Luận văn thạc sĩ hay nghiên cứu đặc điểm sinh thái học quần thể của các loài khỉ cercopithecinae gray 1821 tại khu bảo tồn thiên nhiên pù huống tỉnh nghệ an

Nghiên cứu đặc điểm sinh thái học quần thể khỉ cercopithecinae tại khu bảo tồn thiên nhiên Pù Huống, Nghệ An, mang lại cái nhìn sâu sắc về bảo tồn.

• Tác giả: Nguyễn Hữu Trường
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Đắc Mạnh
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Quản Lý Tài Nguyên Rừng
• Đề tài: Nghiên Cứu Đặc Điểm Sinh Thái Học Quần Thể Của Các Loài Khỉ (Cercopithecinae Gray, 1821) Tại Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Pù Huống, Tỉnh Nghệ An
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sỹ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Tổng quan về thú họ phụ Khỉ
• 1.2. Danh lục thú họ phụ Khỉ ở Việt Nam
• 1.3. Hình thái loài Khỉ mặt đỏ
• 1.4. Khỉ mặt đỏ
• 1.5. Khỉ mốc
• 1.6. Khỉ vàng
• 1.7. Khỉ đuôi lợn
• 1.8. Khỉ đuôi dài
• 2. ĐẶT VẤN ĐỀ
• 3. MỤC TIÊU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 3.1.1. Mục tiêu tổng quát
• 3.1.2. Các mục tiêu cụ thể
• 3.2. Nội dung nghiên cứu
• 3.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 3.3.2. Phạm vi nghiên cứu
• 3.4. Phương pháp nghiên cứu
• 3.4.1. Các phương pháp điều tra thu thập số liệu
• 3.4.2. Các phương pháp thống kê xử lý số liệu
• 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Tình trạng quần thể của từng loài Khỉ tại KBTTN Pù Huống
• 4.2. Lựa chọn sinh cảnh sống và cạnh tranh giữa loài của các loài Khỉ tại Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Huống
• 4.2.1. Đặc điểm sinh cảnh ưa thích của các loài Khỉ tại Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Huống
• 4.2.2. Đánh giá mức độ cạnh tranh sinh cảnh sống giữa các loài Khỉ tại Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Huống
• 4.3. Định hướng giải pháp quản lý để bảo tồn các loài Khỉ tại Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Huống
• 4.3.1. Công tác quy hoạch phân khu ưu tiên bảo tồn Khỉ
• 4.3.2. Công tác quản lý các quần thể Khỉ và sinh cảnh sống của chúng
• 4.3.3. Công tác nghiên cứu tiếp theo để bảo tồn các loài Khỉ
• KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu sinh thái học quần thể khỉ Cercopithecinae tại Pù Huống

Nghiên cứu sinh thái học quần thể khỉ Cercopithecinae tại Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Huống, Nghệ An, đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn đa dạng sinh học. Khu vực này là nơi sinh sống của nhiều loài khỉ quý hiếm, có giá trị sinh thái cao. Việc nghiên cứu giúp hiểu rõ hơn về đặc điểm sinh thái, hành vi và sự phân bố của các loài khỉ trong môi trường tự nhiên.

1.1. Đặc điểm sinh thái của khỉ Cercopithecinae tại Pù Huống

Khỉ Cercopithecinae sống trong các khu rừng nhiệt đới và á nhiệt đới, nơi có nguồn thức ăn phong phú. Chúng thường kiếm ăn trên cây và dưới đất, với chế độ ăn đa dạng từ trái cây đến côn trùng.

1.2. Vai trò của khỉ trong hệ sinh thái Pù Huống

Khỉ đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì cân bằng sinh thái. Chúng giúp phát tán hạt giống và kiểm soát số lượng côn trùng, từ đó góp phần bảo vệ môi trường sống của nhiều loài động thực vật khác.

II. Thách thức trong bảo tồn khỉ Cercopithecinae tại Pù Huống

Bảo tồn khỉ Cercopithecinae tại Pù Huống gặp nhiều thách thức. Sự suy giảm môi trường sống do khai thác rừng và biến đổi khí hậu là những yếu tố chính ảnh hưởng đến quần thể khỉ. Việc nghiên cứu và đánh giá tình trạng quần thể là cần thiết để đưa ra các giải pháp bảo tồn hiệu quả.

2.1. Tác động của môi trường đến quần thể khỉ

Môi trường sống của khỉ đang bị đe dọa bởi các hoạt động khai thác rừng và ô nhiễm. Điều này dẫn đến sự suy giảm số lượng và đa dạng của các loài khỉ tại khu vực này.

2.2. Các mối đe dọa từ con người

Sự xâm lấn của con người vào môi trường sống tự nhiên của khỉ gây ra nhiều vấn đề. Việc săn bắt và buôn bán trái phép cũng là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến sự suy giảm quần thể khỉ.

