MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Trong cuộc sống, bất cứ ai cũng phải đối mặt với những thử thách xuất phát từ những điều kiện môi trường bên ngoài, từ những nhu cầu và khả năng đáp ứng bên trong của cá nhân. Đó là những vấn đề của cuộc sống mà chúng ta buộc phải giải quyết để tồn tại và phát triển. Xã hội càng phát triển, con người càng phải đối mặt với những chứng bệnh của thời đại như trầm cảm, rối loạn cảm xúc, stress… Những chứng bệnh này ngày càng phổ biến và ảnh hưởng tới chất lượng, hiệu quả công việc, cuộc sống.
Stress là vấn đề của con người ở mọi thời đại và dường như đó là một phần tất yếu không thể tránh được trong cuộc sống của mỗi người. Không như người lớn bị nhiều sức ép về đời sống kinh tế hay áp lực gia đình, nhưng cũng có vô vàn lý do làm cho đối tượng thanh thiếu niên- đặc biệt là học sinh trung học phổ thông bị stress. Stress là trạng thái căng thẳng về mặt tâm lý mà con người cảm nhận được trong quá trình hoạt động cũng như trong các tình huống khác nhau của cuộc sống. Stress chịu sự chi phối, ảnh hưởng của nhiều yếu tố như: điều kiện tự nhiên, môi trường, gia đình xã hội và những yếu tố nằm bên trong chủ thể… Trong đó, khí chất được xem là một trong những yếu tố có ảnh hưởng và chi phối nhất định đến tình trạng stress của mỗi cá nhân.
Thực tế cho thấy, học sinh THPT dễ bị những tác nhân gây stress tấn công. Bởi trước hết ở độ tuổi này ở các em có đặc điểm tâm sinh lý đặc biệt, những thay đổi lứa tuổi dậy thì gây ra không ít những vướng mắc ở các em. Hơn nữa, đây là giai đoạn các em đang phải đương đầu với rất nhiều khó khăn, thách thức trong cuộc sống như: định hướng nghề nghiệp, áp lực thi cử, mối quan hệ bạn bè, bạo lực học đường, mâu thuẫn gay gắt giữa nhu cầu tự 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chủ cao với khả năng bất cập và vẫn phụ thuộc vào gia đình (cha, mẹ)… Những đặc điểm đó khiến học sinh THPT dễ nhạy cảm với những thay đổi và trong những hoàn cảnh nhất định các em dễ chịu tác động của các tác nhân gây stress. Khi không vượt qua được các tác động của stress thì học sinh THPT dễ rơi vào trạng thái rối loạn cảm xúc, mức độ nặng hơn có thể là rối nhiễu hành vi.
Điều này ảnh hưởng tiêu cực đến hoạt động học tập cũng như cuộc sống hàng ngày của các em. Theo số liệu thống kê mới đây nhất của khoa Tâm thần- bệnh viện Nhi trung ương :“Trong số gần 200 trẻ em và thiếu niên dưới 18 tuổi đến khám mỗi tuần thì phần đông mắc các bệnh lý tâm thần liên quan đến stress. Qua quá trình trực tiếp tiếp xúc, trao đổi với học sinh THPT, chúng tôi nhận thấy rằng một trong những nguyên nhân gây ra stress ở các em có liên quan đến kiểu khí chất. Như vậy, nếu xác định được sự ảnh hưởng của từng kiểu khí chất đến tình trạng stress diễn ra như thế nào, chúng ta có thể đưa ra biện pháp tác động phsù hợp, góp phần rèn luyện khí chất, hạn chế tình trạng stress, từ đó giúp các em có thể phát triển nhân cách một cách toàn diện.
Hiện nay có rất nhiều công trình nghiên cứu về stress: nguyên nhân, cơ chế, cách ứng phó với stress… Tuy nhiên, xét về mặt lý luận và thực tiễn chưa có công trình nào đi sâu nghiên cứu về sự ảnh hưởng của kiểu khí chất đến stress, đặc biệt là nghiên cứu ở lứa tuổi học sinh THPT. Do đó, việc đi sâu nghiên cứu về vấn đề trên là một trong những yêu cầu cấp thiết hiện nay. Chính vì những lý do trên, chúng tôi chọn đề tài: “Mối quan hệ giữa khí chất và stress ở học sinh trƣờng THPT” để nghiên cứu. Mục đích nghiên cứu.
