Luận văn thạc sĩ hay nghiên cứu đặc điểm sinh thái học quần thể của các loài thú ăn thịt nhỏ tại khu bảo tồn thiên nhiên pù hoạt tỉnh nghệ an

Nghiên cứu đặc điểm sinh thái học quần thể thú ăn thịt nhỏ tại khu bảo tồn Pù Hoạt, Nghệ An, cung cấp cái nhìn sâu sắc về đa dạng sinh học.

• Tác giả: Nguyễn Thị Quyên
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Đắc Mạnh
• Trường học: Trường Đại học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên & Môi trường
• Đề tài: Nghiên cứu đặc điểm sinh thái học quần thể của các loài thú ăn thịt nhỏ tại Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt, tỉnh Nghệ An
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Định nghĩa những vấn đề liên quan đến nghiên cứu
• 1.2. Quần thể và những đặc trưng của quần thể động vật hoang dã
• 1.3. Ổ sinh thái không gian, sinh cảnh và tập tính lựa chọn sinh cảnh sống của động vật hoang dã
• 1.4. Quản lý động vật hoang dã và quản lý để bảo tồn động vật hoang dã
• 1.5. Tổng quan về thú ăn thịt nhỏ trên thế giới và ở Việt Nam
• 1.6. Lược sử nghiên cứu thú ăn thịt nhỏ tại KBTTN Pù Hoạt
• 1.7. Đặc điểm cơ bản của khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt
• 1.7.1. Đặc điểm địa hình, địa thế
• 1.7.2. Đặc điểm khí hậu thủy văn
• 1.7.3. Đặc điểm thảm thực vật rừng
• 1.7.4. Đặc điểm khu hệ động thực vật
• 1.7.5. Đặc điểm dân sinh, kinh tế - xã hội
• 2. MỤC TIÊU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.1.1. Mục tiêu tổng quát
• 2.1.2. Các mục tiêu cụ thể
• 2.2. Nội dung nghiên cứu
• 2.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.3.2. Phạm vi nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Các phương pháp điều tra thu thập số liệu
• 2.4.2. Các phương pháp thống kê xử lý số liệu
• 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Hiện trạng quần thể của các loài thú ăn thịt nhỏ tại vùng rừng xã Thông Thụ - KBTTN Pù Hoạt
• 3.2. Ảnh hưởng của các yếu tố sinh thái đối với tập tính lựa chọn sinh cảnh sống của các loài thú ăn thịt nhỏ tại xã Thông Thụ
• 3.3. Đặc điểm sinh cảnh ưa thích của thú ăn thịt nhỏ tại xã Thông Thụ
• 3.4. Vai trò của các yếu tố sinh thái đối với quyết định lựa chọn sinh cảnh sống của các loài thú ăn thịt nhỏ tại xã Thông Thụ
• 3.5. Định hướng giải pháp quản lý để bảo tồn các loài thú ăn thịt nhỏ tại khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt
• 3.5.1. Công tác quy hoạch phân khu ưu tiên bảo tồn thú ăn thịt nhỏ
• 3.5.2. Công tác quản lý các quần thể thú ăn thịt nhỏ và sinh cảnh sống của chúng tại xã Thông Thụ - khu BTTN Pù Hoạt
• 3.5.3. Công tác nghiên cứu tiếp theo để bảo tồn các loài thú ăn thịt nhỏ
• 4. KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu sinh thái học quần thể thú ăn thịt nhỏ tại Pù Hoạt

Nghiên cứu sinh thái học quần thể thú ăn thịt nhỏ tại Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt, Nghệ An, đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn đa dạng sinh học. Các loài thú ăn thịt nhỏ không chỉ là một phần của hệ sinh thái mà còn ảnh hưởng đến sự cân bằng sinh thái. Việc hiểu rõ về đặc điểm sinh thái học của chúng sẽ giúp xây dựng các chiến lược bảo tồn hiệu quả.

1.1. Đặc điểm sinh thái học của thú ăn thịt nhỏ

Thú ăn thịt nhỏ, thuộc bộ Carnivora, có vai trò quan trọng trong việc điều tiết quần thể động vật khác. Chúng thường sống trong các môi trường rừng rậm, nơi có nguồn thức ăn phong phú và điều kiện sinh thái thuận lợi.

1.2. Tình trạng quần thể thú ăn thịt nhỏ tại Pù Hoạt

Tình trạng quần thể thú ăn thịt nhỏ tại Pù Hoạt đang gặp nhiều thách thức do sự suy giảm môi trường sống và áp lực từ con người. Việc nghiên cứu và theo dõi tình trạng này là cần thiết để có biện pháp bảo tồn kịp thời.

II. Vấn đề và thách thức trong nghiên cứu sinh thái học quần thể thú ăn thịt nhỏ

Nghiên cứu sinh thái học quần thể thú ăn thịt nhỏ tại Pù Hoạt đối mặt với nhiều thách thức. Sự thiếu hụt dữ liệu và thông tin về các loài thú ăn thịt nhỏ là một trong những vấn đề lớn nhất. Điều này ảnh hưởng đến khả năng xây dựng các kế hoạch bảo tồn hiệu quả.