III. Phương pháp nghiên cứu sinh thái học quần thể khỉ tại Pù Huống

Nghiên cứu sinh thái học quần thể khỉ Cercopithecinae tại Pù Huống sử dụng nhiều phương pháp khác nhau. Các phương pháp này bao gồm khảo sát thực địa, phân tích mẫu và theo dõi hành vi của khỉ trong môi trường tự nhiên. Điều này giúp thu thập dữ liệu chính xác về tình trạng quần thể và hành vi của chúng.

3.1. Khảo sát thực địa và thu thập dữ liệu

Khảo sát thực địa được thực hiện để ghi nhận số lượng và phân bố của các loài khỉ. Dữ liệu được thu thập từ các khu vực khác nhau trong Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Huống.

3.2. Phân tích hành vi và sinh thái của khỉ

Phân tích hành vi của khỉ giúp hiểu rõ hơn về cách chúng tương tác với môi trường và các loài khác. Điều này cũng giúp xác định các yếu tố ảnh hưởng đến sự sinh trưởng và phát triển của quần thể.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn tại Pù Huống

Kết quả nghiên cứu về khỉ Cercopithecinae tại Pù Huống đã chỉ ra rằng quần thể khỉ đang gặp nhiều khó khăn trong việc duy trì sự sống. Các biện pháp bảo tồn cần được thực hiện để đảm bảo sự tồn tại của chúng trong tương lai. Những kết quả này có thể được áp dụng trong các chương trình bảo tồn và quản lý tài nguyên thiên nhiên.

4.1. Tình trạng quần thể khỉ tại Pù Huống

Kết quả cho thấy số lượng khỉ tại Pù Huống đang giảm sút do nhiều nguyên nhân khác nhau. Việc theo dõi thường xuyên là cần thiết để đánh giá tình trạng quần thể.

4.2. Giải pháp bảo tồn khỉ hiệu quả

Các giải pháp bảo tồn như bảo vệ môi trường sống, giáo dục cộng đồng và tăng cường quản lý tài nguyên thiên nhiên là rất quan trọng để bảo vệ khỉ tại Pù Huống.

V. Kết luận và triển vọng tương lai cho khỉ Cercopithecinae tại Pù Huống

Kết luận từ nghiên cứu cho thấy rằng việc bảo tồn khỉ Cercopithecinae tại Pù Huống là một nhiệm vụ cấp bách. Cần có sự hợp tác giữa các cơ quan chức năng và cộng đồng để thực hiện các biện pháp bảo tồn hiệu quả. Triển vọng tương lai phụ thuộc vào sự nỗ lực chung trong việc bảo vệ môi trường sống của khỉ.

5.1. Tầm quan trọng của bảo tồn khỉ

Bảo tồn khỉ không chỉ giúp duy trì đa dạng sinh học mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của khu vực. Khỉ là một phần quan trọng trong hệ sinh thái rừng.

5.2. Hướng đi tương lai cho nghiên cứu và bảo tồn

Nghiên cứu và bảo tồn khỉ cần được tiếp tục mở rộng. Các chương trình giáo dục và nâng cao nhận thức cộng đồng cũng cần được triển khai để hỗ trợ công tác bảo tồn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Các loài thú linh trưởng thuộc phân họ Khỉ (Cercopithecinae) giữ vai trò là nhóm sinh vật chỉ thị quan trọng cho chất lượng hệ sinh thái rừng nhiệt đới. Tại Việt Nam, toàn bộ 5 loài thuộc phân họ này đều là động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm được pháp luật bảo vệ nghiêm ngặt theo Nghị định 06/2019/NĐ-CP và Sách Đỏ Việt Nam. Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Huống tại tỉnh Nghệ An có tổng diện tích tự nhiên 50.075 ha, trải rộng trên địa giới hành chính của 11 xã thuộc 5 huyện vùng Tây Bắc Nghệ An. Đây là khu vực sinh thái nhạy cảm, giữ vị trí ưu tiên hàng đầu về bảo tồn đa dạng sinh học thú linh trưởng của dải rừng Bắc Trung Bộ.

Tuy nhiên, áp lực nhân sinh từ hơn 43.500 cư dân vùng đệm cùng 1.430 nhân khẩu sinh sống tại 3 thôn vùng lõi với tỷ lệ hộ nghèo lên đến 77% đang tạo sức ép rất lớn lên môi trường sống hoang dã. Trước đây, phần lớn các cuộc khảo sát tại Pù Huống mới dừng lại ở mức thống kê danh lục thành phần loài sơ lược. Đề tài luận văn thạc sĩ chuyên ngành Quản lý tài nguyên rừng tập trung đánh giá toàn diện thực trạng quần thể, đặc điểm sinh cảnh ưa thích và mức độ cạnh tranh không gian sống giữa 4 loài khỉ hiện diện tại khu bảo tồn.

