Nghiên cứu sinh thái loài thạch sùng mí Cát Bà Goniurosaurus catbaensis và biện pháp bảo tồn

Luận văn thạc sĩ phân tích hus nghiên cứu một số đặc điểm sinh thái loài thạch sùng mí cát bà goniurosaurus catbaensis và đề, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải

• Tác giả: Ngô Ngọc Hải
• Người hướng dẫn: TS. Lê Đức Minh
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Tự nhiên
• Chuyên ngành: Khoa học môi trường
• Đề tài: Nghiên cứu một số đặc điểm sinh thái loài thạch sùng mí Cát Bà Goniurosaurus catbaensis và đề xuất biện pháp bảo tồn
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 0.1.1. Tổng quan về nghiên cứu bò sát ở Việt Nam
• 0.1.2. Đa dạng loài bò sát ở Việt Nam
• 0.1.3. Các nghiên cứu về bò sát ở vùng Đông Bắc
• 0.1.4. Nghiên cứu về bò sát ở đảo Cát Bà
• 0.1.5. Nghiên cứu về đặc điểm sinh học, sinh thái của các loài bò sát
• 0.1.6. Tổng quan về điều kiện tự nhiên ở khu vực nghiên cứu
• 0.1.6.1. Vị trí địa lý
• 0.1.6.2. Đa dạng sinh học
• 0.1.7. Tổng quan về đối tượng nghiên cứu
• 0.1.7.1. Phân loại giống Thạch sùng mí Goniurosaurus
• 0.1.7.2. Các loài Thạch sùng mí phân bố ở Việt Nam
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan về nghiên cứu bò sát ở Việt Nam
• 1.2. Đa dạng loài bò sát ở Việt Nam
• 1.3. Các nghiên cứu về bò sát ở vùng Đông Bắc
• 1.4. Nghiên cứu về bò sát ở đảo Cát Bà
• 1.5. Nghiên cứu về đặc điểm sinh học, sinh thái của các loài bò sát
• 1.6. Tổng quan về điều kiện tự nhiên ở khu vực nghiên cứu
• 1.6.1. Vị trí địa lý
• 1.6.2. Đa dạng sinh học
• 1.7. Tổng quan về đối tượng nghiên cứu
• 1.7.1. Phân loại giống Thạch sùng mí Goniurosaurus
• 1.7.2. Các loài Thạch sùng mí phân bố ở Việt Nam
• 2. CHƯƠNG II: MỤC TIÊU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.2. Nội dung nghiên cứu
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3.1. Dụng cụ khảo sát thực địa
• 2.3.2. Khảo sát thực địa
• 2.3.3. Ước tính mật độ và kích cỡ quần thể
• 2.3.3.1. Phương pháp bắt – đánh dấu – thả – bắt lại
• 2.3.3.2. Ước tính mật độ quần thể
• 2.3.3.3. Ước tính kích cỡ quần thể
• 2.3.4. Đặc điểm hình thái
• 2.3.5. Đặc điểm sinh thái
• 2.3.6. Phân tích thành phần thức ăn
• 2.3.7. Phân tích thống kê
• 3. CHƯƠNG III: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Đặc điểm hình thái của loài Thạch sùng mí cát bà
• 3.1.1. Đặc điểm nhận dạng
• 3.1.2. Tương quan giữa chiều dài và trọng lượng
• 3.1.3. Thể trạng cơ thể theo nhóm tuổi
• 3.2. Hiện trạng quần thể
• 3.2.1. Hiện trạng phân bố
• 3.2.2. Ước tính mật độ quần thể của loài Thạch sùng mí cát bà
• 3.2.3. Ước tính kích cỡ quần thể của loài Thạch sùng mí cát bà
• 3.2.4. Cấu trúc quần thể
• 3.3. Một số đặc điểm sinh thái của loài Thạch sùng mí cát bà
• 3.3.1. Sinh cảnh sống
• 3.3.2. Đánh giá phạm vi hoạt động của loài
• 3.3.3. Thành phần thức ăn
• 3.3.4. Đánh giá các nhân tố tác động đến loài Thạch sùng mí cát bà
• 3.3.4.1. Nhân tố tác động đến quần thể của loài
• 3.3.4.2. Nhân tố tác động đến sinh cảnh sống của loài
• 3.3.5. Các vấn đề bảo tồn
• 3.3.5.1. Bảo tồn quần thể
• 3.3.5.2. Bảo vệ sinh cảnh
• 3.3.5.3. Tuyên truyền và nâng cao nhận thức
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• appendix.1. Đối với công tác nghiên cứu tiếp theo
• appendix.2. Đối với công tác bảo tồn
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu sinh thái loài thạch sùng mí Cát Bà

Nghiên cứu sinh thái loài thạch sùng mí Cát Bà, hay Goniurosaurus catbaensis, là một trong những nghiên cứu quan trọng nhằm bảo tồn đa dạng sinh học tại Việt Nam. Loài này được phát hiện vào năm 2008 và là một trong 21 loài đặc hữu của đảo Cát Bà. Việc nghiên cứu đặc điểm sinh thái của loài này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về sinh thái học mà còn cung cấp thông tin cần thiết cho công tác bảo tồn.