Tìm hiểu về khí chất, stress và mối quan hệ giữa khí chất và stress ở học sinh THPT tỉnh Hải Dương. Từ đó đề xuất một số kiến nghị về phòng ngừa và giúp giảm thiểu stress ở học sinh THPT. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Khách thể và đối tƣợng nghiên cứu 3.
Khách thể nghiên cứu Nghiên cứu trên 450 học sinh THPT ở 2 trường THPT Gia Lộc, THPT chuyên Nguyễn Trãi thuộc địa bàn Tỉnh Hải Dương. Đối tượng nghiên cứu Mối quan hệ tác động qua lại giữa khí chất và stress ở học sinh THPT. Giả thuyết nghiên cứu Khí chất có mối quan hệ nhất định với stress ở học sinh THPT thuộc địa bàn tỉnh Hải Dương. Những học sinh có kiểu khí chất ưu tư và nóng nảy có xu hướng bị stress cao hơn những học sinh có các kiểu khí chất khác.
Hai kiểu khí chất ưu tư và nóng nảy sẽ ảnh hưởng khác nhau đối với các loại stress. Nhiệm vụ nghiên cứu. Nghiên cứu lý luận. Hệ thống hóa các khái niệm, văn bản có liên quan đến đề tài nhằm xây dựng cơ sở lý luận cho đề tài, định hướng cho việc nghiên cứu thực tiễn.
Nghiên cứu thực tiễn. Khảo sát thực trạng kiểu khí chất, stress và mối quan hệ giữa khí chất và stress ở học sinh THPT thuộc địa bàn tỉnh Hải Dương. Từ đó đề xuất một số kiến nghị về phòng ngừa và giúp giảm thiểu stress ở học sinh THPT. Giới hạn phạm vi nghiên cứu.
Chúng tôi chỉ tiến hành nghiên cứu mối quan hệ giữa khí chất và stress ở một số vấn đề như: mức độ, biểu hiện, nguyên nhân và cách ứng phó với stress ở học sinh THPT. Đề tài được triển khai nghiên cứu trên 450 học sinh THPT thuộc địa bàn tỉnh Hải Dương (thuộc 2 khối lớp: lớp 10 và 12). 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Phƣơng pháp nghiên cứu.
Phƣơng pháp nghiên cứu tài liệu. Phân tích những tài liệu có liên quan đến đề tài, trên cơ sở đó xây dựng cơ sở lý luận cho đề tài. Phƣơng pháp nghiên cứu thực tiễn 7. Phương pháp quan sát Quan sát những biểu hiện về hành vi, cũng như những biểu hiện về mặt cảm xúc được bộc lộ ra bên ngoài của học sinh THPT.
Phương pháp trắc nghiệm Sử dụng test trắc nghiệm khí chất của H. Eysenk để phân loại các kiểu khí chất khác nhau ở học sinh THPT. Sử dụng trắc nghiệm nghiên cứu mức độ stress của hai nhà tâm lý học Nga là T. Tưrtưsnhicov, trắc nghiệm này đã được Khoa tâm lý học ĐHKHXH và NV chuẩn hoá và thích ứng vào điều kiện Việt Nam.
Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi (anket) Điều tra học sinh thuộc hai trường THPT Gia Lộc, THPT chuyên Nguyễn Trãi thuộc tỉnh Hải Dương về mối quan hệ giữa khí chất và stress. Phương pháp phỏng vấn sâu Nhằm định tính, kiểm tra kết quả nghiên cứu thu được từ phương pháp điều tra bằng bảng hỏi. Phương pháp xử lý kết quả nghiên cứu bằng thống kê toán học Các số liệu thu thập được xử lý trên chương trình SPSS 16.0 và các công thức toán học để xử lý số liệu nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu trường hợp điển hình Lựa chọn những trường hợp điển hình để đi sâu phân tích làm rõ được mối quan hệ giữa khí chất và stress.