2.1. Thiếu hụt dữ liệu về quần thể thú ăn thịt nhỏ

Nhiều nghiên cứu trước đây chỉ dừng lại ở việc thống kê thành phần loài mà chưa đi sâu vào nghiên cứu sinh thái học quần thể. Điều này dẫn đến việc thiếu thông tin cần thiết cho công tác bảo tồn.

2.2. Ảnh hưởng của con người đến quần thể thú ăn thịt nhỏ

Hoạt động săn bắt và khai thác rừng đã làm giảm đáng kể số lượng cá thể của các loài thú ăn thịt nhỏ. Việc bảo vệ môi trường sống của chúng là rất cần thiết để duy trì quần thể.

III. Phương pháp nghiên cứu sinh thái học quần thể thú ăn thịt nhỏ

Để nghiên cứu sinh thái học quần thể thú ăn thịt nhỏ tại Pù Hoạt, các phương pháp điều tra hiện trường và phân tích số liệu được áp dụng. Những phương pháp này giúp thu thập thông tin chính xác về tình trạng quần thể và đặc điểm sinh cảnh.

3.1. Phương pháp điều tra hiện trường

Các phương pháp điều tra hiện trường bao gồm việc sử dụng bẫy ảnh và theo dõi dấu vết của thú ăn thịt nhỏ. Những phương pháp này giúp xác định sự phân bố và mật độ quần thể.

3.2. Phân tích số liệu và đánh giá kết quả

Sau khi thu thập dữ liệu, các phương pháp thống kê được sử dụng để phân tích và đánh giá tình trạng quần thể. Điều này giúp đưa ra những nhận định chính xác về sự phát triển của quần thể thú ăn thịt nhỏ.

IV. Ứng dụng thực tiễn từ nghiên cứu sinh thái học quần thể thú ăn thịt nhỏ

Kết quả nghiên cứu về sinh thái học quần thể thú ăn thịt nhỏ tại Pù Hoạt có thể được ứng dụng trong công tác bảo tồn và quản lý động vật hoang dã. Những thông tin này sẽ giúp xây dựng các kế hoạch bảo tồn hiệu quả hơn.

4.1. Đề xuất giải pháp bảo tồn

Dựa trên kết quả nghiên cứu, các giải pháp bảo tồn như quy hoạch khu vực bảo tồn và tăng cường quản lý môi trường sống sẽ được đề xuất. Điều này nhằm đảm bảo sự tồn tại của các loài thú ăn thịt nhỏ.

4.2. Tăng cường giáo dục cộng đồng

Giáo dục cộng đồng về tầm quan trọng của thú ăn thịt nhỏ và các biện pháp bảo tồn là rất cần thiết. Điều này sẽ giúp nâng cao nhận thức và sự tham gia của cộng đồng trong công tác bảo tồn.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu sinh thái học quần thể thú ăn thịt nhỏ

Nghiên cứu sinh thái học quần thể thú ăn thịt nhỏ tại Pù Hoạt là một bước quan trọng trong việc bảo tồn đa dạng sinh học. Tương lai của nghiên cứu này phụ thuộc vào việc tiếp tục thu thập dữ liệu và áp dụng các biện pháp bảo tồn hiệu quả.

5.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu tiếp theo

Nghiên cứu tiếp theo cần tập trung vào việc theo dõi tình trạng quần thể và đánh giá hiệu quả của các biện pháp bảo tồn đã được áp dụng.

5.2. Hướng đi mới trong nghiên cứu sinh thái học

Cần phát triển các phương pháp nghiên cứu mới và ứng dụng công nghệ hiện đại để nâng cao hiệu quả trong việc nghiên cứu và bảo tồn thú ăn thịt nhỏ.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam sở hữu hệ động vật rừng nhiệt đới phong phú với 24 loài thú ăn thịt nhỏ thuộc 3 họ chính (Mustelidae, Viverridae, Herpestidae), trong đó có 9 loài thuộc Danh lục đỏ IUCN và 11 loài thuộc Sách Đỏ Việt Nam. Tuy nhiên, trước áp lực săn bắt và suy thoái môi trường sống, các loài thú ăn thịt lớn gần như đã suy giảm nghiêm trọng về mặt sinh thái, khiến nhóm thú ăn thịt nhỏ (thể trọng dưới 15 kg) trở thành mắt xích tiêu thụ cao nhất giữ vai trò điều tiết chuỗi thức ăn trong hệ sinh thái rừng. Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt (tỉnh Nghệ An) nằm trong Khu dự trữ sinh quyển miền Tây Nghệ An, sở hữu đỉnh núi cao 2.452 m và được Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN) xếp vào một trong bảy vùng ưu tiên bảo tồn thú ăn thịt nhỏ toàn cầu. Mặc dù vậy, các nghiên cứu trước đây tại Pù Hoạt mới chỉ dừng ở mức độ lập danh lục thành phần loài mà chưa có dữ liệu định lượng về sinh thái học quần thể.