1.1. Đặc điểm sinh thái của thạch sùng mí Cát Bà

Thạch sùng mí Cát Bà sống chủ yếu trong các khu vực rừng nhiệt đới và đá vôi. Chúng có khả năng thích nghi tốt với môi trường sống đa dạng, từ rừng đến các khu vực gần biển. Đặc điểm sinh thái của loài này bao gồm chế độ ăn uống, hành vi sinh sản và các yếu tố tác động đến quần thể.

1.2. Tầm quan trọng của nghiên cứu sinh thái học

Nghiên cứu sinh thái học không chỉ giúp xác định các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển của loài thạch sùng mí mà còn cung cấp cơ sở cho các biện pháp bảo tồn hiệu quả. Việc hiểu rõ về môi trường sống và hành vi của loài này là rất cần thiết để bảo vệ chúng khỏi nguy cơ tuyệt chủng.

II. Vấn đề và thách thức trong bảo tồn thạch sùng mí Cát Bà

Mặc dù thạch sùng mí Cát Bà có giá trị sinh thái cao, nhưng chúng đang phải đối mặt với nhiều thách thức trong việc bảo tồn. Các yếu tố như mất môi trường sống, săn bắt trái phép và biến đổi khí hậu đang đe dọa sự tồn tại của loài này.

2.1. Nguy cơ tuyệt chủng và nguyên nhân

Theo ước tính, khoảng 20% tổng số loài bò sát trên toàn cầu đang có nguy cơ tuyệt chủng. Thạch sùng mí Cát Bà không phải là ngoại lệ. Mất môi trường sống do phát triển đô thị và du lịch là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến sự suy giảm quần thể.

2.2. Tác động của biến đổi khí hậu

Biến đổi khí hậu đang làm thay đổi môi trường sống tự nhiên của thạch sùng mí Cát Bà. Nhiệt độ tăng cao và sự thay đổi trong lượng mưa có thể ảnh hưởng đến chế độ sinh sản và phát triển của loài này.

III. Phương pháp nghiên cứu sinh thái thạch sùng mí Cát Bà

Để nghiên cứu sinh thái của thạch sùng mí Cát Bà, các phương pháp khoa học hiện đại đã được áp dụng. Những phương pháp này giúp thu thập dữ liệu chính xác về quần thể và môi trường sống của loài.

3.1. Khảo sát thực địa và thu thập dữ liệu

Khảo sát thực địa là một phần quan trọng trong nghiên cứu. Các nhà nghiên cứu đã tiến hành thu thập mẫu và quan sát hành vi của thạch sùng mí trong môi trường tự nhiên của chúng.

3.2. Phân tích dữ liệu sinh thái

Sau khi thu thập dữ liệu, các nhà nghiên cứu sử dụng các phương pháp phân tích thống kê để đánh giá tình trạng quần thể và các yếu tố ảnh hưởng đến sinh thái của thạch sùng mí Cát Bà.

IV. Biện pháp bảo tồn thạch sùng mí Cát Bà hiệu quả

Để bảo tồn thạch sùng mí Cát Bà, cần có những biện pháp cụ thể và hiệu quả. Các biện pháp này không chỉ giúp bảo vệ loài mà còn bảo vệ môi trường sống của chúng.

4.1. Bảo vệ môi trường sống tự nhiên

Bảo vệ môi trường sống tự nhiên là một trong những biện pháp quan trọng nhất. Cần có các chính sách bảo vệ rừng và các khu vực sinh thái quan trọng để duy trì quần thể thạch sùng mí.

4.2. Tuyên truyền và nâng cao nhận thức

Tuyên truyền về giá trị của thạch sùng mí Cát Bà và các biện pháp bảo tồn là rất cần thiết. Nâng cao nhận thức của cộng đồng địa phương và du khách sẽ giúp giảm thiểu các tác động tiêu cực đến loài này.

V. Ứng dụng thực tiễn từ nghiên cứu thạch sùng mí Cát Bà

Kết quả nghiên cứu về thạch sùng mí Cát Bà có thể được ứng dụng trong nhiều lĩnh vực khác nhau, từ bảo tồn đến giáo dục môi trường. Những thông tin thu được sẽ giúp cải thiện các chương trình bảo tồn và quản lý tài nguyên thiên nhiên.

5.1. Cải thiện chính sách bảo tồn

Dựa trên kết quả nghiên cứu, các chính sách bảo tồn có thể được điều chỉnh để phù hợp hơn với thực tế. Điều này sẽ giúp tăng cường hiệu quả bảo tồn cho thạch sùng mí Cát Bà.

5.2. Giáo dục và nâng cao nhận thức cộng đồng

Các chương trình giáo dục về thạch sùng mí và bảo tồn đa dạng sinh học có thể được triển khai tại các trường học và cộng đồng địa phương. Điều này sẽ giúp tạo ra một thế hệ có ý thức bảo vệ môi trường.

VI. Kết luận và tương lai của nghiên cứu thạch sùng mí Cát Bà

Nghiên cứu về thạch sùng mí Cát Bà không chỉ cung cấp thông tin quý giá về loài mà còn mở ra hướng đi mới cho công tác bảo tồn. Tương lai của loài này phụ thuộc vào các biện pháp bảo tồn hiệu quả và sự hợp tác giữa các bên liên quan.