13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ KHÍ CHẤT- STRESS VÀ MỐI QUAN HỆ GIỮA KHÍ CHẤT VÀ STRESS 1. Tổng quan lịch sử nghiên cứu khí chất và stress 1. Sơ lược các nghiên cứu về khí chất 1. Các công trình nghiên cứu khí chất ở nước ngoài Ở Phương Đông , những người Ấn Độ cổ đại theo chủ nghĩa khổ hạnh từ chối hoạt động thể lực, tính lực đã nêu nên một số quy luật trong sự khác nhau cá biệt của những người tách khỏi sự vận động.
Họ cố gắng “tới gần thượng đế” bằng cách nằm hoặc đứng bất động hàng ngày trong bãi lầy đồng thời ngẫm nghĩ về “cái tôi” của mình. Họ cho rằng những người trong cuộc sống hàng ngày luôn nóng nảy, dễ xúc cảm thì hoàn toàn không thể chịu được sự cố tình từ bỏ cảm xúc trong lúc im lặng không vận động (tức cái gọi là “chủ nghĩa khổ hạnh bên trong”). Còn những người rơi vào trạng thái xúc cảm (ý bệnh hysterin) là những người giữ được thăng bằng để chịu đựng hơn “chủ nghĩa khổ hạnh bên trong” như vậy. Lịch sử còn ghi nhận lại tên tuổi Hypocrat (377 – 460 TCN) – một bác sỹ, đồng thời là một nhà triết học – người đã phát hiện ra các loại khí chất.
Những công trình nghiên cứu chứng minh rằng Hypocrat đã chỉ có một tư tưởng là có bốn chất lỏng (máu, chất nhầy, mật vàng và nước mật đen) trong cơ thể người ta và tỉ lệ khác nhau của các chất đó quyết định hành vi của con người. Một bác sỹ La Mã là Galen (130 – 250 TCN) đã hoàn thành kỹ thuật của Hypocrat và phân loại thành bốn loại tương ứng với bốn khí chất. Các bác sỹ Hy Lạp – La Mã cổ đại đều cho rằng mỗi một kiểu khí chất đều phụ thuộc vào tỷ lệ giữa máu, chất nhầy và mật trong cơ thể người ta. 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Năm 1863, nhà sinh học và tâm lý học Nga I.
Xetrênốv đã viết công trình "Những phản xạ của não". Trong công trình này, Xetrênốv đã đưa ra tư tưởng về tính phản xạ tâm lý và sự điều chỉnh tâm lý của hoạt động. Tư tưởng này của ông được nhà sinh lý học vĩ đại người Nga I. Pavlov phát triển trong xây dựng học thuyết về hoạt động thần kinh cấp cao.
Trong học thuyết của mình, Pavlov đã đưa ra những giải thích khoa học về bản chất của khí chất. Bằng phương pháp phản xạ có điều kiện I. Pavlov đã khám phá ra những quy luật của hoạt động thần kinh cấp cao (gồm hai quá trình căn bản đó là hưng phấn và ức chế và những thuộc tính của hai quá trình thần kinh gồm có 3 thuộc tính cơ bản đó là: cường độ, cân bằng và linh hoạt. Pavlov đặc điểm của các hoạt động thần kinh với 3 thuộc tính bao giờ cũng có hai trạng thái đối lập nhau đó là: Mạnh – yếu, cân bằng – không cân bằng, linh hoạt – không linh hoạt.
Ba thuộc tính: cường độ, cân bằng, linh hoạt kết hợp độc đáo với nhau tạo nên 4 kiểu thần kinh cơ bản, đó cũng là cơ sở sinh lý của hiện tượng tâm lý: khí chất – mỗi kiểu hình thần kinh tương ứng với một kiểu khí chất và có những đặc điểm tâm lý khác nhau từ đó biểu hiện ra cách ứng xử khác nhau.