Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUYỀN CON NGƯỜI TRONG GIẢI QUYẾT CÁC VỤ VIỆC HÔN NHÂN VÀ GIA ĐÌNH 1. Khái niệm, đặc điểm, vai trò của quyền con người trong giải quyết các vụ, việc hôn nhân và gia đình: 1. Khái niệm và đặc điểm quyền con người trong giải quyết các vụ việc hôn nhân và gia đình ở nước ta. Trên thế giới, có nhiều định nghĩa khác nhau về quyền con người, tuy nhiên, quyền con người được định nghĩa một cách khái quát “là những quyền bẩm sinh, vốn có của con người mà nếu không được hưởng thì chúng ta sẽ không thể sống như một con người”.
Ở Việt Nam, quyền con người thường được hiểu “là những nhu cầu, lợi ích tự nhiên, vốn có và khách quan của con người được ghi nhận và bảo vệ trong pháp luật quốc gia và các thỏa thuận pháp lý quốc tế”. Trong bản Tuyên ngôn độc lập của nước ta, Chủ tịch Hồ Chí Minh nêu rõ: “Mọi người sinh ra đều có quyền bình đẳng. Tạo hóa ban cho họ những quyền không ai có thể xâm phạm được, trong những quyền ấy có quyền được sống, quyền tự do và quyền mưu cầu hạnh phúc”. Đó chính là những biểu hiện của quyền con người một cách rõ rệt nhất.
Khi xem xét về khái niệm quyền con người, chúng ta thấy rằng quyền con người và quyền công dân là hai khái niệm gần gũi nhưng không đồng nhất. Xét về nguồn gốc lịch sử, tư tưởng về quyền con người được hình thành cùng với sự xuất hiện của những nền văn minh cổ đại, còn khái niệm quyền công dân chỉ xuất hiện cùng với cách mạng tư sản, vì cách mạng tư sản đã đưa con người từ địa vị thần dân trở thành công dân với tư cách là một thành viên bình đẳng trong một nhà nước và pháp điển hoá các quyền tự nhiên của 7 Luan van con người dưới hình thức các quyền công dân. Như vậy, khái niệm quyền con người xuất hiện trước khái niệm quyền công dân và về bản chất, quyền con người bao hàm và chứa đựng các quyền công dân được các nhà nước thừa nhận và áp dụng cho công dân của mình. Ở Việt Nam, quyền con người được quy định trong Hiến pháp và được thể chế hoá bằng các luật, đạo luật nhằm ghi nhận và bảo vệ quyền con người trong các lĩnh vực của đời sống xã hội, trong đó quan hệ hôn nhân và gia đình là lĩnh vực thể hiện quyền con người cụ thể nhất và có giá trị ảnh hưởng sâu sắc nhất đối với mỗi con người.
Chính vì vậy, dù ở bất cứ giai đoạn phát triển nào, chế độ xã hội nào, gia đình cũng luôn được Nhà nước quan tâm tác động bằng chính sách, điều chỉnh và bảo vệ bằng pháp luật. Hiện nay, qua các tài liệu nghiên cứu chưa hình thành khái niệm cụ thể về quyền con người trong giải quyết các vụ, việc hôn nhân và gia đình. Mà qua phân tích khái niệm quyền con người nói chung ở trên ta có thể hiểu khái niệm một cách chung nhất về quyền con người trong hoạt động giải quyết các vụ, việc hôn nhân và gia đình là hoạt động của Tòa án thông qua các Thẩm phán hoặc Hội đồng xét xử căn cứ vào các quy định của Hiến pháp, pháp luật tố tụng dân sự, pháp luật hôn nhân và gia đình cùng các quy định khác của pháp luật nhằm bảo đảm các quyền con người trong suốt quá trình giải quyết các vụ, việc hôn nhân và gia đình theo các trình tự mà pháp luật quy định. Từ khái niệm đó chúng ta có thể đưa ra những đặc điểm cơ bản của quyền con người trong hoạt động giải quyết các vụ, việc hôn nhân và gia đình như sau: Một là, quyền con người trong giải quyết các vụ, việc hôn nhân và gia đình là hoạt động mang tính quyền lực Nhà nước.
Việt Nam dù không áp dụng triệt để nguyên tắc tam quyền phân lập mà chỉ thừa nhận những “hạt nhân” tích cực của học thuyết này nên quyền lực 8 Luan van Nhà nước là thống nhất nhưng có sự phân công quyền lực giữa các cơ quan: Quốc Hội có chức năng lập pháp, Chính phủ có chức năng hành pháp và Tòa án có chức năng xét xử. Tòa án chính là một cơ quan đại diện cho quyền lực Nhà nước. Hoạt động giải quyết vụ, việc hôn nhân và gia đình của Toà án là hình thức thực hiện chức năng Nhà nước đặc biệt của cơ quan tư pháp. Thẩm phán và Hội đồng xét xử đại diện cho Tòa án thực hiện những hoạt động giải quyết được bắt đầu bằng việc thụ lý vụ, việc; tiến hành các hoạt động tố tụng và kết thúc bằng việc ra quyết định hoặc bản án và được áp dụng bắt buộc đối với tất cả những người có liên quan đến việc giải quyết các tranh chấp phát sinh trong quan hệ hôn nhân và gia đình.