Nghiên cứu được triển khai thực địa trong mùa Hè Thu năm 2019, bao phủ diện tích vùng mẫu điều tra 3.996 ha, tương đương 7,98% tổng diện tích toàn khu bảo tồn. Kết quả nghiên cứu cung cấp bộ cơ sở dữ liệu định lượng chính xác về mật độ, cấu trúc đàn và ổ sinh thái không gian, tạo luận cứ khoa học vững chắc cho công tác quy hoạch phân khu bảo tồn và quản lý bền vững tài nguyên rừng đặc dụng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết ổ sinh thái không gian của Hutchinson và mô hình phân chia tài nguyên sinh thái của MacArthur. Theo các mô hình này, các loài động vật hoang dã có cùng nguồn gốc phân loại và tập tính ăn tạp khi cùng sinh sống trong một sinh cảnh sẽ có xu hướng phân chia không gian sống hoặc tầng tán rừng nhằm giảm thiểu mức độ cạnh tranh trực tiếp. Các khái niệm cốt lõi được ứng dụng bao gồm: độ rộng ổ sinh thái theo chỉ số Levins, độ trùng lặp ổ sinh thái theo công thức Pianka, hệ số cạnh tranh giữa các loài, cùng khái niệm mật độ tương đối và mật độ tuyệt đối của quần thể.

Để lượng hóa tập tính lựa chọn sinh cảnh sống của các loài khỉ, luận văn thiết lập khung phân tích dựa trên 9 yếu tố hoàn cảnh môi trường chủ yếu:

• Độ cao tuyệt đối so với mực nước biển (từ dưới 300 m đến trên 1.400 m)
• Độ dốc địa hình và vị trí sườn dốc
• Hướng phơi sườn núi
• Cự ly tiếp cận nguồn nước mặt tự nhiên (khe, suối)
• Kiểu thảm thực vật rừng (rừng kín lá rộng thường xanh nhiệt đới, rừng thường xanh á nhiệt đới, rừng tre nứa, rừng phục hồi)
• Mật độ cây gỗ tầng ưu thế
• Cự ly đến các trục đường giao thông
• Cự ly đến khu dân cư và bản làng vùng lõi, vùng đệm

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được thu thập thông qua quy trình kết hợp đa tầng:

• Kế thừa và tổng hợp tư liệu từ các dự án điều tra lâm nghiệp và báo cáo đánh giá đa dạng sinh học trước đó.
• Phỏng vấn bán định hướng người dân địa phương và các thợ rừng giàu kinh nghiệm tại 7 xã khảo sát. Bảng hỏi được chuẩn hóa, kiểm tra chéo độ tin cậy và chấm điểm từ 0 đến 5 dựa trên khả năng mô tả đặc điểm hình thái qua bộ ảnh chuẩn 5 loài khỉ và mẫu vật thực tế.
• Khảo sát thực địa trực tiếp theo phương pháp điều tra tuyến dải (Line Transect). Hai nhóm công tác độc lập gồm 4 thành viên chuyên môn đã thực hiện 4 đợt khảo sát trên 34 tuyến điều tra với tổng chiều dài 133,2 km. Tổng thời gian quan sát ngoài hiện trường đạt 162,3 giờ. Chiều rộng dải quan sát cố định 300 m, tạo nên cỡ mẫu thực địa 39,96 km² (3.996 ha).

Phương pháp phân tích thống kê sinh thái học định lượng được lựa chọn nhằm xử lý tọa độ WGS84 từ thiết bị định vị GPS, tính toán tần suất bắt gặp, mật độ tương đối và mật độ tuyệt đối. Việc ứng dụng công thức Levins và Pianka giúp lượng hóa chính xác mức độ trùng lặp ổ sinh thái, loại bỏ hoàn toàn các nhận định cảm tính trong đánh giá tương tác liên loài.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã ghi nhận sự hiện diện thực tế của 4 loài thuộc phân họ Khỉ tại Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Huống: Khỉ vàng (Macaca mulatta), Khỉ mốc (Macaca assamensis), Khỉ cộc (Macaca arctoides) và Khỉ đuôi lợn (Macaca leonina). Khỉ vàng là loài có tần suất bắt gặp cao nhất và quy mô đàn lớn nhất, dao động từ 10 đến 40 cá thể mỗi đàn. Trong khi đó, Khỉ mốc và Khỉ cộc xuất hiện với quy mô đàn nhỏ hơn, phổ biến từ 5 đến 20 cá thể.

Về sinh cảnh ưa thích, hơn 75% các điểm ghi nhận đàn khỉ phân bố tập trung ở kiểu rừng kín lá rộng thường xanh mưa ẩm nhiệt đới và rừng kín thường xanh á nhiệt đới tại đai cao từ 500 m đến 1.200 m. Các khu vực này có mật độ cây gỗ tầng cao phong phú với các loài chiếm ưu thế thuộc họ Re, Dẻ, Sến, Táu, Giổi. Ngược lại, tại sinh cảnh rừng tre nứa thứ sinh và trảng cây bụi gần nương rẫy, tần suất bắt gặp các loài khỉ giảm hơn 60% so với khu vực rừng nguyên sinh ít bị tác động.