6.1. Tương lai của thạch sùng mí Cát Bà

Nếu các biện pháp bảo tồn được thực hiện hiệu quả, thạch sùng mí Cát Bà có thể phục hồi quần thể và duy trì sự tồn tại lâu dài trong môi trường tự nhiên.

6.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo

Các nghiên cứu tiếp theo cần tập trung vào việc theo dõi quần thể và đánh giá hiệu quả của các biện pháp bảo tồn đã được áp dụng. Điều này sẽ giúp cải thiện công tác bảo tồn cho thạch sùng mí Cát Bà và các loài bò sát khác.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam được ghi nhận là một trong những trung tâm đa dạng sinh học hàng đầu khu vực Indo-Burma với hơn 450 loài bò sát đã được công bố. Trong đó, Khu Dự trữ sinh quyển Quần đảo Cát Bà với tổng diện tích 26.041 ha là nơi lưu giữ 21 loài động thực vật đặc hữu quý hiếm. Loài Thạch sùng mí Cát Bà (tên khoa học: Goniurosaurus catbaensis) được phát hiện và mô tả lần đầu vào năm 2008. Đây là loài bò sát đặc hữu hẹp chỉ phân bố tại đảo Cát Bà, thành phố Hải Phòng. Mặc dù có giá trị bảo tồn sinh thái đặc biệt, các dữ liệu định lượng về quy mô quần thể, tập tính sinh thái học và áp lực môi trường đối với loài này vẫn còn nhiều khoảng trống khoa học.

Luận văn tập trung giải quyết vấn đề thiếu hụt cơ sở dữ liệu sinh thái học thực địa của loài Thạch sùng mí Cát Bà, nhằm phục vụ công tác quản lý và bảo tồn bền vững. Mục tiêu trọng tâm của nghiên cứu bao gồm: bổ sung các chỉ số hình thái học chi tiết, định vị và đánh giá hiện trạng phân bố không gian, ước tính mật độ và cấu trúc kích cỡ quần thể, xác định sinh cảnh vi khí hậu cùng thành phần dinh dưỡng tự nhiên, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp bảo tồn có tính ứng dụng cao.

Nghiên cứu được triển khai thực địa trong giai đoạn 2014 - 2015 qua 3 đợt khảo sát với tổng thời gian 23 ngày trên 5 tuyến điều tra tại Vườn Quốc gia Cát Bà, đồng thời tiến hành so sánh đối chứng với quần thể Thạch sùng mí lui (Goniurosaurus luii) tại huyện Hạ Lang, tỉnh Cao Bằng. Kết quả nghiên cứu cung cấp bộ số liệu thực nghiệm trên 41 cá thể ghi nhận được, đóng góp cơ sở dữ liệu sinh học có giá trị then chốt cho công tác quy hoạch bảo tồn đa dạng sinh học tại thành phố Hải Phòng và mạng lưới các khu bảo tồn thiên nhiên trên toàn quốc.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn được xây dựng trên nền tảng của hai lý thuyết sinh thái học cốt lõi: Lý thuyết sinh thái học quần thể (Population Ecology Theory) và Thuyết sinh thái cảnh quan đảo đá vôi (Karst Island Biogeography). Trong đó, các nguyên lý về động thái quần thể giúp giải thích cơ chế biến động số lượng, mật độ và cấu trúc lứa tuổi của các loài bò sát biến nhiệt theo mùa sinh sản và điều kiện môi trường.

Nghiên cứu vận dụng 4 khái niệm khoa học chuyên ngành xuyên suốt toàn bộ nội dung:

• Đa dạng sinh học đặc hữu (Endemic Biodiversity): Đặc trưng của những loài chỉ xuất hiện trong phạm vi địa lý hẹp với ổ sinh thái chuyên biệt.
• Quần thể tối thiểu có khả năng sống sót (Minimum Viable Population - MVP): Ngưỡng số lượng cá thể giới hạn để một loài duy trì sự tồn tại lâu dài mà không bị suy thoái di truyền.
• Ổ sinh thái vi khí hậu (Microclimate Niche): Tập hợp các điều kiện nhiệt độ, độ ẩm và cấu trúc bề mặt bám tại các kẽ đá vôi nơi loài cư trú.
• Tương quan sinh trưởng Allometry (Allometric Scaling): Quy luật phát triển tương đối giữa chiều dài thân (SVL) và khối lượng cơ thể (Weight).

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của đề tài được thu thập từ 41 cá thể Thạch sùng mí Cát Bà quan sát được trên thực địa và 11 cá thể Thạch sùng mí lui phục vụ so sánh hình thái học. Mẫu nghiên cứu được khảo sát qua 3 đợt thực địa: đợt 1 (tháng 7/2014), đợt 2 (tháng 8/2014) và đợt 3 (tháng 5/2015) trên 5 tuyến khảo sát có tổng chiều dài 12,65 km, bao gồm các khu vực hang Trung Trang, hang Quân Y, Mây Bầu, rừng Kim Giao và xã Việt Hải.

Phương pháp chọn mẫu dựa trên kỹ thuật khảo sát tuyến đêm kết hợp phương pháp bắt – đánh dấu – thả – bắt lại (Capture-Mark-Recapture). Nhóm nghiên cứu sử dụng bút xóa chuyên dụng không gây độc hại để đánh dấu tạm thời trên đầu cá thể kết hợp chụp ảnh định danh hình thái. Để phân tích thức ăn mà không gây tổn hại đến sinh mạng của loài quý hiếm, kỹ thuật sục rửa dạ dày không xâm lấn bằng ống dẫn đường kính 2 mm được áp dụng cho các cá thể trưởng thành.

