MỞ ĐẦU Trong một hệ sinh thái, mỗi loài sinh vật cũng như các yếu tố môi trường đều góp phần quan trọng trong việc duy trì tính cân bằng của dòng vật chất – năng lượng, tính ổn định và bền vững của hệ thống. Bất cứ sự thay đổi nào trong các thành phần này đều có thể tạo ra những hiệu ứng ảnh hưởng tới trạng thái cân bằng của hệ và do đó việc duy trì trạng thái cân bằng của hệ mang ý nghĩa sống còn đối với bất kỳ hệ sinh thái nào, tự nhiên hay nhân tạo. Trong tự nhiên, hệ sinh thái luôn có một cơ chế tự bảo vệ hay tự phục hồi thế cân bằng tuy nhiên khả năng luôn có một điểm tới hạn mà tại đó khi một hoặc nhiều thành phần của hệ bị tác động quá mạnh, nó sẽ không khôi phục lại được từ đó kéo theo sự sụp đổ mang tính hệ thống. Do vậy, hiểu biết về mỗi thành phần, mối quan hệ giữa chúng là yêu cần tiên quyết trước khi cân nhắc tác động lên một thành phần nào đóđể không tác động xấu đến sự cân bằng của toàn bộ hệ thống đồng thời cũng là cơ sở khoa học vững chắc cho công tác bảo tồn đa dạng sinh học, đặc biệt là tại các vườn quốc gia, khu bảo tồn thiên.
Vườn Quốc gia Cúc Phương (hay rừng Cúc Phương) là một khu bảo tồn thiên nhiên, khu rừng đặc dụng nằm trên địa phận ranh giới 3 khu vực Tây Bắc, châu thổ sông Hồng và Bắc Trung Bộ thuộc ba tỉnh: Ninh Bình, Hòa Bình, Thanh Hóa. Vườn quốc gia này có hệ động thực vật phong phú đa dạng mang đặc trưng rừng mưa nhiệt đới. Nhiều loài động thực vật có nguy cơ tuyệt chủng cao được phát hiện và bảo tồn tại đây. Trong đó, bộ Linh trưởng là một trong những nhóm sinh vật quan trọng được bảo tồn tại đây với 8 loài đang sinh sống trong tự nhiên và một trung tâm cứu hộ thú linh trưởng hiện đang nuôi dưỡng 160 cá thể thuộc 15 loài.
Về tập tính , các loài li nh trưởng thường lựa cho ̣n ăn các bô ̣ phâ ̣n th ực vâ ̣t (lá, hoa, quả, hạt,.) của một số nhất định các loài cây hiện có trong t ự nhiên để đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng của mình. Tuy nhiên, trong tự nhiên, thành phần và sinh khối của các loài th ực vâ ̣t th ường biế n đô ̣ng nhiề u theo th ời gian và không gian. Vì vậy, trong quá trình tiến hóa , ở mỗi loài linh tr ưởng đều hin ̀ h thành c ơ chế thić h nghi nhấ t định đố i với sự biế n đổ i này. Nghĩa là, mỗi loài linh trưởng chỉ lựa cho ̣n ăn mô ̣t số bô ̣ phâ ̣n 1 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com của một số loài th ực vâ ̣t nhấ t định.