Độ rộng ổ sinh thái không gian cho thấy Khỉ vàng và Khỉ đuôi lợn có tính thích nghi sinh cảnh rộng hơn, có thể hoạt động linh hoạt ở nhiều đai cao và trạng thái rừng. Ngược lại, Khỉ cộc và Khỉ mốc có độ rộng ổ sinh thái hẹp hơn, ưu tiên các khu vực vách núi đá dốc hiểm trở và dông núi cao. Chỉ số trùng lặp ổ sinh thái Pianka giữa các cặp loài dao động ở mức trung bình, chứng minh các loài có sự phân chia không gian rõ rệt để hạn chế cạnh tranh trực tiếp.

Áp lực nhân sinh thể hiện rõ qua khoảng cách phân bố: hơn 70% các điểm bắt gặp khỉ nằm cách xa khu dân cư và đường giao thông trên 2.000 m, phản ánh tập tính né tránh các hoạt động gây xáo trộn từ con người.

Thảo luận kết quả

Sự phân bố của các loài khỉ tại Pù Huống chịu chi phối mạnh mẽ bởi tính sẵn có của nguồn thức ăn và mức độ an toàn của sinh cảnh. Rừng giàu và rừng trung bình tại đai cao 500 - 900 m cung cấp nguồn quả dại, chồi non và động vật không xương sống dồi dào quanh năm, đáp ứng tối ưu nhu cầu dinh dưỡng của các loài linh trưởng ăn tạp. Địa hình phân bậc rõ rệt từ 300 m đến đỉnh Pù Lon cao 1.447 m tạo nên các vi khí hậu đa dạng, thúc đẩy quá trình phân hóa sinh cảnh sống.

Sự cùng tồn tại của 4 loài khỉ mà không dẫn đến hiện tượng đào thải cạnh tranh được giải thích bởi cơ chế chia sẻ không gian theo chiều thẳng đứng và thời gian hoạt động. Khỉ cộc dành nhiều thời gian kiếm ăn và di chuyển dưới mặt đất hoặc lật đá tìm mồi, trong khi Khỉ mốc, Khỉ vàng và Khỉ đuôi lợn hoạt động chủ yếu trên tầng tán cây ở độ cao từ 10 đến 25 m.

Các dữ liệu này có thể được trực quan hóa hiệu quả thông qua bản đồ phân bố GIS tích hợp 34 tuyến điều tra, kết hợp biểu đồ cột so sánh mật độ tương đối giữa các loài và bảng ma trận thể hiện hệ số trùng lặp ổ sinh thái không gian Pianka.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu thực địa, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp quản lý trọng tâm:

• Quy hoạch phân khu bảo vệ nghiêm ngặt: Thiết lập vùng ưu tiên bảo tồn linh trưởng với diện tích khoảng 15.000 ha rừng giàu và rừng trung bình ở đai cao trên 500 m, tập trung tại các khu vực Khe Cô, Khe Bô, Dông Pù Huống và đỉnh Pù Lon. Mục tiêu giảm 85% các vụ xâm hại rừng trong giai đoạn 2021 - 2025 do Ban quản lý KBTTN Pù Huống chủ trì thực hiện.
• Tăng cường tuần tra bảo vệ rừng dựa trên công nghệ: Ứng dụng công cụ quản trị dữ liệu tuần tra không gian SMART trên 34 tuyến trọng điểm. Duy trì tần suất tối thiểu 2 đợt tuần tra mỗi tháng trên từng tuyến, hướng tới mục tiêu tháo dỡ 100% bẫy thú và ngăn chặn triệt để tình trạng săn bắn khỉ trái phép từ năm 2021 do Hạt Kiểm lâm Pù Huống phối hợp với tổ bảo vệ rừng thôn bản.
• Thúc đẩy chuyển đổi sinh kế bền vững cho cộng đồng: Xây dựng các mô hình nông lâm kết hợp, trồng cây dược liệu dưới tán rừng và phát triển du lịch sinh thái cộng đồng cho 275 hộ dân tại 3 thôn vùng lõi (Na Kho, Xốp Kho, Na Ngân). Đặt mục tiêu giảm tỷ lệ hộ nghèo vùng lõi từ 77% xuống dưới 35% trước năm 2026 dưới sự điều phối của UBND huyện Tương Dương và Sở Nông nghiệp & PTNT Nghệ An.
• Duy trì chương trình giám sát sinh học dài hạn: Thiết lập mạng lưới bẫy ảnh tự động (Camera Trap) tại các điểm nóng sinh cảnh, định kỳ 2 năm một lần đánh giá biến động số lượng cá thể và độ rộng ổ sinh thái của 4 loài khỉ đến năm 2030 do Ban quản lý phối hợp cùng các viện nghiên cứu lâm nghiệp triển khai.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là nguồn tài liệu chuyên khảo có giá trị cao cho nhiều nhóm đối tượng:

• Ban quản lý các khu bảo tồn thiên nhiên và vườn quốc gia: Cung cấp tài liệu thực tiễn và mô hình phương pháp luận chuẩn xác để xây dựng phương án quản lý rừng bền vững và kế hoạch hành động bảo tồn các loài linh trưởng nguy cấp.
• Cơ quan quản lý nhà nước và lực lượng Kiểm lâm: Cung cấp cơ sở khoa học để hoạch định chính sách bảo vệ động vật hoang dã, phân định ranh giới phân khu chức năng và bố trí nguồn lực tuần tra hiệu quả tại các địa bàn trọng điểm.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên ngành Lâm nghiệp, Sinh thái học: Là tài liệu tham khảo chất lượng về kỹ thuật điều tra tuyến dải, phương pháp phỏng vấn bán định hướng và quy trình tính toán các chỉ số ổ sinh thái không gian (Levins, Pianka).
• Các tổ chức phi chính phủ và quỹ bảo tồn quốc tế: Cung cấp dữ liệu thực địa cập nhật để xây dựng các hồ sơ dự án tài trợ bảo tồn đa dạng sinh học và hỗ trợ sinh kế cho cộng đồng dân tộc thiểu số vùng đệm.

Câu hỏi thường gặp

Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Huống hiện có bao nhiêu loài khỉ sinh sống tự nhiên?
Nghiên cứu đã xác định có 4 loài khỉ sinh sống tự nhiên gồm Khỉ vàng, Khỉ mốc, Khỉ cộc và Khỉ đuôi lợn. Cả 4 loài đều thuộc nhóm IIB theo Nghị định 06/2019/NĐ-CP và được xếp ở các bậc nguy cấp khác nhau trong Sách Đỏ Việt Nam và Danh lục Đỏ thế giới IUCN.

Phương pháp nào được sử dụng để xác định mật độ và phân bố các loài khỉ?
Nghiên cứu áp dụng phương pháp điều tra theo tuyến dải kết hợp phỏng vấn bán định hướng. Tổng cộng 34 tuyến khảo sát với chiều dài 133,2 km đã được thực hiện bởi 2 nhóm điều tra viên trong 162,3 giờ, sử dụng thiết bị GPS định vị tọa độ và xử lý bằng các công thức sinh thái học định lượng.

Các loài khỉ tại Pù Huống chia sẻ sinh cảnh sống như thế nào để giảm cạnh tranh?
Các loài phân hóa theo độ cao địa hình và tầng tán rừng. Khỉ cộc chủ yếu kiếm ăn trên mặt đất ở các sườn núi dốc, trong khi Khỉ mốc, Khỉ vàng và Khỉ đuôi lợn hoạt động nhiều hơn trên tầng tán cây cao từ 10 đến 25 m, giúp duy trì chỉ số trùng lặp ổ sinh thái ở mức cân bằng.

Mối đe dọa lớn nhất đối với quần thể khỉ tại Pù Huống là gì?
Mối đe dọa chính đến từ áp lực dân sinh của 112 thôn vùng đệm và 3 thôn vùng lõi với tỷ lệ nghèo 77%. Các hoạt động bẫy bắt động vật hoang dã, khai thác lâm sản phụ và làm nương rẫy làm phân mảnh sinh cảnh tự nhiên của các đàn khỉ.

Luận văn đóng góp giá trị thực tiễn nổi bật nào cho công tác quản lý rừng đặc dụng?
Luận văn đã chuyển hóa các dữ liệu định tính thành bộ số liệu định lượng về 9 yếu tố hoàn cảnh và xác lập tọa độ các điểm nóng phân bố khỉ, giúp Ban quản lý Pù Huống quy hoạch chính xác 15.000 ha vùng ưu tiên bảo tồn nghiêm ngặt.

Kết luận

• Luận văn khẳng định sự hiện diện và hiện trạng ổn định của 4 loài khỉ quý hiếm gồm Khỉ vàng, Khỉ mốc, Khỉ cộc và Khỉ đuôi lợn tại Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Huống.
• Đã lượng hóa chi tiết ảnh hưởng của 9 yếu tố hoàn cảnh môi trường đến tập tính chọn sinh cảnh qua 34 tuyến điều tra dài 133,2 km trên diện tích vùng mẫu 3.996 ha.
• Xác định rõ cơ chế phân chia ổ sinh thái không gian và tầng tán hoạt động, giúp 4 loài cùng tồn tại mà không xảy ra cạnh tranh loại trừ.
• Nhận diện sâu sắc tác động từ hơn 43.500 dân cư vùng đệm và đề xuất giải pháp giảm nghèo cho 275 hộ dân vùng lõi nhằm giảm áp lực lên rừng tự nhiên.
• Cung cấp khung giải pháp toàn diện từ quy hoạch phân khu, tuần tra công nghệ SMART đến chương trình giám sát sinh học dài hạn.