Các phương pháp phân tích định lượng được lựa chọn kỹ lưỡng:

• Phương pháp Schnabel và chỉ số tỷ lệ ẩn nấp Lincoln & Petersen: Áp dụng để ước tính mật độ và kích cỡ quần thể gián tiếp, phù hợp với loài bò sát hoạt động ban đêm, sống ẩn nấp trong hang hốc karst có tỷ lệ bắt gặp lại thấp.
• Phân tích thống kê đa biến (PCA, One-Way ANOVA, Tukey-Test, Chi2-Test và tương quan Pearson): Thực hiện trên các phần mềm R, SPSS và PAST nhằm kiểm định sự sai khác hình thái giữa các nhóm tuổi, so sánh liên loài và mô tả tương quan giữa điều kiện vi khí hậu với phân bố cá thể.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, nghiên cứu đã chuẩn hóa 8 chỉ số hình thái học quan trọng của loài Thạch sùng mí Cát Bà. Ở cá thể trưởng thành, chiều dài mút mõm - lỗ huyệt (SVL) dao động từ 106,40 mm đến 130,41 mm (trung bình 115,50 ± 5,70 mm), khối lượng cơ thể đạt từ 18,30 g đến 31,60 g (trung bình 23,70 ± 3,30 g). Mối tương quan sinh trưởng giữa chiều dài và khối lượng tuân theo phương trình hàm mũ: Trọng lượng = 0,01 x SVL^3,09 (hệ số tương quan Pearson p < 0,0001, giải thích 92% các biến thể thực tế).

Thứ hai, cấu trúc thể trạng cơ thể thể hiện sự khác biệt rõ nét giữa các nhóm tuổi. Cá thể trưởng thành có chỉ số thể trạng đạt 203,18 ± 24,61 mg/mm, vượt trội so với nhóm sắp trưởng thành (135,79 ± 35,57 mg/mm) và nhóm con non (81,75 ± 16,09 mg/mm). Phân tích thành phần chính PCA chỉ ra mức độ sai khác hình thái học giữa các nhóm tuổi lên tới 77,40% (ANOVA, F = 50,66, p = 0,0008).

Thứ ba, về phân bố và mật độ không gian, nghiên cứu ghi nhận 28 cá thể tại khu vực xã Việt Hải (chiếm 68,29% tổng số mẫu) và 13 cá thể tại các tuyến quanh trụ sở Vườn Quốc gia. Mật độ quần thể ước tính trên đơn vị diện tích đạt đỉnh vào tháng 5 với 370 cá thể/km2, duy trì ở mức 243 cá thể/km2 vào tháng 7 và đạt 285 cá thể/km2 vào tháng 8. Mật độ trên tuyến dao động từ 0,95 đến 1,30 cá thể/km.

Thứ tư, sinh cảnh sống của loài gắn liền với các vách đá vôi tự nhiên có độ che phủ thực vật cao trên 70%, phân bố độ cao từ 8 m đến hơn 100 m so với mực nước biển. Kỹ thuật thụt rửa dạ dày xác định con mồi chủ yếu gồm các loài chân khớp nhỏ thuộc bộ Cánh thẳng (Orthoptera), bộ Gián (Blattodea), bộ Cánh đều (Isoptera) và Nhện (Araneae).

Thảo luận kết quả

Khi so sánh hình thái học với loài họ hàng gần là Thạch sùng mí lui (Goniurosaurus luii) từ vùng núi đá Cao Bằng, phân tích PCA ở trục PC2 cho thấy sự khác biệt có ý nghĩa thống kê (p < 0,001). Thạch sùng mí Cát Bà sở hữu chi trước dài hơn (49,72 ± 2,48 mm so với 44,70 ± 2,66 mm ở cá thể đực của G. luii) và tỷ lệ dài đầu trên rộng đầu (HL/HW) đạt 1,36 ± 0,09 (thấp hơn mức 1,47 ± 0,02 của G. luii). Các số liệu này phản ánh sự thích nghi hình thái chuyên biệt với cấu trúc địa hình karst ven biển nhiều khe nứt hẹp tại quần đảo Cát Bà.

Các kết quả nghiên cứu có thể được trực quan hóa thông qua biểu đồ phân tán PCA để làm nổi bật khoảng cách sai khác hình thái liên loài, cùng đồ thị đường thể hiện xu hướng biến thiên mật độ quần thể qua các tháng khảo sát. Sự gia tăng số lượng cá thể vào tháng 5 và tháng 7 phản ánh thời kỳ cao điểm hoạt động kiếm ăn và ghép đôi sinh sản. Ngược lại, sự sụt giảm số lượng cá thể trưởng thành vào tháng 8 cho thấy loài bắt đầu giảm cường độ hoạt động trước mùa khô lạnh. Hiện tượng phát hiện cá thể cái mang trứng chỉ cách mép nước biển 1 m mở ra giả thuyết mới về khả năng phân bố của loài tại các đảo nhỏ lân cận trong vịnh Lan Hạ, đồng thời nhấn mạnh tính cấp thiết của việc kiểm soát các hoạt động du lịch mạo hiểm và khai thác đá vôi trái phép đang trực tiếp đe dọa sinh cảnh của loài.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, thiết lập ranh giới bảo vệ nghiêm ngặt đối với các sinh cảnh núi đá vôi trọng điểm tại khu vực xã Việt Hải, hang Trung Trang và hang Quân Y. Ban Quản lý Vườn Quốc gia Cát Bà cần chủ trì phối hợp với chính quyền địa phương cắm mốc chỉ giới, giảm thiểu 100% các hoạt động khai thác du lịch tự phát và xâm lấn rừng karst trước quý IV năm 2026.

