Rè, Dướng, Cò ke và Thổ mật xoan nhằm nâng tỷ lệ cây thức ăn từ mức dưới 40% lên trên 70%, nâng mật độ cây tầng cao đạt trên 1.100 cây/ha. Thời gian thực hiện từ năm 2012 đến 2016, do Ban Quản lý Khu bảo tồn phối hợp với Chi cục Kiểm lâm tỉnh Cao Bằng chủ trì thực hiện.

2. Xây dựng hành lang sinh thái kết nối xuyên biên giới: Tiến hành liên kết sinh cảnh giữa 1.656,8 ha vùng lõi khu bảo tồn Trùng Khánh với Khu bảo tồn Bangliang (huyện Trịnh Tây, tỉnh Quảng Tây, Trung Quốc), tập trung phục hồi 20 ha rừng suy thoái tại dải biên giới. Mục tiêu tạo lập sinh cảnh liên hoàn rộng trên 2.000 ha trước năm 2018 dưới sự điều phối của Cục Kiểm lâm Việt Nam và Tổ chức Bảo tồn Quốc tế FFI.

3. Chuyển đổi sinh kế và giảm thiểu áp lực vùng đệm: Thu hồi toàn bộ 21 ha đất nông nghiệp canh tác ngô nằm trong vùng lõi, hỗ trợ chuyển đổi mô hình kinh tế nông lâm kết hợp cho 1.325 hộ dân (6.434 nhân khẩu) sinh sống tại 28 xóm thuộc 3 xã Phong Nậm, Ngọc Khê và Ngọc Côn. Giảm 90% tình trạng thả rông gia súc và chặt củi vào năm 2015, do Ủy ban nhân dân huyện Trùng Khánh phối hợp với Ban Quản lý Khu bảo tồn triển khai.

4. Chuẩn hóa mạng lưới tuần tra và quan trắc sinh thái: Duy trì tần suất tuần tra định kỳ trên 13 tuyến điều tra cố định, trang bị hệ thống định vị GPS cầm tay và camera giám sát cho 100% thành viên tổ tuần rừng cộng đồng. Thực hiện báo cáo giám sát biến động bầy đàn định kỳ 3 tháng/lần giai đoạn 2011–2020 do Đội Kiểm lâm cơ động phối hợp cùng chính quyền địa phương thực hiện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và cơ sở dữ liệu định lượng của luận văn mang lại giá trị thực tiễn cho 4 nhóm đối tượng chính:

• Ban quản lý các khu bảo tồn thiên nhiên và lực lượng kiểm lâm: Cung cấp số liệu kiểm kê chi tiết về 18 đàn vượn và bộ chỉ số sinh trắc học của 4 trạng thái rừng, hỗ trợ xây dựng phương án quản lý rừng đặc dụng bền vững và tối ưu hóa tuyến tuần tra thực địa trên địa bàn vùng núi đá vôi.

• Các nhà khoa học, chuyên gia sinh thái học và linh trưởng học: Cung cấp dữ liệu thực địa về công thức tổ thành thực vật (87 loài) và các mô hình hồi quy tương quan sinh thái, đóng vai trò là tài liệu tham khảo để nghiên cứu so sánh hành vi sinh thái của các loài thuộc giống Nomascus tại khu vực Đông Nam Á.

• Các tổ chức phi chính phủ và quỹ tài trợ bảo tồn quốc tế: Cung cấp cơ sở khoa học để thiết kế các dự án viện trợ bảo tồn linh trưởng xuyên biên giới, hỗ trợ thẩm định hiệu quả của các giải pháp phục hồi sinh cảnh và giảm thiểu xung đột giữa cộng đồng vùng đệm với tài nguyên thiên nhiên.

• Giảng viên, học viên cao học và sinh viên ngành Lâm nghiệp, Quản lý tài nguyên rừng: Là tài liệu tham khảo về phương pháp luận nghiên cứu kết hợp giữa điều tra tuyến, lập 36 ô tiêu chuẩn và xử lý thống kê nâng cao bằng phần mềm SPSS phục vụ công tác giảng dạy và phát triển đề tài tốt nghiệp.

Câu hỏi thường gặp

Số lượng cá thể Vượn Cao Vít tại Trùng Khánh đã biến động như thế nào qua các giai đoạn nghiên cứu?

