CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề 1. Nghiên cứu về rối loạn lo âu 1. Nghiên cứu rối loạn lo âu trên thế giới Vấn đề sức khỏe tâm thần được rất nhiều nước quan tâm trên thế giới,vì chi phí hàng năm trong việc chữa trị cho bệnh nhân có rối loạn tâm thần rất lớn.
Có rất nhiều công trình nghiên cứu được thực hiện và đưa ra những số liệu cảnh báo cho chính phủ cũng như người dân, nhất là những nghiên cứu về RLLA cho trẻ trước 18 tuổi. Có một số nghiên cứu chú ý tới các yếu tố nuôi dưỡng của cha mẹ là yếu tố phát sinh gây ra RLLA ở trẻ, như trong nghiên cứu của M.prior và cộng sự trên 2443 trẻ theo chiều dọc từ lúc mới sinh đến tuổi 18 (1983-2001) nhận thấy ở những trẻ có tính cách nhút nhát, thu mình trước 9 tuổi được cha mẹ bao bọc nhiều thì 42% em có RLLA khi ở độ tuổi từ 13- 14 [27]. Trong nghiên cứu của Huston và cộng sự (2000) cho biết mối quan hệ giữa mẹ và con gắn bó quá kéo dài sẽ làm tăng sợ hãi lo âu ở trẻ em và dự đoán được RLLA ở trẻ em và thanh thiếu niên [28]. Cả hai nghiên cứu trên đều quan tâm đến những yếu tố nuôi dưỡng của cha mẹ: cha mẹ quá đùm bọc, che chở trẻ quá mức, ít tạo cơ hội tự lập cho trẻ… Đây có thể là yếu tố phát sinh RLLA của trẻ.
Một số tác giả nghiên cứu về sự ảnh hưởng của bạo BLGĐ tới RLLA của trẻ như: Công trình nghiên cứu của tác giả Anne M. Libby và các cộng sự khi nghiên cứu dân cư ở 2 bộ lạc thổ dân thuộc phía Bắc và phía Tây Nam của 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Mỹ đã chỉ ra, một số người bị lạm dụng về thể chất và tình dục trước 16 tuổi có nhiều biểu hiện về rối loạn tâm thần như: Stress sau sang trấn, Rối loạn lo âu lan tỏa, trầm cảm… ở tuổi trưởng thành [24] Tác giả Metin và các cộng sự khi nghiên cứu trẻ ở độ tuổi từ 8-16 đang sống cùng mẹ trong những nhà tạm trú dành cho phụ nữ bị bạo lực cho biết, một số em có nhiều biểu hiện của stress sau sang trấn, trầm cảm, lo lắng, tức giận, phân ly… khi vừa chứng kiến chứng kiến bạo lực và vừa là nạn nhân của bạo lực từ người cha của mình [26] Khi nghiên cứu về chứng kiến bạo lực ở trẻ em đặc biệt là những em có trải nghiệm mức độ sợ hãi cao khi xem các tập phim bạo lực, một số tác giả đã cho biết các em khó khăn trong việc quản lý cảm xúc, hành vi và dần dần dẫn đến những vấn đề hướng nội như RLLA, trầm cảm [20] Trong nghiên cứu: Lo lắng và khủng hoảng tâm lý ở lứa tuổi từ 10-15, điều tra Phúc lợi trẻ em ở Canada, Lil Tonmyr và các cộng sự cho biết trong 4.381 trẻ em ở nhóm tuổi 10-15 đại diện cho 3.395 gia đình thì 25% các trường hợp trẻ RLLA/trầm cảm. Các nguyên nhân ảnh hưởng đến RLLA được sắp xếp theo thứ tự như: tiếp xúc với BLGĐ, tiếp theo là bỏ rơi , tiếp theo là ngược đãi tình cảm, tiếp theo nữa là lạm dụng thể chất, và cuối cũng là lạm dụng tình dục [31] Tóm lại các công trình nghiên cứu trên đã nghiên cứu một số vấn đề ảnh hưởng tới sức khỏe tâm thần của thiếu niên như: cách nuôi dạy của cha mẹ, trẻ em sống trong gia đình có bạo lực, trẻ coi nhiều phim bạo lực, trẻ có những hoàn cảnh đặc biệt,… Và họ nhận thấy những yếu tố này đều có mối liên hệ với RLLA, trầm cảm, phân ly… Các tác giả đã làm rõ triệu chứng của từng loại bệnh và đưa ra nhiều vấn đề ảnh hưởng đến RLLA. Những vấn đề nghiên cứu rối loạn lo âu ở Việt Nam Rất nhiều nghiên cứu ở Việt Nam đã đề cập đến vấn đề sức khỏe tâm thần của trẻ em, trong đó RLLA được nghiên cứu khá nhiều.