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Quản lý Tài nguyên và Môi trường của tác giả Nguyễn Thị Quyên (Trường Đại học Lâm nghiệp) đã tập trung giải quyết khoảng trống học thuật này. Nghiên cứu thực hiện đánh giá tình trạng quần thể, xác định sinh cảnh ưa thích và cơ chế lựa chọn không gian sống của thú ăn thịt nhỏ tại khu vực rừng xã Thông Thụ (diện tích 10.350 ha thuộc Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt) trong thời gian từ tháng 5 đến tháng 9 năm 2020. Kết quả nghiên cứu xác lập mật độ và kích thước quần thể với ước tính khoảng 4.584 cá thể thuộc 8 loài thú ăn thịt nhỏ, tạo cơ sở khoa học định lượng vững chắc cho công tác phân vùng bảo tồn đa dạng sinh học tại khu vực Bắc Trung Bộ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên ba trụ cột lý thuyết sinh thái học kinh điển:

1. Lý thuyết quần thể và cấu trúc tổ chức loài (Odum, 1971; Anderson, 1985): Định nghĩa quần thể là tập hợp các cá thể cùng loài sống trong không gian xác định, phản ánh sự tương tác thông qua các chỉ số định lượng như mật độ, kích thước quần thể, tần suất xuất hiện và mô hình phân bố không gian.
2. Lý thuyết ổ sinh thái không gian và tập tính lựa chọn sinh cảnh (Anderson, 1985; Lechowicz, 1982): Phân tích tương tác giữa động vật và môi trường sống thông qua việc đo lường sở thích sinh thái đối với 12 biến số hoàn cảnh (độ cao, độ dốc, hướng dốc, vị trí dốc, cự ly nguồn nước, kiểu thảm thực vật, độ tàn che, độ che phủ cây bụi, mật độ cây gỗ, mật độ cây bụi, cự ly đường mòn, cự ly khu dân cư).
3. Khung quản lý và bảo tồn động vật hoang dã (Ma et al., 2014): Vận hành việc bảo vệ loài mục tiêu gắn liền với bảo vệ sinh cảnh tự nhiên và can thiệp giảm thiểu xung đột nhân sinh. Các khái niệm nền tảng bao gồm: thú ăn thịt nhỏ (thể trọng dưới 15 kg), ổ sinh thái không gian, hệ số lựa chọn Vanderloeg & Scavia, và phân tích thành phần chính (PCA).

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu được thu thập kết hợp giữa điều tra xã hội học và khảo sát thực địa chuyên sâu trong 5 tháng (tháng 5/2020 đến tháng 9/2020):

• Phỏng vấn bán định hướng: Tiến hành phỏng vấn 34 người dân địa phương và thợ rừng giàu kinh nghiệm tại 7 bản (4 bản thuộc xã Thông Thụ và 3 bản giáp ranh) với thang điểm đánh giá độ tin cậy từ 0 đến 5 điểm, kết hợp thẩm định mẫu vật thực tế.
• Khảo sát tuyến và điểm: Thiết lập 17 tuyến điều tra với tổng chiều dài 49,75 km và tổng thời gian tìm kiếm thực địa 75,56 giờ. Dải quan sát rộng 20 m (mỗi bên 10 m), tạo thành diện tích mẫu thực địa đạt 99,5 ha (chiếm 0,961% tổng diện tích rừng xã Thông Thụ). Đồng thời bố trí 15 bẫy lồng (kích thước 40x40x60 cm) và 15 bẫy ảnh tự động (Wildgame Model TR8ix, 8.0 MP, 32 đèn LED hồng ngoại).
• Lập ô tiêu chuẩn sinh cảnh: Thiết lập 85 ô mẫu kích thước 10x10 m (100 m²), gồm 29 ô tại vị trí ghi nhận thú và 56 ô đối chứng ngẫu nhiên.
• Phương pháp phân tích số liệu: Sử dụng chỉ số lựa chọn Vanderloeg & Scavia ($W_{ij}, E_{ij}$) để xác định mức độ ưa thích/lẩn tránh sinh cảnh. Ứng dụng phương pháp phân tích thành phần chính (PCA) trên phần mềm SPSS 18.0 để giảm chiều 9 biến số định lượng nhằm xác định các nhân tố sinh thái chi phối quyết định chọn nơi ở của thú ăn thịt nhỏ.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã ghi nhận 29 lần phát hiện thú ăn thịt nhỏ và dấu vết thực địa (16 lần quan sát trực tiếp, 7 lần dấu vết, 1 cá thể bẫy lồng và 5 bẫy ảnh ghi nhận hình ảnh), xác định 8 loài chắc chắn có mặt tại xã Thông Thụ:

1. Rái cá vuốt bé (Aonyx cinerea): Đạt mật độ quần thể cao nhất với 0,17085 cá thể/ha, tần suất bắt gặp bình quân $F = 0,121$ lần/km, hiệu suất tìm kiếm $H = 0,079$ lần/giờ. Kích thước quần thể ước tính đạt 1.769 cá thể, chiếm 38,6% tổng số lượng thú ăn thịt nhỏ trong toàn vùng rừng xã Thông Thụ.
2. Chồn bạc má bắc (Melogale moschata) và Cầy vòi mốc (Paguma larvata): Cùng đạt mật độ 0,06030 cá thể/ha, ước tính mỗi loài có 625 cá thể (chiếm khoảng 13,6% mỗi loài). Cầy vòi mốc xuất hiện nhiều nhất qua bẫy ảnh với 14 lần ghi nhận.
3. Cầy vòi đốm (Paradoxurus hermaphroditus) và Cầy giông (Viverra zibetha): Cầy vòi đốm đạt mật độ 0,05025 cá thể/ha (ước tính 521 cá thể, tỷ lệ 11,4%), trong khi Cầy giông đạt mật độ 0,04020 cá thể/ha (ước tính 417 cá thể, tỷ lệ 9,1%).
4. Các loài có mật độ thấp: Lửng lợn (Arctonyx collaris) có 313 cá thể (mật độ 0,03015 cá thể/ha), Cầy móc cua (Herpestes urva) có 209 cá thể (mật độ 0,02010 cá thể/ha) và Cầy gấm (Prionodon pardicolor) có số lượng thấp nhất với khoảng 105 cá thể (mật độ 0,01005 cá thể/ha, chiếm 2,3%). Tổng kích thước quần thể của 8 loài thú ăn thịt nhỏ tại khu vực ước tính đạt 4.584 cá thể.

Thảo luận kết quả

Sự phân bố của các loài thú ăn thịt nhỏ phản ánh rõ nét sự thích ứng sinh thái với đặc trưng sinh cảnh:

• Tập tính lựa chọn sinh cảnh: Phân tích chỉ số $E_{ij}$ cho thấy thú ăn thịt nhỏ rất ưa thích đai độ cao dưới 400 m ($E = 0,275$) và trên 800 m ($E = 0,045$), sườn dốc hướng Đông ($E = 0,053$) và hướng Nam ($E = 0,141$), vị trí chân núi ($E = 0,218$) và nơi gần nguồn nước dưới 200 m ($E = 0,144$). Ngược lại, chúng lẩn tránh các khu vực đỉnh núi ($E = -0,325$), sườn hướng Bắc ($E = -0,160$), nơi cách xa nguồn nước trên 400 m ($E = -0,095$) và tuyệt đối lẩn tránh khu vực cách khu dân cư dưới 1.000 m ($E = -1,000$).
• Nguyên nhân sinh thái: Nguồn nước và thảm thực vật rừng lá rộng thường xanh nhiệt đới cung cấp nguồn thức ăn phong phú (cá, cua, côn trùng, quả rừng) và nơi trú ẩn an toàn. Rái cá vuốt bé tập trung cao ở các lưu vực suối lớn (khe Nậm Cân, Nậm Poọng) do tập tính sống theo đàn từ 2-4 cá thể.
• Biểu diễn dữ liệu: Mối quan hệ giữa 9 yếu tố hoàn cảnh và sự lựa chọn sinh cảnh được trực quan hóa thông qua ma trận thành phần chính (PCA) và biểu đồ radar phân bố tần suất, minh chứng rằng khoảng cách đến nguồn nước, độ che phủ tầng tán (ưa thích cấp 40-80%) và mức độ tác động con người là 3 nhân tố kiểm soát chính. Kết quả này tương đồng với các nghiên cứu sinh thái tại vùng Bắc Trường Sơn, khẳng định tính nhạy cảm cao của nhóm thú ăn thịt nhỏ đối với sự phân mảnh sinh cảnh.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm bảo tồn bền vững các quần thể thú ăn thịt nhỏ tại Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt, 4 nhóm giải pháp trọng tâm được kiến nghị thực hiện:

1. Thiết lập và quy hoạch phân khu bảo tồn ưu tiên: Khoanh vùng bảo vệ nghiêm ngặt diện tích hơn 3.500 ha sinh cảnh cốt lõi dọc theo lưu vực khe Nậm Cân, khe Huổi Tang, khe Nậm Binh và đỉnh Nậm Niên trước năm 2022. Mục tiêu duy trì 100% diện tích rừng nguyên sinh tự nhiên, không chuyển đổi mục đích sử dụng rừng. Chủ thể thực hiện: Ban Quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt phối hợp với Sở Nông nghiệp và PTNT tỉnh Nghệ An.
2. Tăng cường tuần tra, tháo gỡ bẫy và giám sát thực địa: Triển khai ứng dụng công cụ SMART trong tuần tra định kỳ trên toàn bộ 17 tuyến rừng xung yếu; đặt mục tiêu giảm thiểu từ 70% đến 80% tình trạng bẫy bắt trái phép và săn bắn động vật hoang dã trong giai đoạn 2021-2023. Chủ thể thực hiện: Hạt Kiểm lâm Pù Hoạt phối hợp với Đội kiểm lâm cơ động và tổ bảo vệ rừng cộng đồng.
3. Nâng cao nhận thức và phát triển sinh kế vùng đệm: Tổ chức các chiến dịch truyền thông bảo tồn đa dạng sinh học tiếp cận 100% trong tổng số 9.629 hộ dân tại 73 thôn bản giáp ranh khu bảo tồn đến năm 2025; hỗ trợ chuyển đổi mô hình kinh tế nông lâm kết hợp nhằm giảm sự phụ thuộc của người dân vào khai thác lâm sản tự nhiên. Chủ thể thực hiện: UBND huyện Quế Phong, UBND xã Thông Thụ và các tổ chức phi chính phủ.
4. Xây dựng hệ sinh thái nghiên cứu và giám sát dài hạn: Duy trì lưới giám sát bẫy ảnh tự động cố định với quy mô tối thiểu 30 điểm định kỳ 6 tháng/lần; mở rộng nghiên cứu sinh thái sang các xã lân cận (Hạnh Dịch, Tiền Phong, Tri Lễ) từ năm 2022 để thiết lập cơ sở dữ liệu động thái quần thể liên tục. Chủ thể thực hiện: Phòng Khoa học và Hợp tác quốc tế - KBTTN Pù Hoạt kết hợp cùng Trường Đại học Lâm nghiệp.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu tham khảo khoa học và ứng dụng thực tiễn giá trị cho 4 nhóm đối tượng chính:

• Cán bộ quản lý khu bảo tồn và lực lượng kiểm lâm: Cung cấp thông tin thực chứng về mật độ, tập tính chọn nơi ở của 8 loài thú ăn thịt nhỏ để ứng dụng trực tiếp vào việc thiết kế sơ đồ tuyến tuần tra và xây dựng phương án quản lý rừng bền vững.
• Nhà nghiên cứu, giảng viên và nghiên cứu sinh chuyên ngành Sinh thái - Lâm nghiệp: Cung cấp mô hình chuẩn mực trong việc kết hợp phương pháp nghiên cứu tuyến, bẫy ảnh hiện đại và mô hình phân tích thống kê đa biến PCA kết hợp chỉ số Vanderloeg & Scavia.
• Các tổ chức bảo tồn trong nước và quốc tế (IUCN, WWF, CI, ENV): Sử dụng số liệu định lượng về 4.584 cá thể thú ăn thịt nhỏ làm căn cứ xây dựng hồ sơ tài trợ dự án, lập kế hoạch hành động bảo tồn loài nguy cấp tại hành lang sinh thái Bắc Trường Sơn.
• Sinh viên đại học và học viên cao học ngành Quản lý Tài nguyên Rừng: Làm tài liệu tham khảo chuyên sâu về phương pháp luận xử lý số liệu điều tra thực địa, phương pháp lập ô tiêu chuẩn sinh thái học quần thể và kỹ thuật viết báo cáo khoa học.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao các loài thú ăn thịt nhỏ lại giữ vai trò sinh thái then chốt tại KBTTN Pù Hoạt?

Thú ăn thịt nhỏ đóng vai trò là sinh vật tiêu thụ bậc cao kiểm soát số lượng côn trùng, gặm nhấm và động vật nhỏ, đồng thời hỗ trợ phát tán hạt cây rừng. Trong bối cảnh các loài thú ăn thịt lớn bị suy giảm nghiêm trọng ngoài tự nhiên, 8 loài thú ăn thịt nhỏ tại xã Thông Thụ trực tiếp duy trì sự cân bằng động lực học của hệ sinh thái rừng nhiệt đới.

Luận văn đã xác định được bao nhiêu loài thú ăn thịt nhỏ chắc chắn phân bố tại xã Thông Thụ?

Nghiên cứu đã xác định chắc chắn 8 loài thú ăn thịt nhỏ hiện diện thông qua quan sát trực tiếp, bẫy lồng và bẫy ảnh gồm: Cầy vòi đốm, Cầy vòi mốc, Cầy giông, Cầy gấm, Cầy móc cua, Chồn bạc má bắc, Rái cá vuốt bé và Lửng lợn.

Loài thú ăn thịt nhỏ nào có mật độ và kích thước quần thể lớn nhất trong khu vực nghiên cứu?

Rái cá vuốt bé (Aonyx cinerea) có mật độ cao nhất đạt 0,17085 cá thể/ha với tổng số cá thể ước tính khoảng 1.769 con (chiếm 38,6% tổng số lượng thú ăn thịt nhỏ trong vùng). Tần suất bắt gặp thực địa của loài này đạt mức 0,307 lần/km ở phía Bắc Thông Thụ.

Yếu tố hoàn cảnh nào tác động mạnh nhất đến sự lựa chọn sinh cảnh sống của thú ăn thịt nhỏ?

Phân tích PCA và chỉ số lựa chọn cho thấy cự ly đến nguồn nước dưới 200 m ($E = 0,144$), độ tàn che tầng cây gỗ từ 40% đến trên 80% ($E = 0,087 - 0,196$) và khoảng cách an toàn với khu dân cư trên 1.000 m ($E = 0,069 - 0,153$) là các yếu tố quyết định nơi cư trú của thú ăn thịt nhỏ.

Phương pháp bẫy ảnh tự động đã đem lại hiệu quả cụ thể nào trong nghiên cứu này?