Nế u thiế u các nguồ n th ực vâ ̣t này , sự số ng của quầ n thể linh trưởng sẽ bi ̣ảnh h ưởng, thâ ̣m chí quầ n thể có thể bi ̣suy giảm ho ặc tuyê ̣t chủng nếu nguồ n th ức ăn bi ̣thiế u nghiêm tro ̣ng và kéo dài. Vì vậy, hiểu biết về nhu cầu dinh dưỡng và c ơ chế lựa cho ̣n các loa ̣i th ức ăn trong thiên nhiên của loài sẽ giúp ích cho công tác quản lý bảo tồn các loài linh tr ưởng bị đe do ̣a tuyê ̣t chủng bao gồm cả việc kiểm soát số lượng cá thể linh trưởng trong tự nhiên và trong điều kiện nuôi nhốt. Mặc dù hiện nay đã có nhiều nghiên cứu về tập tính, đặc điểm sinh học của các loài linh trưởng tại Vườn quốc gia Cúc Phương phục vụ công tác bảo tồn tuy nhiên việc phân tích, đánh giá, xác định khu vực, khả năng cung cấp thức ăn cho nhóm linh trưởng ăn thực vật còn ít được thực hiện. Do đó, học viên chọn đề tài “Nghiên cứu sinh thái dinh dưỡng của nhóm linh trưởng ăn thực vật tại vườn quốc gia Cúc Phương làm cơ sở cho công tác bảo tồn” với mong muốn bổ sung một phần tư liệu về sinh thái dinh dưỡng, sinh cảnh đặc trưng và sinh khối thực vật làm thức ăn cho nhóm linh trưởng ăn thực vật tại đây và góp phần làm cơ sở cho công tác bảo tồn trong tương lai.
Do điều kiện nghiên cứu hạn chế, học viên lựa chọn một số khía cạnh của sinh thái dinh dưỡng bao gồm phân bố, thành phần loài thực vật, sinh khối thực vật làm thức ăn cho linh trưởng và các sinh cảnh đặc trưng của linh trưởng tại Vườn Quốc gia Cúc Phương làm đối tượng nghiên cứu chính của đề tài. 2 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Chƣơng 1. TỔNG QUAN VỀ NHỮNG VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan về sinh thái dinh dƣỡng của linh trƣởng ăn thực vật Sinh thái dinh dưỡng là một hướng nghiên cứu mới xuất hiện trong khoảng vài thập kỷ gần đây.
Nghiên cứu sinh thái dinh dưỡng (feeding ecology) bao gồm đánh giá toàn bộ hệ thống thức ăn từ việc lấ y thức ăn , vận chuyển, tiêu thụ thức ăn đến việc tiêu hóa và bài tiết. Sinh thái dinh dưỡnglinh trưởng (Primate Nutritional Ecology ) là sự tương tác giữa môi trường, sự hấp thudinh dưỡng của một (hoặc nhiều) loài linh trưởng và các yếu tố sinh lý cá thể.Đây là một lĩnh vực rộng với nhiều hướng tiếp cận, đối tượng nghiên cứu khác nhau bao gồm sinh lý [30], hình thái [32], sinh sản và sinh trưởng - phát triển [22] và sinh tháihọc loài [27]. Nghiên cứu sinh thái dinh dưỡng thú linh trưởng có ý nghĩa lớn trong xác định các yếu tố sinh thái ảnh hưởng đến sự đa dạng loài, nhân khẩu học và tập tính xã hội của chúng, là cơ sở khoa học cốt lõi cho công tác bảo vệ, bảo tồn và phục hồi loài linh trưởng. Trong cuốn "Primate ecology: Studies of feeding and ranging behavior in lemurs, monkey and apes" xuất bản năm 1977 của nhà xuất bản Academic Press Inc.
(London) Ltd với nội dungvề hoạt động , lựa chọn thức ăn và các tập tính khác của 17 loài linh trưởng , đồng thời phân tích số lượng, nhóm và các thói quen ăn uống của chúng đã được tổng hợp từ 500 bài báo và sách tham khảo khác. Sau đó là một loạt các nghiên cứu của Milton bao gồm : Factors influencing leaf choice by howler monkeys: a test of some hypotheses of food selection by generalist herbivores. American Naturalist [23], Food choice and digestive strategies of two sympatric primate species. American Naturalist[24], Dietary quality and demographic regulation in a howler monkey population.
The Ecology of a Tropical Forest: Seasonal Rhythms and Long-Term Changes[25]…là tiền đề cho các nghiên cứu sau này về sinh thái dinh dưỡng linh trưởng. Hiê ̣n nay, nghiên cứu sinh thái dinh dưỡng là mô ̣t hướng nghiên cứu quan tro ̣ng trong nghiên cứu sinh thái và bảo tồn thú linh trưởng trên thế giới và ở Việt Nam. 3 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Linh trưởng Việt Nam nằm trong danh mục ưu tiên bảo tồn Linh trưởng của thế giới. 5 trong số 25 loài Linh trưởng tại Việt Nam thuộc danh mục động vật nguy cấp, 7 loài thuộc danh mục cực kỳ nguy hiểm, 9 loài thuộc danh mục nguy hiểm và 6 loài đang có nguy cơ bị đe dọa [21].
