Chương 1: Lý luận chung về rủi ro thanh khoản trong kinh doanh ngân hàng Chương 2: Phương pháp nghiên cứu Chương 3:Đánh giá các nhân tố ảnh hưởng đến rủi ro thanh khoản của ngân hàng thương mại Việt Nam Chương 4: Kết luận và hàm ý chính sách 3 CHƢƠNG I: LÝ LUẬN CHUNG VỀ RỦI RO THANH KHOẢN TRONG KINH DOANH NGÂN HÀNG 1.1 Rủi ro và quản trị rủi ro trong kinh doanh ngân hàng 1.1 Định nghĩa về rủi ro Có nhiều định nghĩa về rủi ro và cũng có nhiều cách hiểu khác nhau về thuật ngữ này. Jones trong cuốn sách “20% Chance of Rain: Exploring the Concept of Risk” chỉ ra rằng: “Rủi ro là những điều không chắc chắn của tƣơng lai” (B. Rủi ro là sự không chắc chắc về mất mát sẽ xảy ra. Với khái niệm này, nếu một ngƣời nhảy từ tòa nhà cao 30 tầng xuống mặt đất thì cầm chắc cái chết.
Mặc dù có chuyện mất mát về nhân mạng nhƣng đây không phải là rủi ro vì hậu quả đã thấy trƣớc. Tuy nhiên, một học giả ngƣời Mỹ, Frank Knight (2010), trong cuốn sách “Risk, uncertainty & profit” cho rằng “Rủi ro là sự bất trắc có thể đo lƣờng đƣợc”. Theo từ điển trong kinh doanh (businessdictionary) định nghĩa rằng “rủi ro là xác suất gặp nguy hiểm từ bất kì một sự cố tiêu cực nào nhƣ bị thƣơng, mất mát, trách nhiệm pháp lý hay bất kì sự tiêu cực xảy ra do tác động của các yếu tô gây nguy hiểm từ bên trong hoặc bên ngoài gây nên và điều này có thể phòng ngừa và hạn chế đƣợc bằng những dự tính từ trƣớc”. Nhƣ vậy, thật khó có thể thống nhất một định nghĩa chung về rủi ro.
Tuy nhiên, có thể thấy rằng các định nghĩa truyền thống đều cho rằng rủi ro là sự cố hay bất trắc không mong đợi, gây ra những mất mát do hậu quả của một quá trình trong hiện tại hoặc một sự việc trong tương lai. Dƣới góc độ tài chính, rủi ro là xác suất mà lợi nhuận thực tế thu được từ một khoản đầu tư ban đầu thấp hơn so với mong đợi. Tuy nhiên quan điểm trung hòa khẳng định rủi ro vừa mang tính tiêu cực, vừa mang tính tích cực. Nó có thể mang đến cho con ngƣời những tổn thất, mất mát và nguy hiểm nhƣng cũng có thể mang lại cơ hội, thời cơ.
Chính vì vậy, nếu tích cực nghiên cứu, nhận dạng rủi ro, chúng ta có thể tìm ra những biện pháp 4 phòng ngừa, hạn chế ảnh hƣởng tiêu cực và tận dụng đƣợc cơ hội mà rủi ro mang tới. Cũng nhƣ bất kì chủ thể nào trong nền kinh tế, hoạt động ngân hàng luôn chứa rủi ro. Rủi ro đối với ngân hàng là những tổn thất ngoài dự kiến gây nên những thiệt hại về kinh tế, tăng chi phí, thu nhập giảm và làm lợi nhuận giảm so với dự kiến ban đầu. NH cũng phải đối mặt với các rủi ro từ môi trƣờng vi mô và vĩ mô gây nên.