Thứ hai, triển khai chương trình giám sát định kỳ biến động quần thể Thạch sùng mí Cát Bà với tần suất 2 lần/năm vào tháng 5 và tháng 7 hàng năm. Viện Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật phối hợp cùng lực lượng kiểm lâm Vườn Quốc gia đặt mục tiêu duy trì mật độ quần thể ổn định trên mức 300 cá thể/km2 tại vùng lõi trong giai đoạn 2026 - 2030.

Thứ ba, xây dựng và hoàn thiện quy trình nhân nuôi sinh sản bảo tồn ngoại vi (ex-situ) tại Trạm Đa dạng sinh học Mê Linh. Bảo tàng Thiên nhiên Việt Nam giữ vai trò đầu mối kỹ thuật, hướng tới mục tiêu duy trì tỷ lệ cá thể sống sót đạt trên 85% và nhân giống thành công thế hệ F1 trước năm 2028 nhằm dự phòng nguồn gen quý.

Thứ tư, đẩy mạnh các chiến dịch truyền thông giáo dục môi trường và nâng cao nhận thức cộng đồng. Chi cục Kiểm lâm Hải Phòng phối hợp cùng Ủy ban nhân dân huyện Cát Hải tổ chức các đợt tập huấn định kỳ, cam kết đạt tỷ lệ 90% hộ dân tại xã Việt Hải và 100% hướng dẫn viên du lịch trên đảo hiểu rõ quy chế bảo vệ loài bò sát đặc hữu trước năm 2027.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhà nghiên cứu sinh thái học và bò sát học (Herpetologists): Tiếp cận hệ thống dữ liệu định lượng chuẩn xác về 8 chỉ số đo hình thái, quy luật sinh trưởng allometry và đặc trưng vi khí hậu của giống Goniurosaurus tại Việt Nam, phục vụ các nghiên cứu tiến hóa và phân loại học chuyên sâu.

Ban quản lý Vườn Quốc gia và Khu bảo tồn thiên nhiên: Ứng dụng trực tiếp quy trình giám sát thực địa bằng phương pháp bắt – đánh dấu – thả – bắt lại và chỉ số Schnabel để thiết kế phương án quản lý vùng lõi và phân vùng bảo vệ sinh cảnh đá vôi nghiêm ngặt.

Giảng viên, học viên cao học và sinh viên ngành Sinh thái học, Khoa học Môi trường: Sử dụng luận văn như một tài liệu tham khảo mẫu mực về kỹ thuật xử lý số liệu thống kê sinh học trên các phần mềm R, SPSS và PAST, cùng phương pháp sục rửa dạ dày không xâm lấn trên động vật hoang dã.

Các tổ chức phi chính phủ và cơ quan hoạch định chính sách bảo tồn: Khai thác cơ sở dữ liệu thực chứng về hiện trạng đe dọa sinh cảnh để xây dựng hồ sơ đề xuất nâng hạng bảo tồn của loài trong Sách Đỏ IUCN và Danh lục Đỏ Việt Nam, cũng như xây dựng các dự án tài trợ bảo tồn đa dạng sinh học biển đảo.

Câu hỏi thường gặp

Loài Thạch sùng mí Cát Bà có những đặc điểm nhận dạng nổi bật nào ngoài tự nhiên? Loài này có chiều dài SVL đạt từ 106,40 mm đến 130,41 mm, mống mắt màu nâu vàng, thân màu xám nâu với 3-4 sọc ngang màu vàng nhạt trên lưng và 5 khoanh trắng quanh đuôi. Con đực trưởng thành mang từ 19 đến 21 lỗ trước hậu môn và có phần gốc đuôi phình to đặc trưng.

Tại sao nghiên cứu lại chọn phương pháp đánh dấu bằng bút xóa thay vì gắn chip điện tử? Việc gắn chip điện tử có chi phí cao và khó phát hiện tín hiệu khi thạch sùng mí ẩn nấp sâu trong các hang hốc đá vôi. Phương pháp sử dụng bút xóa chuyên dụng kết hợp chụp ảnh nhận dạng mang lại hiệu quả cao, an toàn tuyệt đối cho mẫu vật và duy trì vết dấu rõ nét trong suốt đợt khảo sát từ 7 đến 9 ngày.

Mật độ và kích thước quần thể Thạch sùng mí Cát Bà biến động ra sao theo thời gian? Mật độ quần thể đạt giá trị cao nhất vào tháng 5 (370 cá thể/km2) và tháng 7 (243 cá thể/km2), sau đó giảm dần vào tháng 8 (285 cá thể/km2) và các tháng mùa khô. Sự gia tăng mật độ gắn liền với mùa sinh sản thuận lợi về nhiệt độ và độ ẩm, trước khi loài bước vào giai đoạn trú đông.