Quần thể Vượn Cao Vít ghi nhận sự phục hồi vượt bậc theo thời gian. Từ thời điểm tái phát hiện vào năm 2002 với chỉ 26–28 cá thể thuộc 5 đàn, các đợt khảo sát tiếp theo ghi nhận 37 cá thể (năm 2004) và 94–96 cá thể thuộc 17 đàn (năm 2007). Đến năm 2011, nghiên cứu đã thống kê được 18 đàn với tổng số 99–101 cá thể, tăng gấp 3,6 lần so với năm 2002, chứng minh hiệu quả tích cực của công tác bảo vệ nghiêm ngặt.

Cơ cấu thức ăn tự nhiên của Vượn Cao Vít gồm những thành phần chủ yếu nào?

Khẩu phần ăn của Vượn Cao Vít mang tính chuyên hóa cao của loài linh trưởng ăn quả. Dữ liệu nghiên cứu thực địa ghi nhận quả chín chiếm tỷ trọng cao nhất với 62,79%, chồi và lá non chiếm 20,93%, hoa chiếm 16,28% tổng số loài cây thức ăn. Các loài cây cung cấp thức ăn chủ lực bao gồm Mạy puôn, Bã đậu, Rè, Thổ mật xoan và các loài thuộc họ Dâu tằm.

Vì sao trạng thái rừng IIIA2 lại có mật độ vượn phân bố tập trung cao nhất?

Mặc dù trạng thái IIIA1 có độ tàn che cao hơn (0,94) và đa dạng loài hơn, trạng thái IIIA2 lại là sinh cảnh kiếm ăn ưa thích nhất vì có tỷ lệ cây thức ăn đạt tới 86,8% (so với 49,9% ở IIIA1). Vượn Cao Vít dành tới 89% quỹ thời gian để kiếm ăn, do đó mức độ sẵn có của tầng cây cho quả và lá non tại IIIA2 quyết định sức hấp dẫn cư trú của bầy đàn.

Những tác động nhân sinh tiêu cực nào đang đe dọa trực tiếp đến sinh cảnh của loài?

Sinh cảnh của loài chịu áp lực từ 1.325 hộ dân (6.434 nhân khẩu) tại 28 xóm vùng đệm. Các hoạt động xâm hại chính gồm có: 21 ha đất canh tác nông nghiệp nằm bên trong vùng lõi, tình trạng chăn thả rông trâu bò và dê vào các thung lũng đá vôi làm phá hủy tầng cây tái sinh, cùng thói quen khai thác củi đun và lâm sản phụ của người dân địa phương.

Phương pháp phân tích thống kê nào được sử dụng để xác định tương quan giữa rừng và vượn?

Đề tài sử dụng kiểm định Kolmogorov-Smirnov để kiểm tra phân phối dữ liệu, áp dụng tiêu chuẩn phi tham số Kruskal-Wallis để so sánh sự khác biệt sinh trắc học giữa các trạng thái rừng. Mối liên hệ định lượng giữa mật độ vượn với 8 biến thực vật được lượng hóa qua hệ số tương quan Pearson R² và các mô hình hàm hồi quy trên phần mềm SPSS 16.0 với ngưỡng tin cậy p < 0,05.

Kết luận

• Quần thể phát triển ổn định: Ghi nhận 18 đàn với 99–101 cá thể vào năm 2011, tỷ lệ cá thể cái trưởng thành đạt 30,31% và con non đạt 13,13%, phản ánh tiềm năng tăng trưởng tự nhiên thuận lợi của loài.
• Xác lập đặc trưng sinh cảnh: Thống kê 87 loài thực vật có mạch thuộc 53 họ; làm rõ công thức tổ thành với ưu thế vượt trội của Mạy puôn (54,43%) và xác định trạng thái rừng IIIA2 sở hữu tỷ lệ cây thức ăn cao nhất (86,8%).
• Lượng hóa tương quan sinh thái: Chứng minh mật độ vượn phụ thuộc thuận chiều vào độ tàn che, chiều cao tầng tán, đường kính cây và mật độ các loài cây cung cấp quả chín ăn được.
• Định hướng mở rộng không gian sống: Đưa ra cơ sở khoa học để phục hồi 774,41 ha rừng ngoài khu vực phân bố hiện tại và giải tỏa 21 ha canh tác nông nghiệp trong vùng lõi.
• Kế hoạch hành động ưu tiên: Triển khai khoanh nuôi làm giàu rừng giai đoạn 2012–2016, hoàn thiện hành lang bảo tồn xuyên biên giới trước năm 2018 và duy trì hệ thống tuần tra định kỳ 3 tháng/lần nhằm bảo tồn vĩnh viễn loài linh trưởng quý hiếm này.