Các bước tiếp theo cần tập trung số hóa bản đồ sinh cảnh GIS trước năm 2025 và triển khai đề án bẫy ảnh tự động giám sát linh trưởng giai đoạn 2021 - 2030. Các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và học viên quan tâm có thể khai thác toàn văn công trình luận văn để ứng dụng hiệu quả phương pháp nghiên cứu sinh thái học vào thực tiễn quản lý và bảo tồn tài nguyên rừng nhiệt đới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Các loài thú Linh trƣởng đƣợc coi là nhóm sinh vật chỉ thị cho chất lƣợng của hệ sinh thái rừng. Mỗi khi các loài linh trƣởng; đặc biệt là các loài Khỉ vắng mặt ở một khu rừng nào đó thì có nghĩa là chất lƣợng rừng ở đó đã bị suy giảm, không còn đủ khả năng cung cấp đủ thức ăn và nơi ở cho chúng. Trong chuỗi và lƣới thức ăn, các loài Khỉ vừa là những sinh vật tiêu thụ vừa là những mắt xích thức ăn quan trọng. Với vai trò là những sinh vật tiêu thụ, các loài Khỉ đều thích ăn quả, do đó đã mang rải các hạt, quả cây khắp trong vùng rừng chúng sống, từ đó góp phần mở rộng vùng phân bố tự nhiên của các loài cây.

Các loài Khỉ cũng ăn nhiều côn trùng và động vật gây hại cho sản xuất nông lâm nghiệp. Với vai trò là những vật làm thức ăn, lƣới thức ăn sẽ nghèo đi khi thiếu vắng các loài Khỉ. Nhiều loài động vật ăn thịt có sự phụ thuộc tƣơng đối lớn đối với con mồi là các loài Khỉ nhƣ: Báo hoa mai, Báo gấm, Chồn mác và nhiều loài chim ăn thịt ngày khác. Do đó, thực hiện bảo tồn các loài Khỉ và sinh cảnh sống của chúng sẽ đồng nghĩa với bảo vệ đƣợc nhiều loài động thực vật khác có liên quan, từ đó làm tăng tính đa dạng sinh học của rừng.

Khu bảo tồn thiên nhiên (KBTTN) Pù Huống đƣợc thành lập nhằm bảo tồn các hệ sinh thái và các loài động thực vật đặc trƣng cho vùng Bắc Trung Bộ Việt Nam. Do có tầm quan trọng trong công tác bảo tồn đa dạng sinh học thú Linh trƣởng, KBTTN Pù Huống đƣợc xem là “khu vực nhạy cảm - ƣu tiên” bảo tồn các loài thú Linh trƣởng. Hầu hết các đợt điều tra nghiên cứu liên quan đến thú Linh trƣởng tại KBTTN Pù Huống mới dừng lại ở việc thống kê thành phần loài (Kemp và Dilger, 1996; Chi cục kiểm lâm Nghệ An, 2002; Danida, 2003). Khảo sát năm 2010 của Viện sinh thái rừng & môi trƣờng có hƣớng đến việc đánh giá tình trạng quần thể từng loài Khỉ và dự đoán vùng phân bố thích hợp của các loài Khỉ trong KBTTN Pù Huống (Dự LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 2 án Quỹ bảo tồn rừng đặc dụng Việt Nam, 2010).

Tuy nhiên, thông tin về tình trạng quần thể các loài Khỉ còn khá sơ lƣợc, đồng thời chƣa thu thập đủ bộ dữ liệu về đặc điểm sinh thái học quần thể làm cơ sở khoa học vững chắc cho xây dựng kế hoạch bảo tồn loài. Bởi vậy, tôi thực hiện đề tài: “Nghiên cứu đặc điểm sinh thái học quần thể của các loài Khỉ (Cercopithecinae Gray, 1821) tại Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Huống, tỉnh Nghệ An”, với mong muốn cập nhật và chi tiết hóa thông tin về tình trạng quần thể, xác định đặc điểm sinh cảnh ƣa thích của các loài Khỉ và mức độ canh tranh không gian sống giữa loài tại đây, từ đó cung cấp cơ sở khoa học cho công tác quản lý để bảo tồn các loài Khỉ tại KBTTN Pù Huống. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 3 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Tổng quan về thú họ phụ Khỉ Họ phụ Khỉ (Cercopithecinae) gồm những loài thú ăn tạp, hoạt động cả trên cây và trên mặt đất.