Hệ thống 15 bẫy ảnh hồng ngoại đặt tại khe Nậm Cân đã ghi nhận thành công hình ảnh của 3 loài thú ăn thịt nhỏ quý hiếm với tổng cộng 17 lần chụp (Cầy vòi mốc 14 lần, Cầy vòi đốm 2 lần, Cầy gấm 1 lần), cung cấp bằng chứng khách quan về sự tồn tại của loài mà không làm xáo trộn sinh cảnh tự nhiên.

Kết luận

• Hiện trạng thành phần loài: Xác định chắc chắn sự phân bố của 8 loài thú ăn thịt nhỏ tại vùng rừng xã Thông Thụ thuộc Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt qua 29 điểm ghi nhận thực địa.
• Quy mô quần thể định lượng: Ước tính toàn vùng rừng xã Thông Thụ có khoảng 4.584 cá thể thú ăn thịt nhỏ, trong đó Rái cá vuốt bé chiếm ưu thế lớn nhất với 1.769 cá thể (38,6%), tiếp theo là Chồn bạc má bắc và Cầy vòi mốc (mỗi loài 625 cá thể).
• Đặc trưng sinh cảnh cốt lõi: Thú ăn thịt nhỏ thể hiện tập tính ưa thích sinh cảnh chân núi, đai cao dưới 400 m và trên 800 m, nơi gần nguồn nước dưới 200 m, độ dốc trên 45° và có độ tàn che rừng trên 40%.
• Đóng góp khoa học và thực tiễn: Luận văn là công trình đầu tiên xây dựng cơ sở dữ liệu định lượng về sinh thái học quần thể thú ăn thịt nhỏ tại Pù Hoạt, ứng dụng thành công kỹ thuật phân tích đa biến PCA vào quản lý tài nguyên động vật hoang dã.
• Kế hoạch hành động và định hướng tiếp theo: Trong giai đoạn 2021-2025, cần triển khai phân vùng bảo tồn ưu tiên hơn 3.500 ha tại lưu vực Nậm Cân - Nậm Binh, áp dụng giám sát SMART giảm 80% bẫy bắt và mở rộng điều tra định kỳ toàn diện trên toàn lâm phận khu bảo tồn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Định nghĩa những vấn đề liên quan đến nghiên cứu 1. Quần thể và những đặc trưng của quần thể động vật hoang dã Quần thể là một nhóm cá thể của một loài (có thể trao đổi thông tin di truyền và sinh ra thế hệ hữu thụ) sống trong một khoảng không gian xác định; có những đặc điểm sinh thái đặc trưng của nhóm, chứ không phải của từng cá thể riêng biệt (Odum, 1971). Quần thể động vật là hình thức tồn tại của loài động vật trong những điều kiện môi trường cụ thể.

Mỗi quần thể động vật có một cấu trúc, cách thức tổ chức riêng; để đảm bảo cho sự tồn tại, phát triển của chúng trong một điều kiện môi trường nào đó. Bởi vậy, mỗi quần thể động vật đều có những đặc điểm sinh thái học đặc trưng như: mật độ, kích thước, thành phần tuổi, thành phần giới tính, tỉ lệ sinh, tỉ lệ tử, kiểu phân bố trong không gian và kiểu tăng trưởng (Anderson, 1985). Ổ sinh thái không gian, sinh cảnh và tập tính lựa chọn sinh cảnh sống của động vật hoang dã Ổ sinh thái không gian (hay sinh cảnh lý tưởng) là không gian sinh thái mà ở đó tất cả các nhân tố sinh thái của môi trường nằm trong giới hạn sinh thái quy định sự tồn tại và phát triển lâu dài của một loài động vật hoang dã nào đó. Sinh cảnh hay nơi ở là không gian cư trú của động vật hoang dã, và có thể chứa nhiều ổ sinh thái khác nhau của các loài khác nhau (Odum, 1971; Anderson, 1985).

Tập tính lựa chọn sinh cảnh sống là chỉ sự lựa chọn hoặc sở thích của động vật với kiểu địa điểm/nơi sinh sống (Anderson, 1985). Hiển nhiên, mọi loài động vật đều chỉ có thể sinh sống ở trong phạm vi không gian nhất định của môi trường. Nhưng trạng thái phân bố hiện thực của mỗi loài động vật là LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 thông qua quá trình như thế nào mà hoàn thành, các nhà sinh thái học mới giải thích được cho rất ít loài; hiện tại mới dừng lại ở lý giải mối quan hệ giữa lựa chọn của một loài động vật nào đó đối với một số sinh cảnh chúng cư trú. Quản lý động vật hoang dã và quản lý để bảo tồn động vật hoang dã Quản lý động vật hoang dã là sự vận hành các quần thể động vật và môi trường sống của chúng, cùng với những tương tác giữa hai yếu tố này, để đạt được một mục tiêu đã xác định trước (Ma et al, 2014).