Thạch sùng mí Cát Bà khác biệt như thế nào so với Thạch sùng mí lui? Phân tích PCA cho thấy hai loài sai khác rõ rệt ở trục PC2 (p < 0,001). Thạch sùng mí Cát Bà có chi trước dài hơn (trung bình 49,72 mm so với 44,70 mm ở Thạch sùng mí lui) và tỷ lệ dài đầu/rộng đầu thấp hơn (1,36 so với 1,47), thích nghi với việc di chuyển trong các khe nứt đá karst đảo.

Kỹ thuật sục rửa dạ dày có gây nguy hiểm cho cá thể nghiên cứu không? Kỹ thuật này hoàn toàn không gây nguy hiểm vì sử dụng ống mềm đường kính 2 mm luồn nhẹ qua thực quản với nước tinh sạch để thức ăn trào ra tự nhiên. Nhóm nghiên cứu tuyệt đối không áp dụng kỹ thuật này cho con non và cá thể cái đang mang trứng để đảm bảo an toàn sinh sản.

Kết luận

• Luận văn đã cung cấp bộ số liệu hình thái học hoàn chỉnh trên 41 cá thể Thạch sùng mí Cát Bà, xác lập phương trình tương quan sinh trưởng chính xác giữa chiều dài và khối lượng cơ thể (W = 0,01 x SVL^3,09, R^2 = 92%).
• Xác định mật độ quần thể tự nhiên dao động từ 243 đến 370 cá thể/km2, khẳng định xã Việt Hải là khu vực phân bố trọng yếu chiếm 68,29% số lượng cá thể ghi nhận được trên toàn đảo Cát Bà.
• Làm sáng tỏ các đặc trưng ổ sinh thái vi khí hậu, tập tính kiếm ăn ban đêm và thành phần thức ăn chủ yếu gồm các nhóm chân khớp nhỏ sống trên núi đá vôi.
• Đã đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp bảo tồn đồng bộ kết hợp giữa bảo tồn nội vi tại chỗ (in-situ) và nhân nuôi ngoại vi (ex-situ) cho giai đoạn 2026 - 2030.
• Nghiên cứu kêu gọi các cơ quan quản lý và giới khoa học tiếp tục mở rộng điều tra các đảo nhỏ xung quanh quần đảo Cát Bà, đồng thời sớm đưa loài Thạch sùng mí Cát Bà vào danh mục bảo vệ nghiêm ngặt của Công ước CITES và pháp luật Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU Việt Nam được đánh giá là một trong những nước có khu hệ bò sát đa dạng nhất trên thế giới với khoảng hơn 450 loài bò sát được ghi nhận (Uetz & Hošek, 2015) [54]. Số lượng các loài bò sát được ghi nhận ở Việt Nam không ngừng tăng trong những năm gần đây với hàng trăm loài mới và ghi nhận mới được phát hiện, đặc biệt là các nhóm còn ít được nghiên cứu như các loài thuộc họ Tắc kè (Gekkonidae) (Nguyen và cs, 2009) [37]. Tuy nhiên, quần thể của các loài bò sát trong tự nhiên bị suy giảm nghiêm trọng, nhiều loài đang đứng trước nguy cơ bị đe dọa tuyệt chủng do mất và suy thoái sinh cảnh sống. Ngoài ra, nhiều loài bò sát có giá trị kinh tế cao (rùa, rắn, tắc kè) bị săn bắt cạn kiệt phục vụ nhu cầu của con người như làm thực phẩm, dược liệu, nuôi làm cảnh nên quần thể của nhiều loài đã bị suy giảm nhanh chóng (IUCN, 2015) [22].

Theo ước tính của Böhme và cs (2013), có khoảng 20% tổng số loài bò sát đã ghi nhận trên toàn cầu có nguy cơ bị đe dọa tuyệt chủng [12]. Bên cạnh đó hiểu biết của chúng ta về hiện trạng quần thể của các loài, đặc điểm sinh học, sinh thái của các loài bò sát còn rất hạn chế khiến cho công tác bảo tồn gặp nhiều khó khăn, đặc biệt là ở các khu vực xa xôi hẻo lánh hoặc đối với các loài mới được phát hiện trong những năm gần đây. Loài Thạch sùng mí cát bà Goniurosaurus catbaensis mới được phát hiện và mô tả vào năm 2008 dựa trên bộ mẫu chuẩn thu được tại đảo Cát Bà, thành phố Hải Phòng (Ziegler và cs, 2008) [62]. Loài này cũng là một trong 21 loài đặc hữu của đảo Cát Bà nên có giá trị đặc biệt đối với bảo tồn đa dạng sinh học của Vườn quốc gia Cát Bà cũng như của Việt Nam (Ban Tuyên giáo Huyện uỷ Cát Hải, 2012) [1].

Tuy nhiên cho đến nay, chưa có nghiên cứu cụ thể nào về kích cỡ quần thể cũng như đặc điểm sinh thái của loài Thạch sùng mí này. Vì vậy, chúng tôi thực hiện đề tài: “Nghiên cứu một số đặc điểm sinh thái loài Thạch sùng mí cát bà Goniurosaurus catbaensis và đề xuất biện pháp bảo tồn”. Kết quả của đề tài không chỉ cung cấp thông tin khoa học về đặc điểm sinh thái học của một loài bò sát đặc hữu mà còn làm cơ sở phục vụ công tác quy hoạch bảo tồn đa dạng sinh học của VQG Cát Bà. 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] CHƢƠNG 1.

TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan về nghiên cứu bò sát ở Việt Nam 1. Đa dạng loài bò sát ở Việt Nam Việt Nam nằm trong vùng Indo-Burma, là một trong 34 điểm nóng trên thế giới về đa dạng sinh học (Conservation International 2013) [16]. Việt Nam cũng được đánh giá là một trong 25 quốc gia có mức độ đa dạng sinh học cao nhất thế giới (Myers và cs, 2000) trong đó có khu hệ bò sát [29].

Năm 1996, Nguyễn Văn Sáng và Hồ Thu Cúc ghi nhận 258 loài bò sát, số lượng loài tăng lên 368 loài vào năm 2009 (Nguyễn và cs, 2009) và lên tới 420 loài vào năm 2013 [37]. Chỉ tính riêng trong hai năm trở lại đây có tới hơn 30 loài mới được công bố hoặc ghi nhận tại Việt Nam (tính đến tháng 7- 2015 theo Uetz & Hošek, 2015) [54] (Hình 1). Số lượng loài tăng lên nhanh chóng và những phát hiện mới chứng tỏ khu hệ bò sát của Việt Nam rất đa dạng và cần tiếp tục những nghiên cứu chi tiết hơn. 500 450 450 420 400 368 350 296 300 258 250 200 150 100 50 0 Nguyen & Ho Nguyen và cs.

Nguyen và cs. Uetz & Hošek Uetz & Hošek (1996) (2005) (2009) (Tháng 3-2013) (Tháng 7-2015) Hình 1: Số lƣợng các loài bò sát đƣợc ghi nhận ở Việt Nam qua các năm 1. Các nghiên cứu về bò sát ở vùng Đông Bắc Trong khoảng 15 năm trở lại đây, có rất nhiều công trình công bố về bò sát ở khu vực Đông Bắc Việt Nam nhưng hầu hết các nghiên cứu tập trung điều tra về thành phần loài hoặc đa dạng khu hệ. 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Về thành phần loài, Orlov và cs (2000) ghi nhận hơn 80 loài rắn ở Tam Đảo, tỉnh Vĩnh Phúc [40].

Năm 2008, Trần Thanh Tùng thống kê 89 loài bò sát ở khu vực Tây Yên Tử, tỉnh Bắc Giang [10]. Hecth và cs (2014) thống kê ở vùng núi Tây Yên Tử (tỉnh Bắc Giang) có 40 loài Bò sát [20]. Về mô tả loài mới và ghi nhận mới cho Việt Nam: Le & Ziegler (2003) lần đầu tiên ghi nhận loài Shinisaurus crocodilurus ở Việt Nam [25]. Darevsky và cs (2004) mô tả loài mới Sphenomorphus devorator ở Quảng Ninh [19].

Böhme và cs (2005) mô tả mới loài Tylototriton vietnamensis ở Bắc Giang [13]. Vu và cs (2006) ghi nhận bổ sung loài Goniurosaurus luii cho khu hệ bò sát của Việt Nam [59]. Ziegler và cs (2008) mô tả mới Goniurosaurus catbaensis ở đảo Cát Bà [62]. Ziegler và cs (2008) phát hiện loài mới Opisthotropis tamdaoensis ở Tam Đảo [61].

Năm 2009, Orlov và cs mô tả loài rắn mới Protobothrops trungkhanhensis với mẫu chuẩn thu tại tỉnh Cao Bằng [41]. Nguyen và cs (2010) mô tả loài mới Scincella apraefrontalis tại tỉnh Lạng Sơn [32]. Rosler và cs (2010) mô tả loài Gekko canhi thu tại tỉnh Lạng Sơn [46]. David và cs (2012) mô tả mới loài Oligodon nagao tại tỉnh Lạng Sơn và Cao Bằng [17].

Nguyen và cs (2012) ghi nhận bổ sung loài Sphenomorphus incognitus cho khu hệ bò sát của Việt Nam với mẫu vật thu tại tỉnh Bắc Giang [35]. Orlov và cs (2013) mô tả loài mới Azemiops kharini với mẫu vật thu tại các tỉnh Cao Bằng, Lạng Sơn và Vĩnh Phúc [42]. Nghiên cứu về bò sát ở đảo Cát Bà Darevsky (1990) ghi nhận 7 loài bò sát phân bố trên đảo Cát Bà [18]. Năm 1993, Bobrov ghi nhận 18 loài bò sát ở các đảo thuộc vịnh Bắc Bộ, trong đó có đảo Cát Bà [11].

Nguyen và Shim (1997) ghi nhận 20 loài, bao gồm cả 2 loài rùa biển [38]. Gần đây nhất, Nguyen và cs (2011) đã ghi nhận 40 loài bò sát trong đó có 1 loài rùa, 19 loài thằn lằn và 20 loài rắn ở đảo Cát Bà [34]. Về loài mới, Ziegler và cs (2008) công bố loài Thạch sùng mí cát bà Goniurosaurus catbaensis [62]. Nguyen và cs (2011) công bố loài Thằn lằn phê-nô bắc bộ Sphenomorphus tonkinensis với mẫu chuẩn thu ở Cát Bà (Hải Phòng), đảo Ba Mùn (Quảng Ninh), Tam Đảo (Vĩnh Phúc) và đảo Hải Nam (Trung Quốc) [31].