Tay và chân ôm cây đƣợc khi leo trèo, các ngón có móng dẹp. Có chai mông, đuôi không cầm nắm đƣợc và có chiều dài thay đổi tùy loài. Dạ dày đơn, túi má lớn. Khi ăn, Khỉ thƣờng tích đầy thức ăn vào túi má lớn, sau đó tìm chỗ an toàn ngồi nhai lại.

Khỉ sống thành đàn lớn nhiều đực; thức ăn bao gồm quả cây, hạt, chồi, côn trùng, thằn lằn, ếch nhái, cua, ốc. Thú họ phụ Khỉ phân bố ở các khu rừng nhiệt đới và á nhiệt đới Châu Phi, Châu Á và Châu Mỹ. Ở Việt Nam, họ phụ Khỉ có 05 loài thuộc 01 giống; và cả 05 loài đều thuộc diện nguy cấp, quý, hiếm đƣợc pháp luật bảo vệ (Nguyễn Xuân Đặng và Lê Xuân Cảnh, 2009). Danh lục thú họ phụ Khỉ ở Việt Nam Tên loài Tình trạng bảo tồn TT Tên phổ NĐ06/ loài Tên khoa học SĐTG SĐVN CITES thông NĐ160 Macaca arctoides 1 Khỉ mặt đỏ VU VU PL2 IIB/0 (I.

Geoffroy, 1831) Macaca assamensis 2 Khỉ mốc NT VU PL2 IIB/0 (McClelland, 1840) Macaca mulatta 3 Khỉ vàng LR PL2 IIB/0 (Zimmermann, 1780) Macaca leonina 4 Khỉ đuôi lợn VU VU PL2 IIB/0 (Blyth, 1863) Macaca fascicularis 5 Khỉ đuôi dài LR PL2 IIB/0 (Raffles, 1821) LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 Chú giải: SĐTG - Sách Đỏ thế giới của IUCN, 2020; SĐVN - Sách Đỏ Việt Nam, 2007 (VU - Sẽ nguy cấp, NT - Gần bị đe dọa; LR - Đe dọa thấp); CITES - Công ƣớc quốc tế về buôn bán các loài động thực vật hoang dã nguy cấp, 2019 (PL1 - Nghiêm cấm buôn bán quốc tế, PL2 - Hạn chế buôn bán quốc tế); NĐ06 - Nghị định 06/2019/NĐ-CP về quản lý thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm và thực thi Công ƣớc về buôn bán quốc tế các loài động vật, thực vật hoang dã nguy cấp (IB - Động vật rừng nghiêm cấm khai thác sử dụng, IIB - Động vật rừng hạn chế khai thác sử dụng); NĐ160 - Nghị định 160/2013/NĐ-CP về tiêu chí xác định loài và chế độ quản lý loài thuộc danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm đƣợc ƣu tiên bảo vệ (0 - Không có tên trong phụ lục của Nghị định). Khỉ mặt đỏ (Macaca arctoides) Hình 1. Hình thái loài Khỉ mặt đỏ (con cái trƣởng thành) (Nguồn ảnh: Ban quản lý KBTTN Phong Điền, Thừa Thiên Huế) LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 Khỉ mặt đỏ còn có tên gọi khác là Khỉ cộc; là loài có kích thƣớc lớn nhất trong họ phụ Khỉ với đuôi rất ngắn (2 - 3 cm). Thân mập chắc; bộ lông dầy, sợi lông dài.

Mặt lƣng màu nâu sẫm tới nâu đỏ hoặc đen. Lông ở lƣng và hai bên đầu thƣờng rất dài, rậm và có thể tạo thành râu cằm ở con đực. Lông phần bụng thƣa, màu nhạt hơn phần lƣng. Da trần ở mặt rộng; da trên mắt và trên gò má đỏ thẫm, đôi khi màu đỏ xanh.

Chai mông lớn, không có lông. Đuôi ngắn và trụi lông (giống cành cây cụt). Con non mới đẻ màu trắng sữa (Phạm Nhật, 2002; Nguyễn Xuân Đặng và Lê Xuân Cảnh, 2009). Khỉ cộc sống theo đàn, luôn có một con đực to khỏe làm con đầu đàn.

Khi kiếm ăn cũng nhƣ lúc nghỉ chuốt lông, con đầu đàn thƣờng đi tách riêng một mình và luôn ở vị trí cao hơn để quan sát xung quanh tốt hơn; nó luôn thận trọng và cảnh giác với mọi tiếng động và vật lạ xung quanh. Số lƣợng con trong một đàn Khỉ cộc thay đổi từ 5 - 21 cá thể, phụ thuộc vào điều kiện an toàn và khả năng cung cấp thức ăn của sinh cảnh (Phạm Nhật, 2002). Khỉ cộc kiếm ăn cả ngày, thƣờng không có hiện tƣợng nghỉ trƣa mà chúng có các đợt nghỉ ngắn trong lúc kiếm ăn. Hiện tƣợng nghỉ trƣa của Khỉ cộc chủ yếu diễn ra trong mùa nóng và thời gian nghỉ cũng rất ngắn.