Một số mục tiêu thường được xác định trong công tác quản lý động vật hoang dã gồm: săn bắt thể thao, phục vụ loại hình du lịch xem ngắm động vật, bảo tồn động vật quý hiếm, phòng trừ động vật gây hại. Đối với các loài động vật hoang dã quý hiếm, có nguy cơ tuyệt chủng thì mục tiêu trước mắt sẽ là bảo tồn; lúc này mọi hoạt động can thiệp của nhà quản lý đều hướng tới duy trì và phát triển số lượng của loài động vật. Nhiệm vụ này đòi hỏi sự hiểu biết cả mặt khoa học lẫn nghệ thuật; khi thực hiện quản lý không những quan tâm đến các quần thể động vật và sinh cảnh sống của chúng, còn phải quan tâm đến công tác tuyên truyền giáo dục để cộng đồng xã hội quan tâm ủng hộ sự nghiệp bảo tồn đối tượng loài động vật hoang dã (Ma et al, 2014). Tổng quan về thú ăn thịt nhỏ trên thế giới và ở Việt Nam Thú ăn thịt nhỏ (small Carnivore) trong nghiên cứu này chỉ các loài thú thuộc 3 họ (họ Chồn - Mustelidae, họ Cầy - Viverridae và họ Cầy lỏn - Herpestidae) của bộ thú Ăn thịt (Carnivora), có thể trọng dưới 15 kg (Schreiber et al.

Cầy mực không được tính vì có trọng lượng của cá thể trưởng thành trên 15 kg. Các loài thú trong các họ Thú ăn thịt khác tuy có kích thước nhỏ (thể trọng có thể nhỏ hơn 15 kg) cũng không được bàn đến trong nghiên cứu này. Trên toàn cầu 3 họ thú ăn thịt nhỏ rất đa dạng về thành phần loài. Họ Cầy (Viverridae) có tới 33 loài thuộc 23 giống, 4 phân họ đã được mô tả LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 (Schreiber et al.

Họ Cầy lỏn (Herpestidae) có 37 loài trong 13 giống; trong khi đó họ Chồn (Mustelidae) có tới 65 loài thuộc 23 giống, 2 phân họ (Nowark, 2005). Đến nay, ở Việt Nam đã mô tả được 24 loài thú ăn thịt nhỏ; trong đó họ Cầy (Viverridae) có 4 phân họ với 9 giống, 11 loài; họ Chồn (Mustelidae) có 2 phân họ, 7 giống, 11 loài; họ Cầy lỏn (Herpestidae) chỉ có 01 giống, 2 loài (Nguyễn Xuân Đặng và Lê Xuân Cảnh, 2009). Trong 24 loài thú ăn thịt nhỏ có phân bố tự nhiên ở Việt Nam; 9 loài có tên trong Sách đỏ IUCN, 11 loài có tên trong Sách Đỏ Việt Nam, trong đó loài Cầy rái cá (Cynogale bennetti) đã bị tuyệt chủng (EX), 13 loài có tên trong phụ lục của NĐ 06/2019 và 4 loài có tên trong phụ lục của NĐ160/2013 (Bảng 1. Danh lục thú ăn thịt nhỏ ở Việt Nam Tên loài Tình trạng bảo tồn TT SĐT SĐV NĐ0 NĐ1 loài Tên phổ thông Tên khoa học G N 6 60 I.

Họ Cầy Viverridae I. Phân họ Paradoxurinae Arctogalidia trivirgata 1 Cầy tai trắng LR IIB (Gray, 1832) 2 Cầy vòi mốc Paguma larvata (Smith, 1827) IIB Paradoxurus hermaphroditus 3 Cầy vòi đốm IIB (Pallas, 1777) I. Phân họ Hemigalinae Chrotogale owstoni Thomas, 4 Cầy vằn bắc EN VU IIB 1912 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 Tên loài Tình trạng bảo tồn TT SĐT SĐV NĐ0 NĐ1 loài Tên phổ thông Tên khoa học G N 6 60 Hemigalus derbyanus 5 Cầy vằn nam NT DD (Gray, 1837) 6 Cầy rái cá Cynogale bennetti Gray, 1837 EN EX I. Phân họ Prionodontinae Prionodon pardicolor 7 Cầy gấm VU IB Hogdson, 1842 I.

Phân họ Viverrinae 8 Cầy giông sọc Viverra megaspila Blyth, 1862 EN VU IIB Cầy giông tây Viverra tainguensis Socolov, 9 VU nguyên Rozhenov, Pham T A, 1997 10 Cầy giông Viverra zibetha Linnaeus, 1758 IIB Viverricula indica 11 Cầy hương IIB (Geoffroy Saint- Hilaire, 1803) II. Họ Cầy lỏn Herpestidae Herpestes javanicus 12 Cầy lỏn tranh (Geoffroy Saint- Hilaire, 1818) Herpestes urva 13 Cầy móc cua (Hogdson, 1836) III. Họ Chồn Mustelidae III. Phân họ Lutrinae LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 7 Tên loài Tình trạng bảo tồn TT SĐT SĐV NĐ0 NĐ1 loài Tên phổ thông Tên khoa học G N 6 60 14 Rái cá vuốt bé Aonyx cinerea (Illiger, 1815) VU VU IB Có 15 Rái cá thường Lutra lutra (Linnaeus, 1758) NT VU IB Có Rái cá lông 16 Lutra sumatrana (Gray, 1865) EN EN IB Có mũi Rái cá lông Lutrogale perspicillata 17 VU EN IB Có mượt (Geoffroy Saint- Hilaire, 1826) III.