12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trong nghiên cứu “khảo sát tình trạng lo âu – trầm cảm và một số yếu tố liên quan ở trẻ vị thanh niên lang thang kiếm sống trên đường phố”, Phan Tiến Sĩ và Nguyễn Thành Công khảo sát 100 trẻ lang thang kiếm sống trên đường phố bằng test Zung cho biết có 9 trẻ có RLLA chiếm tỷ lệ 9%. Hầu hết những trẻ này có hoàn cảnh gia đình không thuận lợi như bố mẹ mâu thuẫn, bố mẹ ly hôn, ly thân hoặc mồ côi cha hoặc mẹ. Đây là là những yếu tố đầu tiên ảnh hưởng đến RLLA của các em, tuy nhiên những RLLA này thực sự tiến triển hơn khi các em phải tự kiếm sống, lang thang và tiếp xúc nhiều với những hiểm họa: bị lạm dụng, nghiện chất,… [4] Nguyễn Hằng Phương với đề tài luận văn thạc sĩ “Nghiên cứu một số nguyên nhân gây ra rối loạn lo âu ở học sinh trung học phổ thông” cho biết: trong số 600 khách thể nghiên cứu thì có 130 em RLLA, chiếm 21,66%. Và cũng đưa ra bốn nhóm nguyên nhân chính gây ra RLLA của học sinh là nhóm nguyên nhân liên quan đến học tập, nhóm nguyên nhân liên quan tới gia đình, nhóm nguyên nhân liên quan đến quan hệ xã hội, nhóm nguyên nhân liên quan tới bản thân học sinh.
Tác giả đưa ra nguyên nhân gia đình bao gồm các yếu tố: kinh tế, cha mẹ/anh chị em trong nhà bất hòa, gia đình có người mất, bị cha mẹ kiểm soát… trong đó yếu tố kinh tế gia đình làm các em lo lắng nhiều nhất, tiếp đến là yếu tố các thành viên trong gia đình xung đột với nhau [10] Trong luận văn thạc sĩ “Ảnh hưởng của một số yếu tố tâm lý đến rối loạn lo âu của trẻ em”, Nguyễn Hồng Thúy đã chẩn đoán và trị liệu cho 42 trẻ em từ 7 – 15 tuổi có RLLA đến khám tại khoa Tâm bệnh - viện nhi Quốc Gia từ tháng 8/2001 đến tháng 8/2002. Tác giả đã đưa ra rất nhiều yếu tố ảnh hưởng đến RLLA của các em như: RLLA có liên quan đến gia đình, RLLA có liên quan đến học tập, RLLA có liên quan đến môi trường xã hội. Trong đó yếu tố gia đình gồm có: tâm lý mang thai của mẹ, cảm xúc của mẹ sau khi sinh, kiểu giáo dục của cha mẹ, RLLA ở cha mẹ, bệnh tật, mất mát 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com người thân, kinh tế, xung đột gia đình, gia đình không đầy đủ, các yếu tố khác…ảnh hưởng đến RLLA của trẻ [14]. Một số tác giả nghiên cứu thực trạng về biểu hiện RLLA ở trẻ vị thành niên và đưa ra những con số báo động về tình trạng này.