Sinh hoạt của đàn Khỉ cộc khá im lặng, không náo nhiệt nhƣ Khỉ vàng kể cả lúc ngồi chuốt lông cho nhau; ngoại trừ những con nhỏ vật lộn và nô đùa nhau. Thỉnh thoảng chúng phát tiếng “khoọc khoọc” nhỏ, nhẹ để gọi bầy hoặc để báo hiệu cho nhau di chuyển điểm kiếm ăn (Phạm Nhật, 2002). Hoạt động kiếm ăn của Khỉ cộc diễn ra cả trên cây lẫn dƣới đất song thời gian ở dƣới đất nhiều hơn. Các con nhỏ, con nhỡ và con cái thƣờng kiếm ăn trên cây; chúng có thể bò theo các cành nhỏ để hái lá non hoặc quả chín đầu cành.

Các con già chỉ kiếm ăn trên mặt đất, chúng lƣợm những lá quả rụng hoặc do các con kiếm ăn trên cây làm rơi xuống. Trên đất, ngoài quả rụng Khỉ cộc còn lật đá bắt các loài động vật nhỏ (Dế mèn, Dế dũi, Dán rừng, Châu chấu, Nhái. Khi di chuyển địa điểm kiếm ăn, đàn Khỉ cộc LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 thƣờng xuống đất để đi. Thỉnh thoảng gặp một số con bán trƣởng thành di chuyển trên cành cây (Phạm Nhật, 2002).

Khỉ mốc (Macaca assamensis) Khỉ mốc là loài có kích thƣớc trung bình trong họ phụ Khỉ với chiều dài đuôi từ 1/3 - 1/2 chiều dài thân - đầu. Mặt lƣng rậm lông, màu vàng nhạt tới nâu sẫm hoặc nâu nhạt. Mặt bụng thƣa lông, sáng màu hơn mặt lƣng và thƣờng có màu xanh nhạt. Đuôi có lông dài và thƣờng rủ xuống.

Lông trên đỉnh đầu mọc rẽ sang phải và sang trái, đồng thời xoáy ở trên gốc tai. Chai mông lớn; lông vùng háng, quanh hai chai mông mọc sát đến tận bờ chai mông (Nguyễn Xuân Đặng và Lê Xuân Cảnh, 2009). Hình thái loài Khỉ mốc Khỉ mốc sống theo đàn, nhƣng số lƣợng con trong một đàn không nhiều. Số lƣợng cá thể trong một đàn ở Khỉ mốc luôn ít hơn các loài Khỉ khác ở Việt Nam; chƣa gặp đàn Khỉ mốc nào đông trên 20 con.

Tổ chức đàn ở Khỉ mốc có nhiều đặc điểm giống Khỉ cộc với một con đực to khỏe làm đầu đàn; tuy nhiên vai trò của con đầu đàn thể hiện không rõ nét nhƣ ở đàn Khỉ cộc (Phạm Nhật, 2002). LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 7 Khỉ mốc kiếm ăn ngày hai buổi, sáng và chiều, trƣa nghỉ. Hoạt động kiếm ăn của Khỉ cộc diễn ra cả trên cây lẫn dƣới đất song thời gian ở trên cây nhiều hơn. Một đặc điểm quan trọng trong tập tính kiếm ăn của Khỉ mốc là rất trầm lặng, kể cả khi đàn Khỉ ngồi chuốt lông thì các con nhỏ cũng ít nô đùa.

Có thể do tính trầm lặng, kín đáo và không phát tiếng kêu trong quá trình kiếm ăn nên tần số phát hiện Khỉ mốc trên thực địa không cao (Phạm Nhật, 2002). Khỉ vàng (Macaca mulatta) Hình 1. Hình thái loài Khỉ vàng (Nguồn ảnh: Ban quản lý VQG Bái Tử Long, Quảng Ninh) Là loài có kích thƣớc nhỏ trong họ phụ Khỉ (chỉ to hơn Khỉ đuôi dài) với chiều dài đuôi từ 1/2 - 3/4 chiều dài thân - đầu. Khỉ vàng có bộ lông mỏng về mùa hè và dày về mùa đông.

Lƣng màu nâu vàng, phớt xám ở vai và phớt đỏ ở sƣờn. Bụng trắng đục. Phần mông và phía trên hai đùi màu hung đỏ/râu LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Mặt thƣờng đỏ, lông trên đỉnh đầu hƣớng ra sau.

Điểm khác với Khỉ mốc là quanh bờ chai mông không có lông, để lộ một vùng da trần (Phạm Nhật, 2002; Nguyễn Xuân Đặng và Lê Xuân Cảnh, 2009).