Các quyết định hoặc bản án đó tác động trực tiếp đến quyền, lợi ích của chính con người (được gọi là đương sự). Do đó việc bảo đảm quyền con người trong giải quyết các vụ, việc hôn nhân và gia đình luôn mang tính quyền lực Nhà nước. Hai là, Tòa án là cơ quan có trách nhiệm chính trong bảo đảm quyền con người trong giải quyết các vụ, việc hôn nhân và gia đình. Tòa án là cơ quan duy nhất thực hiện hoạt động giải quyết các vụ, việc hôn nhân và gia đình nên có trách nhiệm chính đối với việc bảo đảm quyền con người trong hoạt động giải quyết các vụ, việc hôn nhân và gia đình.
Trách nhiệm của Tòa án đã được quy định cụ thể trong Hiến pháp, pháp luật tố tụng dân sự, pháp luật hôn nhân và gia đình. Ngoài bảo đảm quyền con người, quyền công dân cho các đương sự, Tòa án có trách nhiệm bảo đảm cho công dân được thực hiện quyền tự bảo vệ mình. Trong mọi trường hợp, Tòa án tuyệt đối không được gây khó dễ cho việc tham gia tố tụng của đương sự cũng như việc tham gia tố tụng của người đại diện, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự trong hoạt động giải quyết các vụ, việc hôn nhân và gia đình. Tòa án phải chịu trách nhiệm trước pháp luật về việc thực hiện 9 Luan van nhiệm vụ, quyền hạn của mình trong hoạt động giải quyết các vụ, việc hôn nhân và gia đình.
Trong trường hợp người tiến hành tố tụng có hành vi trái pháp luật gây thiệt hại thì Tòa án phải bồi thường cho người bị thiệt hại theo quy định của pháp luật. Ba là, hoạt động bảo đảm quyền con người trong giải quyết các vụ, việc hôn nhân và gia đình phải căn cứ theo các quy định của pháp luật tố tụng dân sự, pháp luật hôn nhân và gia đình. Quyền con người không những được pháp luật ghi nhận mà còn được pháp luật bảo vệ. Do đó, bất cứ một hành vi vi phạm quyền con người nào cũng phải được xử lý theo pháp luật.
Song, tất nhiên quyền con người còn có quan hệ chặt chẽ với chủ quyền quốc gia, lợi ích của Nhà nước, của các tổ chức, trật tự xã hội.là những khách thể được pháp luật tố tụng dân sự nói chung và các quy định pháp luật về giải quyết các vụ, việc hôn nhân và gia đình nói riêng bảo vệ. Như vậy, việc bảo đảm quyền con người trong giải quyết các vụ, việc hôn nhân và gia đình phải tuân thủ chặt chẽ những trình tự, thủ tục được pháp luật quy định. Do đó, để bảo đảm quyền con người thì ngoài việc quy định cơ sở trách nhiệm dân sự, hệ thống các biện pháp khẩn cấp, các điều kiện để đảm bảo quyền con người thì còn phải tạo cho hoạt động giải quyết án hôn nhân và gia đình hay cụ thể hơn là áp dụng pháp luật được nghiêm minh, chính xác. Vì nếu pháp luật được xây dựng đúng đắn mà việc áp dụng nó sai lệch, thiếu căn cứ, không khách quan, công bằng thì mục đích của pháp luật chẳng những không đạt được mà các quan hệ xã hội (trong đó có quyền con người, quyền công dân) được pháp luật bảo vệ còn bị vi phạm nghiêm trọng sẽ làm cho nhân dân thiếu tin tưởng vào cơ quan bảo vệ pháp luật.2 Vai trò của quyền con người trong giải quyết các vụ việc hôn nhân và gia đình: Xuất phát từ việc nghiên cứu khái niệm và đặc điểm của quyền con người trong giải quyết các vụ việc hôn nhân và gia đình như đã nêu trên, chúng ta có thể thấy mục tiêu mà những người thi hành pháp luật hướng tới khi giải quyết các vụ việc hôn nhân gia đình là nhằm bảo vệ các quyền, lợi ích hợp pháp gắn liền nhân thân của mỗi cá nhân trong lĩnh vực hôn nhân và gia đình như: quyền kết hôn, ly hôn, quyền được nuôi con, quyền được chia tài sản chung… Chính vì vậy việc giải quyết các vụ, việc hôn nhân và gia đình mang một ý nghĩa đặc biệt quan trọng nhằm đảm bảo quyền con người, quyền công dân trong lĩnh vực này.
Điều này xuất phát từ bản chất, vai trò của quyền con người nói chung và quyền con người trong hôn nhân gia đình nói riêng, các quyền đó đã được pháp luật hóa và mang tính bắt buộc, được xã hội thừa nhận và bảo vệ. Một khi quyền con người đã được quy định trong pháp luật hôn nhân gia đình của nước ta thì nó sẽ trở thành quyền pháp định, là ý chí chung của toàn xã hội, được xã hội thừa nhận, phục tùng, được quyền lực nhà nước tôn trọng và bảo vệ thông qua việc giải quyết của Toà án dựa trên các quy định cụ thể về chế độ hôn nhân và gia đình của nước ta. Từ đó, chúng ta có thể thấy vai trò của quyền con người trong giải quyết các vụ án nói chung và trong giải quyết các vụ, việc hôn nhân và gia đình nói riêng mang ý nghĩa, vai trò to lớn cụ thể như sau: Một là, bảo đảm ổn định và phát triển đời sống kinh tế - xã hội: Bảo đảm quyền con người trong giải quyết các vụ, việc hôn nhân và gia đình sẽ góp phần đem lại sự ổn định xã hội, đặc biệt ở góc độ tâm lý, giải quyết triệt để các mâu thuẫn trong vấn đề hôn nhân và gia đình, bảo đảm được trách nhiệm của các cơ quan Nhà nước nói riêng và thể chế, bộ máy Nhà nước nói chung.