Hãy tham khảo và ứng dụng ngay các phát hiện khoa học từ luận văn vào công tác quy hoạch lâm nghiệp, xây dựng đề án bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển các chương trình phục hồi sinh thái rừng đặc dụng trên toàn quốc!

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Một số đặc điểm về Linh trưởng ở Việt Nam 1. Phân loại học thú linh trưởng ở Việt Nam Theo hệ thống phân loại của Brandon - Jone và cộng sự (2004) [29], khu hệ thú linh trưởng Việt Nam có 24 loài và phân loài thuộc 3 họ là: họ Cu li (Loridae), họ Khỉ (Cercopithecidae), họ Vượn (Hylobatidae). Trong số 24 loài và phân loài, có 6 loài và phân loài là đặc hữu của Việt Nam: gồm Voọc mũi hếch (Rhinopithecus avunculus), Voọc mông trắng (Trachypithecus delacouri), Voọc Cát Bà (Trachypithecus policocephalus poliocephalus), Chà vá chân xám (Pygathrix nemaeus cinerea), Khỉ đuôi dài Côn Đảo (Macaca fascicularis condorensis), Vượn đen Cao Vít (Nomascus nasutus nasutus).

Theo hệ thống phân loại học phân tử các loài linh trưởng Đông Dương (Christian, 2007) [63] thì Khu hệ thú linh trưởng ở Việt Nam có 25 loài và phân loài thuộc 3 họ: Họ cu li – Loridae, họ khỉ - Cercopithecidae, họ Vượn – Hylobatidae. Trong phần này, đề tài sẽ tập trung mô tả phân loại học và khu phân bố của họ Vượn. Họ vượn - Hylobatidae Các loài Vượn gộp chung thành họ Vượn (Hylobatidae) được gọi là khỉ giả nhân nhỏ, phân bố trên toàn bộ các vùng rừng mưa nhiệt đới ở Đông Nam Á [7, 34, 36, 38], chúng đặc trưng bởi lối vận động, cấu trúc xã hội và thông tin liên lạc. Các loài vượn sống hoàn toàn trên cây và ăn quả là chủ yếu, sự đu tay tạo ra sự chuyển động đặc thù, tập tính treo thân độc đáo và tư thế đứng thẳng thường xuyên, thể hiện sự chuyên hóa cao độ đối với môi trường và chế độ ăn hàng ngày của chúng.

Các nghiên cứu trước đây về phân loại vượn chia thành hai nhóm gồm Symphalangus và Hylobates. Sự khác nhau dễ nhận thấy là nhóm Symphalangus nặng hơn và chúng có giọng hót sâu hơn, có bao cổ họng bên ngoài và màng chân LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 giữa các ngón 2 và 3. Hiện nay các nghiên cứu về di truyền học, các đặc điểm giải phẫu xương sọ và âm thanh đã phân họ vượn thành các giống Symphalangus có bộ nhiễm sắc thể 2n = 50, giống Nomascus có bộ nhiễm sắc thể 2n = 52 giống Bunopithecus có 2n = 38 và giống Hylobates có 2n = 44 [7] (Bảng 1.1: Các loài thuộc họ Hylobatidae Số lượng bộ Giống Loài và phân loài Vùng phân bố nhiễm sắc thể Assam, Banglades, Bunopithecus 38 B. hoolock Trung Quốc H.

agilis Đông Sumatra H. agilis albibarbis Phía đông Borneo H. klossii Đảo Mentawai H. lar Bắc Thái Lan Hylobates 44 H.

molocch Tây Giava H. muelleri Tây Borneo H. muelleri abbotti Tây bắc Borneo H. muelleri funereus Bắc Borneo Đông Thái Lan, H.

pileatus Campuchia Symphalangus 50 S. syndactylus Bán đảo Malay Bắc Việt Nam, N. nasutus Bắc Việt Nam N. hainanus Đảo Hải Nam Nomascus 52 Nam Việt Nam, Bắc N.