Phân họ Mustelinae Arctonyx collaris F. Cuvier, 18 Lửng lợn VU 1825 19 Chồn vàng Martes flavigula (Boddaert, 1785) Chồn bạc Melogale moschata 20 má bắc (Gray, 1831) Chồn bạc Melogale personata Geoffroy 21 má nam Saint - Hilaire, 1831 Triết bụng Mustela kathiah Hogdson, 22 vàng 1835 Triết bụng 23 Mustela nivalis Linnaeus, 1766 trắng 24 Triết chỉ lưng Mustela strigidorsa Gray, 1853 IIB Tổng 9 11 13 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 8 Chú giải: SĐTG - Sách Đỏ thế giới của IUCN, 2020; SĐVN - Sách Đỏ Việt Nam, 2007 (EX - Tuyệt chủng; EN - Nguy cấp; VU - Sẽ nguy cấp, NT - Gần bị đe dọa; LR - Đe dọa thấp; DD - Thiếu dẫn liệu); NĐ06 - Nghị định 06/2019/NĐ-CP về quản lý thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm và thực thi Công ước về buôn bán quốc tế các loài động vật, thực vật hoang dã nguy cấp (IB - Động vật rừng nghiêm cấm khai thác sử dụng và thuộc PL1 của CITES, IIB - Động vật rừng hạn chế khai thác sử dụng và thuộc PL2 của CITES); NĐ160 - Nghị định 160/2013/NĐ-CP về tiêu chí xác định loài và chế độ quản lý loài thuộc danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ (Có - Có tên trong phụ lục của Nghị định). Lược sử nghiên cứu thú ăn thịt nhỏ tại KBTTN Pù Hoạt Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt được thành lập nhằm bảo tồn các hệ sinh thái và các loài động thực vật đặc trưng cho vùng Bắc Trung Bộ Việt Nam. Không chỉ có giá trị đa dạng sinh học; Pù Hoạt còn có vai trò quan trọng trong phòng hộ đầu nguồn sông Hiếu (Nghệ An), sông Chu (Thanh Hóa), cũng như là nguồn sinh thủy của các thủy điện: Hủa Na, Sao Va, Bản Mòng, Cửa Đạt.

KBTTN Pù Hoạt cũng là một trong ba khu rừng đặc dụng nằm trong khu dự trữ sinh quyển miền Tây Nghệ An, được Tổ chức giáo dục, khoa học và văn hóa Liên hiệp quốc (UNESCO) công nhận ngày 20/09/2007. Năm 1997, trong báo cáo khảo sát xây dựng dự án đầu tư thành lập KBTTN Pù Hoạt đã ghi nhận có 45 loài thú thuộc 16 họ và 6 bộ; trong đó có 7 loài thú ăn thịt nhỏ, gồm: Chồn bạc má bắc - Melogale moschata, Lửng lợn - Arctonyx collaris, Cầy giông - Viverra zibetha, Cầy hương - Viverricula indica, Cầy vòi đốm - Paradoxorus hermaphroditus, Cầy vòi mốc - Paguma larvata và Cầy móc cua - Herpestes urva (Ủy ban nhân dân tỉnh Nghệ An, 1997). Năm 2000, Chương trình nghiên cứu rừng của Frontier Việt Nam đã điều tra tại vùng rừng Pù Hoạt và ghi nhận được 61 loài thú; trong đó bổ sung thêm 4 loài thú ăn thịt nhỏ (Chồn vàng, Rái cá thường, Cầy vằn bắc và Cầy LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 9 lỏn), nâng số loài thú ăn thịt nhỏ trong KBTTN Pù Hoạt lên 11 loài (Osborn et al, 2000). Năm 2009 - 2010, với sự hỗ trợ kinh phí của tổ chức bảo tồn quốc tế (CI), Nguyễn Đức Lành đã lựa chọn điều tra khu hệ thú KBTTN Pù Hoạt cho đề tài luận văn thạc sĩ của mình; kết quả đã thống kê và ghi nhận được 96 loài thú; trong đó bổ sung thêm 4 loài thú ăn thịt nhỏ (gồm: Triết chỉ lưng, Triết bụng vàng, Cầy giông sọc và Cầy gấm), nâng tổng số loài thú ăn thịt nhỏ ở KBTTN Pù Hoạt lên 15 loài (Lê Vũ Khôi và cộng sự, 2009).

Từ năm 2010 đến nay, chưa có báo cáo mang tính chất nghiên cứu nào về khu hệ thú ở KBTTN Pù Hoạt. Như vậy, các đợt điều tra nghiên cứu về thú ăn thịt nhỏ tại KBTTN Pù Hoạt mới dừng lại ở việc thống kê thành phần loài. Chưa có báo cáo nghiên cứu nào tiếp cận nghiên cứu sinh thái học quần thể các loài thú ăn thịt nhỏ.