Do đó, nghiên cứu sinh thái Linh trưởng, đặc biệt là sinh thái dinh dưỡng Linh trưởng là một trong những hướng nghiên cứu hàng đầu của các tổ chức bảo tồn, bao gồm Hiệp hội Động vật học Frankfurt (The Frankfurt Zoological Society) tổ chức bảo tồn Quốc tế (Conservation International), Quỹ Động vật Quốc tế (World Wild Fund) và nhiều tổ chức khác. Quá trình nghiên cứu Linh trưởng tại Việt Nam được hình thành từ rất sớm nhưng gặp nhiều gián đoạn do tác động của chiến tranh. Trước năm 1954, nghiên cứu về Linh trưởng được thực hiện bởi các nhà khoa học nước ngoài, chủ yếu về phát hiện, mô tả loài mới và thống kê thành phần loài. Từ 1954 đến 1975, các nhà khoa học ở miền Bắc Việt Nam bắt đầu các công trình nghiên cứu về thành phần loài và mô tả khu hệ động thực vật.
Các công trình nổi bật trong thời gian này bước đầu tiếp cận đến khái niệm sơ khai của sinh thái dinh dưỡng được mô tả bằng các tập tính sinh học và thức ăn của Linh trưởng, một số công trinh nổi bật bao gồm: Lê Hiền Hào, Thú kinh tế miền Bắc Việt Nam, 1973 [3] Đào Văn Tiến, Khảo sát thú ở miền Bắc Việt Nam, 1985 [13] Giai đoạn sau năm 1975 đến nay, những công trình nghiên cứu về Linh trưởng được thực hiện bởi hàng loạt các việt nghiên cứu bao gồm: Viện Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật, Viện vệ sinh dịch tễ (Bộ Y tế), các trường Đại học Lâm nghiệp, Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc Gia Hà Nội, … khi nhận thức về việc bảo tồn loài này ngày càng được gia tăng và quan tâm của các tổ chức quốc tế ngày càng nhiều. Sự ra đời của hàng loạt các trung tâm cứu hộ, các công trình nghiên cứu và hội thảo khoa học và Tuần báo Linh trưởng học (Vietnam Journal of Primatology) năm 2007 đặt bước tiến mới cho nghiên cứu Linh trưởng nói chung và sinh thái dinh dưỡng Linh trưởng nói riêng tại Việt Nam. Năm 2008, Hội Thảo Quốc tế về bảo tồn Linh trưởng được khu vực Đông Dương được tổ chức tại Vườn Quốc Gia Cúc Phương, Ninh Bình, ngoài hơn 100 báo cáo của các nhà khoa học Quốc tế về các tập tính của Linh trưởng còn có rất nhiều báo cáo của các nhà khoa học trong nước cùng tham gia, bao gồm tập tính dinh dưỡng và 4 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com sinh thái. Tuy nhiên, hướng nghiên cứu dinh dưỡng sinh thái của Linh trưởng vẫn còn rất mới mẻ và chưa được chú ý đúng mức ở Việt Nam.
Tổng quan về nghiên cứu sinh khối thực vật rừng Sinh khối rừng là một trong những tiêu chí mang tính chất định lượng trong nghiên cứu sinh thái, môi trường rừng. Về mặt định nghĩa khoa học, có nhiều quan điểm khác nhau đã được đưa ra nhưng tựu chung lại sinh khối rừng bao gồm tất cả các phần vật chất hữu cơ còn sống hoặc đã chết. Trong các nghiên cứu về sinh thái rừng, sinh khối thường được hiểu là phần sinh khối của các loài cây bao gồm thân, cành, lá, rễ và các vật rơi rụng.