3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Như vậy các nghiên cứu về bò sát ở Việt Nam tập trung ghi nhận về thành phần loài ở các khu vực khác nhau và khám phá loài mới. Nghiên cứu về đặc điểm sinh học, sinh thái của các loài bò sát Số lượng các nghiên cứu về đặc điểm sinh học, sinh thái học của các loài bò sát ở Việt Nam còn khá hạn chế, chủ yếu là nghiên cứu về thành phần thức ăn trong tự nhiên và trong điều kiện nhân nuôi như: Nghiên cứu dinh dưỡng của Rắn ráo trâu Ptyas mucosa trong điều kiện nuôi tại Nghệ An thực hiện bởi Ông Vĩnh An và cs (2012) [8]; Nghiên cứu đặc điểm dinh dưỡng và sinh dục của rắn nước Xenochrophis flavipunctatus của Ngô Đắc Chứng và Lê Anh Tuấn (2012) [5]. Ngo và cs (2014) tiến hành nghiên cứu thành phần thức ăn của loài Eutropis multifasciatus (Kuhl, 1820) [30]. Một vài nghiên cứu tiến hành theo dõi đặc điểm sinh sản trong điều kiện nuôi nhốt như: nghiên cứu của Trần Quốc Dung và Ngô Quốc Trí (2012) ở loài Nhông cát Leiolepis guentherpetersi [9].

Nghiên cứu về kích cỡ và cấu trúc quần thể các loài bò sát còn rất hạn chế ở Việt Nam. Van Schingen và cs (2014a, b, 2015) đã công bố một số công trình về hiện trạng quần thể, thành phần thức ăn và tình hình buôn bán loài Thằn lằn cá sấu (Shinisaurus crocodilurus) ở Việt Nam [56; 57; 58]. Như vậy, có thể nói hướng nghiên cứu về đặc điểm sinh thái quần thể còn khá mới mẻ ở Việt Nam và có ý nghĩa quan trọng đối với công tác bảo tồn, đặc biệt là những loài bò sát quý hiếm và có nguy cơ bị đe dọa tuyệt chủng. Tổng quan về điều kiện tự nhiên ở khu vực nghiên cứu Theo số liệu của Khu Dự trữ sinh quyển thế giới Quần đảo Cát Bà (2013), Quần đảo Cát Bà thuộc huyện đảo Cát Hải, thành phố Hải Phòng, chính thức được tổ chức Giáo dục Khoa học và Văn hóa Liên Hiệp Quốc (UNESCO) công nhận là khu dự trữ sinh quyển vào ngày 10/07/2003.

Đây cũng là khu dự trữ sinh quyển thứ 3 tại Việt Nam. Quần đảo Cát Bà tiêu biểu cho các hệ sinh thái nhiệt đới, cận nhiệt đới, và nổi trội là hệ sinh thái quần đảo đá vôi lớn nhất Châu Á. Đây cũng là khu vực có mức độ đa dạng cao nhất của hệ sinh thái nhiệt đới và cận nhiệt đới điển hình, liền kề và kế 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] tiếp nhau. Vườn quốc gia Cát Bà chiếm phần lớn diện tích của quần đảo đá vôi thuộc khu dự trữ sinh quyển [2] (Hình 2).

Vị trí địa lý VQG Cát Bà có tọa độ địa lý: 20°41' - 22°53' vĩ độ Bắc, 106°58' - 107°14' kinh độ Đông; phía Đông, Đông Nam và Đông Bắc giáp vịnh Hạ Long được ngăn cách bởi lạch Ngăn và lạch Đầu Xuôi của tỉnh Quảng Ninh; phía Tây và Tây Nam là sông Bạch Đằng, sông Cấm và biển Đồ Sơn. Đảo Cát bà cách trung tâm thành phố Hải Phòng khoảng 50 km về phía Đông, cách Hà Nội khoảng 150 km về phía Đông Bắc, nằm giáp ranh với Di sản thiên nhiên thế giới Vịnh Hạ Long (Birdlife International 2004) [2]. Địa hình ₋ Diện tích Tổng diện tích Khu dự trữ sinh quyển Quần đảo Cát Bà 26.041 ha phần đảo và 9.200 ha phần biển) bao gồm hầu hết 366 hòn đảo lớn nhỏ thuộc quần đảo Cát Bà, huyện Cát Hải, thành phố Hải Phòng (Khu Dự trữ sinh quyển thế giới Quần đảo Cát Bà, 2013). Khu Dự trữ Sinh quyển có đầy đủ 3 vùng chức năng: Vùng lõi (8.500 ha), vùng đệm (7.741 ha) và vùng chuyển tiếp (10.

Nghiên cứu của chúng tôi tập trung trên địa bàn của VQG Cát Bà. Theo Quyết định số 79/CT của Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng ký ngày 31/03/1986 thì VQG Cát Bà có tổng diện tích là 15.200 ha, bao gồm khu vực đất liền trên đảo 9.800 ha và vùng biển 5. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.