Bên cạnh đó, là tổ chức với loại hình kinh doanh đặc biệt – kinh doanh tiền tệ nên NH còn đối mặt với các rủi ro mang tính đặc thù do bản chất ngành tạo ra.2 Các loại rủi ro trong kinh doanh ngân hàng và đặc thù của mỗi loại Rủi ro trong hoạt động ngân hàng (sau đây gọi tắt là rủi ro) là khả năng xảy ra tổn thất làm giảm thu nhập, vốn chủ sở hữu hoặc hạn chế khả năng đạt đƣợc mục tiêu kinh doanh của tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nƣớc ngoài. Rủi ro chính trong hoạt động ngân hàng của tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nƣớc ngoài bao gồm các loại rủi ro nhƣ rủi ro tín dụng, rủi ro thị trƣờng, rủi ro lãi suất, rủi ro thanh khoản,… Rủi ro tín dụng Rủi ro tín dụng phát sinh khi NH không thu đƣợc đầy đủ cả gốc và lãi của khoản vay, hoặc việc thanh toán nợ gốc và lãi không đúng kì hạn. Rủi ro tín dụng có thể phát sinh trong các hoạt động cho vay, cho thuê tài chính, bảo lãnh ngân hàng. Rủi ro tín dụng là loại rủi ro lớn nhất và thƣờng xuyên xảy ra trong hoạt động kinh doanh của ngân hàng.
Rủi ro tín dụng xảy ra khi bên đi vay, trong một giao dịch nào đó, không thực hiện đƣợc việc thanh toán tiền vay theo thời hạn và điều kiện trong hợp đồng làm cho ngƣời cho vay phải gánh chịu tổn thất tài chính. Rủi ro tín dụng là loại rủi ro đa dạng và phức tạp, chúng tiềm ẩn trong suốt quá trình trƣớc, trong và sau khi cho vay và biểu hiện ra bên ngoài là món vay không thu hồi đƣợc, nợ quá hạn, nợ khó đòi, mất vốn. Việc quản lý và phòng ngừa nó rất khó khăn. Loại rủi 5 ro này có thể xảy ra ở bất cứ đâu, bất cứ lúc nào.
Bất cứ một rủi ro nào đó của hoạt động cho vay cũng đƣa đến rủi ro cho ngân hàng (Nguyễn Văn Tiến, 2010). Rủi ro lãi suất Phan Thị Thu Hà (2013) cho rằng rủi ro lãi suất là khả năng xảy ra tổn thất cho NH khi lãi suất thay đổi ngoài dự tính (cả lãi suất bên tài sản và bên nguồn vốn). Hiểu một cách cụ thể, rủi ro lãi suất là hậu quả của sự biến động giữa chênh lệch lãi suất giữa lãi suất cho vay của ngân hàng với lãi suất phải trả cho việc đi vay, dẫn đến làm giảm thu nhập, từ đó làm giảm lợi nhuận của ngân hàng. Trong nền kinh tế, lãi suất là yếu tố rất nhạy cảm đối với biến động của nền kinh tế; hơn nữa, nó là công cụ trong việc thực hiện chính sách tài chính tiền tệ của Chính phủ.
Vì vậy, rủi ro lãi suất là rủi ro xuất hiện thƣờng xuyên trong hoạt động kinh doanh ngân hàng. Cơ cấu tài sản Có, tài sản Nợ sẽ quyết định tình trạng rủi ro lãi suất của NHTM. Rủi ro hối đoái Theo Nguyễn Văn Tiến (2010), rủi ro hối đoái là rủi ro xuất hiện trong kinh doanh ngoại hối do sự biến động về tỷ giá giữa các đồng tiền. Khi NH không duy trì đƣợc tình trạng cân xứng giữa Tài sản có và Tài sản nợ về ngoại tệ, rủi ro hối đoái có thể xảy ra bất cứ lúc nào.
Khi NH ở vị thế trạng thái ngoại tệ trƣờng, nghĩa là NH dƣ dật về ngoại tệ đó, khi ngoại tệ lên giá, NH sẽ có lãi và ngƣợc lại. Khi NH ở vị thế đoản (tài sản có về ngoại tệ ít hơn tài sản nợ), khi tỷ giá tăng, NH lỗ. Rủi ro hối đoái có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân nhƣ cung cầu về ngoại tệ, chính sách thƣơng mại, lợi tức kì vọng, tâm lý của công chúng, … Rủi ro thanh khoản Rủi ro thanh khoản “là rủi ro liên quan đến việc NH thiếu ngân quỹ hoặc tài sản ngắn hạn có thể dễ dàng chuyển đổi thành tiền để đáp ứng nhu cầu của ngƣời gửi tiền hoặc ngƣời đi vay”. Rủi ro thanh khoản xảy ra khi NH không đáp ứng đƣợc nghĩa vụ tài chính một cách tức thời hoặc phải huy động vốn bổ sung với chi phí cao hoặc phải bán tài sản với giá thấp.