gabriellae Lào, Tây Capuchia N.leucogenys Lào, Bắc Việt Nam, Nam Yunan Trung Lào, miền N. Siki trung Việt Nam Nguồn (Geissmann và cs., 2000) LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 Các loài thuộc họ vượn Hylobatidae phân bố trên toàn bộ các vùng rừng mưa nhiệt đới ở Đông Nam Á, vùng phân bố của họ vượn Hylobatidae được xác định (Hình 1.1: Vùng phân bố của họ vượn Hylobatidae 1. Một số đặc điểm giống Nomascus Kích thước cơ thể: những cá thể vượn mào hoang dã có trọng lượng cơ thể trung bình là 7 - 8 kg, nặng tương đương với trọng lượng của giống Bunopithecus (7kg), lớn hơn trọng lượng của giống Hylobates (khoảng 5kg) và nhỏ hơn trọng lượng của giống Symphalangus (khoảng 11kg) Đặc điểm sọ: trán cao và tròn, các cạnh trên ổ mắt phẳng. Số lượng bộ nhiễm sắc thể lưỡng bội 2n = 52 Đặc điểm hình thái: Túm lông trên đầu dựng đứng, ở con đực phát triển hơn tạo thành một cái mào, những con cái trưởng thành có đám lông đen trên đầu tương phản với phần lông màu nhạt ở xung quanh.

Có sự lưỡng sắc giới tính thể hiện rõ ở LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 những cá thể trưởng thành: con đực thường có màu lông đen (có hoặc không có các mảng lông má màu sáng), cá thể cái có lông màu vàng nhạt hoặc màu vàng da cam hoặc màu be nhạt, thường có mảng lông chẩm màu đen, có hoặc không có đám lông bụng màu tối. Những thay đổi về màu sắc của bộ lông trong quá trình phát triển cá thể: con non sinh ra có bộ lông màu đen, gần tương tự như màu của con đực trưởng thành. Đến thời gian trưởng thành sinh dục (khoảng 5 - 8 năm tuổi), con cái thay đổi màu lông lần thứ hai và có bộ lông màu sáng đặc trưng của con cái trưởng thành [43]. Phân loại học phân tử giống Nomascus Theo Roos Christian et al.

2007 [41], phân loại học phân tử dựa trên trình tự gen cytochrome b ty thể của 64 cá thể vượn và một cá thể Hylobates lar dùng đối chứng trong đó có 44 dạng khác nhau. Sự khác nhau giữa các cặp từ 0,1 – 8,2%, trong các bậc phân loại sự khác biệt lớn nhất là giữa hai loài N.2: Tỉ lệ sai khác giữa các cặp nucleotit giữa các loài thuộc giống Nomascus 1 2 3 4 5 6 (1) N. gabriellae 7,1-7,8 7,4-7,9 4,8-6,0 3,3-4,6 3,0-3,9 0,1-1,1 Theo cống bố mới nhất năm 2010, đã có thêm một loài vượn mới có tên là vượn mào đen má hung Trung bộ N.anamensis được các nhà khoa học Đức và Việt Nam công bố [46]. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.2: Sơ đồ phân tích Gen các loài thuộc giống Nomascus Như vậy dựa trên các dẫn liệu về các cặp khác nhau và mối quan hệ phát sinh chủng loại thì các loài N.

leucogenys được công nhận là các loài riêng biệt. Dựa trên sơ đồ phát sinh chủng loại của giống Nomascus như trên thì loài N.concolor được coi là loài đơn.3: Sơ đồ mối quan hệ chủng loại phát sinh giữa các loài vượn giống Nomascus LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 8 Phân bố của giống Nomascus Vượn mào – Nomascus chỉ phân bố ở Đông Dương bao gồm Việt Nam, Lào, phía đông Campuchia và Tây - Nam Trung Quốc (tỉnh Vân Nam và đảo Hải Nam), sông Mê Kông là giới hạn phía tây của các vùng phân bố của chúng và ngăn cách chúng với giống Hylobates [41]. Những khu vực phân bố hiện nay đã bị chia cắt mạnh gồm những mảnh rừng ít nhiều còn nguyên sinh, biệt lập và nhỏ (Hình 1.sp nay được khẳng định là loài N.4: Sự phân bố của các loài thuộc họ vượn thuộc giống Nomascus Vượn đen tuyền – N. concolor phân bố ở miền Trung và miền Tây của tỉnh Vân Nam, Trung Quốc, tại Bắc Lào có khoảng 9 đàn phân bố ở khu vực rộng khoảng 20km2 thung lũng Nam Kan, tỉnh Bokeo.