“Bước đầu nhận dạng và phân loại các biểu hiện tâm bệnh lý thường gặp ở trẻ em và thanh thiếu niên hiện nay” là nghiên cứu của trung tâm Nghiên cứu tâm lý Trẻ em (1995) cho biết trong 352 hồ sơ tâm lý thì tỉ lệ trẻ được chẩn đoán là tâm căn là 31,53% [17] Nguyễn Công Khanh sử dụng thang đánh giá lo âu của Spiebeger trên 503 học sinh THCS, cho biết có 17,65 – 19,2% học sinh đã trải qua biểu hiện của RLLA [3] Nghiên cứu của Hoàng Cẩm Tú cho biết tỉ lệ RLLA chiếm khoảng 30% bệnh nhân có vấn đề về tâm bệnh trong đó RLLA ở vị thành niên là 75,29% [15] Trong nghiên cứu “Xây dựng mô hình chăm sóc sức khỏe tâm lý – tâm thần cho học sinh phổ thông Đồng Nai” do BS. Nguyễn Văn Thọ và cộng sự thực hiện năm 1998-2000 cho biết RLLA và trầm cảm chiếm tỉ lệ từ 10-21% trong số những học sinh có vấn đề về sức khỏe tâm thần [12] Các nghiên cứu trên đã đưa ra rất nhiều yếu tố ảnh hưởng đến biểu hiện RLLA của trẻ, mỗi yếu tố có sự ảnh hưởng riêng và có những số liệu cụ thể về mức độ ảnh hưởng. Nghiên cứu về bạo lực gia đình 1. Các nghiên cứu về bạo lực gia đình trên thế giới Có rất nhiều tác giả nghiên cứu về những nhân tố ảnh hưởng đến RLLA.
Trong đó nhân tố gia đình được nhắc đến rất nhiều, có gia đình quá đùm bọc các em, ít cho các em tiếp xúc với môi trường xã hội bên ngoài, nhưng có gia đình bỏ mặc các em, không quan tâm đến các em, để các em 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phải chứng kiến những lời nói, hành động thô bạo của cha mẹ, hay nhiều cha mẹ dùng những lời nói, hành động không phù hợp làm tổn thương các em. Các em không chỉ hứng chịu những trận đòn mà còn phải chứng kiến cảnh bạo lực của cha mẹ. Có nhiều công trình nghiên cứu về BLGĐ đã đưa ra những con số báo động về tình trạng này. Theo Jouriles và các cộng sự khi dự đoán những vấn đề về hành vi của trẻ trong gia đình có bạo lực cho biết: sự gây hấn giữa cha mẹ và con cái ở mức độ cao có liên quan đến các vấn đề hành vi, vấn đề chú ý, lo lắng thu mình, hành vi tự động không kiểm soát được.
Trong đó có sự khác biệt giữa trẻ gái và trẻ trai, ở trẻ trai các em thường có vấn đề hành vi, vấn đề chú ý và khả năng kiểm soát hành vi của mình, ở trẻ gái chủ yếu các em có những biểu hiện lo lắng thu mình. [21] Khi nghiên cứu về tỷ lệ mắc và mối tương quan giữa BLGĐ và rối loạn stress sau sang trấn ở trẻ từ 8 – 16 tuổi của 45 bà mẹ sống trong nhà trú ẩn dành cho phụ nữa bị bạo lực của phụ nữ Adelaide – Nam Úc, Mertin và các cộng sự cho biết hầu hết các bà mẹ đều chịu bạo lực về tâm lý và thể chất ở mức độ cao và hầu hết con cái của họ cũng chịu ảnh hưởng bạo lực về tâm lý cũng như bạo lực về thể xác. Các tác giả còn cho biết thêm, có một số em khi chứng kiến cảnh BLGĐ hay trực tiếp gánh chịu bạo lực thường xuyên có triệu chứng đau buồn, đau khổ, khó chịu, khó tập trung, dễ giật mình và đáp ứng một số tiêu chuẩn của stress sau sang trấn [26] Các nghiên cứu về BLGĐ hầu hết nghiên cứu về tình trạng bạo lực của cha mẹ, rất ít nghiên cứu nói về tình trạng bạo lực của anh chị em ruột trong gia đình. Vì vậy, Teicher và các cộng sự đã làm một nghiên cứu trên 1412 khách thể từ 18-25 tuổi mà thời thơ ấu sống trong gia đình có bạo lực.