Rủi ro thanh khoản gây ra những thiệt hại 6 nghiêm trọng nhƣ ngân hàng phải đình trệ hoạt động, thua lỗ, mất uy tín và có thể dẫn đến phá sản (Phan Thị Thu Hà, 2013). Rủi ro từ hoạt động ngoại bảng Theo Nguyễn Minh Sáng (2013), hoạt động ngoại bảng là các hoạt động không thuộc bảng cân đối tài sản (nội bảng), bởi vì các hoạt động này không liên quan đến việc nắm giữ các chứng khoán hay giấy nhận nợ thứ cấp. Tuy nhiên, các hoạt động ngoại bảng có thể ảnh hƣởng đến trạng thái tƣơng lai của bảng cân đối tài sản nội bảng bởi vì các hoạt động ngoại bảng có thể tạo ra những tài sản Có và tài sản Nợ bổ sung cho bảng cân đối nội bảng. Xuất phát từ tính chất của các hoạt động ngoại bảng là NH thu đƣợc phí trong khi không phải sử dụng đến vốn kinh doanh cho nên đã khuyến khích phát triển các hoạt động ngoại bảng ngày càng phát triển.
Tuy nhiên, hoạt động này cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro. Chẳng hạn, trong trƣờng hợp NH xác nhận phải đền bù tổn thất cho giá trị của Thƣ tín dụng khi ngƣời xin phát hành thƣ tín dụng không thực hiện nghĩa vụ của mình hay ngân hàng phải đứng ra thanh toán toàn bố gốc và lãi chứng khoán cho trái phiếu phá sản của một công ty mà NH đó đứng ra bảo lãnh. Trong thực tế, những trƣờng hợp thua lỗ nghiêm trọng trong các hoạt động ngoại bảng đã trở thành nguyên nhân chính khiến cho NHTM rơi vào tình trạng phá sản. Ngày nay, hoạt động ngoại bảng rất phong phú và đa dạng nên việc quản trị rủi ro từ hoạt động ngoại bảng thực sự cần thiết để tránh những tổn thất to lớn.
Các rủi ro khác Các rủi ro khác nhƣ rủi ro công nghệ, rủi ro hoạt động, rủi ro quốc gia,…Rủi ro công nghệ phát sinh khi những khoản đầu tƣ cho phát triển công nghệ không tạo ra đƣợc khoản tiết kiệm trong chi phí nhƣ đã dự tính. Rủi ro về công nghệ có thể gây nên hậu quả là khả năng cạnh tranh của NH giảm xuống đáng kể và là nguyên nhân tiềm ẩn của sự phá sản ngân hàng trong tƣơng lai. Rủi ro hoạt động có mối liên hệ chặt chẽ với rủi ro công nghệ và có thể phát sinh bất cứ khi nào nếu hệ thống công nghệ bị trục trặc hoặc là khi hệ thống hỗ trợ bên trong ngừng hoạt động. 7 Rủi ro và lợi nhuận kì vọng là hai đại lƣợng đồng biến.
Do vậy, rủi ro ngân hàng là một phần của kinh doanh ngân hàng, không thể tránh khỏi rủi ro mà phải chấp nhận rủi ro và phải quản lý, định lƣợng rủi ro sao cho NH có thể vừa mở rộng quy mô, vừa tăng lợi nhuận vừa đảm bảo an toàn hoạt động ngân hàng. Đó chính là công việc quản trị rủi ro trong kinh doanh ngân hàng.2 Quản trị rủi ro trong hoạt động kinh doanh ngân hàng 1.1 Khái niệm quản trị rủi ro Quản trị rủi ro là quá trình tiếp cận rủi ro một cách khoa học, toàn diện và có hệ thống nhằm nhận dạng, kiểm soát và phòng ngừa, giảm thiểu những tổn thất, mất mát và ảnh hƣởng mà rủi ro mang lại (Moles, 2013).