Ở Việt Nam loài phân bố ở các khu vực giữa sông Hồng và sông Đà, các mẫu vật thu được ở Lào Cai, Yên Bái, Sơn La, Thanh Hóa. Hiện nay theo kết quả điều tra của Lê Trọng Đạt và cs., 2006 ở Sơn LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 9 La và Yên Bái thì số lượng quần thể vượn đen tuyền đang bị suy giảm từ 39 nhóm với 91 cá thể năm 2000-2001 còn 25 nhóm với 68 cá thể năm 2006 [51]. leucogenys có vùng phân bố rộng ở Trung Quốc từ miền cực Nam của tỉnh Vân Nam, phía đông sông Hắc Long Giang. Ở Lào vượn má trắng phân bố ở nửa bắc của đất nước, sông Mê Kông cũng là giới hạn phía Tây của loài.

Ở Việt Nam phân bố ở các tỉnh miền Tây-Bắc đến phía Tây sông Đà, giới hạn phía Nam của phân loài là phía nam sông Cả (Nghệ An). Vượn má trắng siki – N. siki phân bố ở phía bắc miền Trung Việt Nam và miền Trung Lào. Sông Mêkông là ranh giới phía Tây vùng phân bố của nó.

Phân bố tại ở Việt Nam, hạ lưu sông Cả là giới hạn phía Bắc của loài, giới hạn về phía nam của loài chưa được xác định. Vượn mào đen má hung Trung bộ (N. annamensis) là một loài vượn mới được phát hiện và công bố năm 2010, thuộc chi vượn mào đen Nomascus, họ Vượn Hylobatidae. Loài vượn này phân biệt khá rõ với các loài vượn mào má sáng màu khác ở các đặc điểm tần số và nhịp độ phát âm thanh gọi bầy, cảnh báo kẻ địch xâm nhập lãnh địa.

Phân bố Nam Lào, Nam Việt Nam và Đông-Bắc Campuchia. Ranh giới phân bố của loài chưa được xác định rõ [46]. gabriellae phân bố ở Nam Lào, nam Việt Nam và đông- bắc Campuchia. Ranh giới phân bố của loài chưa được xác định rõ, có thể giới hạn phía bắc của loài có thể là ở các tỉnh Quảng Nam, Kon Tum, Gia Lai, Bình Định, Phú Yên hoặc Đăk Lăk [43].

Một số đặc điểm Vượn Cao Vít – N. nasutus Tên gọi Tên thường gọi: Vượn Cao Vít Tên khoa học: Nomascus nasutus Kunckel d’Herculais, 1884 Năm 1884 Kunkel d’Herculais lần đầu tiên mô tả loài Hylobates nasutus, mẫu vật này sống một thời gian ngắn ở Pari và được ghi nhận là bắt giữ ở gần vịnh Hạ Long, vùng ven biển miền Đông Bắc Việt Nam. Năm 1892, Thomas mô tả một cá thể vượn đực bắt được ở đảo Hải Nam coi như một loài mới – Hylobates LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Năm 1893, Matschie đặt thành H.

concolor, là loài được mô tả đầu tiên bởi Harlan (1826) của một cá thể vượn nuôi nhốt sắp trưởng thành có nguồn gốc từ đảo Borneo. Năm 1904 Pousargues đã xếp cả hai loài H. hainanus thành loài H. nasutus và kết luận rằng mẫu vật mà Harlan (1826) mô tả là H.

concolor không phải từ Borneo. Delacour (1951) cho rằng vượn đen Hải Nam là phân loài khác với vượn đen ở đất liền của Đông Dương là H. nasutus và vượn đen Hải Nam là H. Năm 1957, Simonetta đã đặt lại tên H.

concolor cho loài vượn đen Đông Dương (Tonkin black gibbon) và H. hainanus cho phân loài Hải Nam. Danh pháp này được sử dụng bởi hầu hết các tác giả sau này. Năm 1985 tác giả Đào Văn Tiến [18] đã ghi nhận cả hai phân loài đều xuất hiện ở Việt Nam: H.

concolor ở miền Tây Bắc Việt Nam phía tây của sông Hồng và H. hainanus ở phía Đông Bắc Việt Nam, phía đông của sông Hồng (Geissmann, 1989) [29]. Các ghi nhận về thú linh trưởng ở Việt Nam về sau này đều ghi nhận hai phân loài H. concolor ở phía Tây Bắc và H.

hainanus ở phía Đông Bắc Việt Nam [1, 6, 8, 17, 27, 36]. Dựa vào công trình nghiên cứu của Groves (1972) người ta đã đề nghị phân họ Vượn thành bốn giống là Symphalangus, Nomascus, Bunopithecus và Hylobates. Các loài vượn ở Việt Nam đều thuộc giống vượn mào Nomascus bao gồm vượn đen tuyền N. concolor, vượn đen chưa định tên N.