Nghiên Cứu Quy Trình Định Lượng Evodiamine và Rutaecarpine trong Quả Ngô Thù Du

Chuyên khảo kỹ thuật phân tích 0122 nghiên cứu xây dựng quy trình định lượng đồng thời evodiamine và rutaecarpine trong quả ngô, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng

• Tác giả: Nguyễn Dư Quỳnh Như
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thị Ngọc Vân
• Trường học: Trường Đại Học Y Dược Cần Thơ
• Chuyên ngành: Dược Sỹ
• Đề tài: Nghiên Cứu Xây Dựng Quy Trình Định Lượng Đồng Thời Evodiamine Và Rutaecarpine Trong Quả Ngô Thù Du Bằng Phương Pháp HPLC
• Loại tài liệu: Luận Văn Tốt Nghiệp
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Cần Thơ

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Thực vật học về cây Ngô thù du
• 1.2. Tên khoa học và vị trí phân loại
• 1.3. Đặc điểm hình thái cây Ngô thù du
• 1.4. Bộ phận dùng, thu hái, chế biến
• 1.5. Tổng quan về quả Ngô thù du
• 1.5.1. Đặc điểm hình thái
• 1.5.2. Đặc điểm vi phẫu
• 1.6. Thành phần hóa học
• 1.7. Tác dụng dược lý
• 1.8. Tổng quan về hai alkaloid trong phạm vi nghiên cứu của đề tài
• 1.8.1. Evodiamine
• 1.8.2. Rutaecarpine
• 1.9. Phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC)
• 1.9.1. Khái niệm về HPLC
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG – PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Dung môi – hóa chất. Trang thiết bị
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4. Kiểm tra mẫu dược liệu
• 2.5. Khảo sát các điều kiện để định lượng đồng thời evodiamine và rutaecarpine bằng phương pháp HPLC
• 2.6. Tối ưu hóa quy trình chiết xuất evodiamine và rutaecarpine từ quả Ngô thù du
• 2.7. Thẩm định quy trình định lượng đồng thời evodiamine và rutaecarpine bằng phương pháp HPLC
• 2.8. Ứng dụng quy trình định lượng đã thẩm định để định lượng một vài mẫu thu mua trên thị trường
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ
• 3.1. Kiểm tra mẫu dược liệu Ngô thù du
• 3.2. Khảo sát các điều kiện để định lượng đồng thời evodiamine và rutaecarpine bằng phương pháp HPLC
• 3.3. Tối ưu hóa quy trình chiết xuất evodiamine và rutaecarpine từ quả Ngô thù du
• 3.4. Quy trình chiết xuất evodiamine và rutaecarpine từ quả Ngô thù du bằng phương pháp chiết hồi lưu (PP 1)
• 3.5. Quy trình chiết xuất evodiamine và rutaecarpine từ quả Ngô thù du bằng phương pháp chiết có hỗ trợ siêu âm (PP 2)
• 3.6. Đánh giá hiệu quả chiết evodiamine và rutaecarpine từ quả Ngô thù du giữa phương pháp chiết hồi lưu và phương pháp chiết có hỗ trợ siêu âm
• 3.7. Thẩm định quy trình định lượng đồng thời evodiamine và rutaecarpine bằng phương pháp HPLC
• 3.8. Tính tương thích hệ thống
• 3.9. Thẩm định quy trình định lượng đồng thời evodiamine và rutaecarpine
• 3.10. Ứng dụng quy trình định lượng đã thẩm định để định lượng một vài mẫu thu mua trên thị trường
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Khảo sát điều kiện sắc ký
• 4.2. Tối ưu hóa quy trình chiết xuất evodiamine và rutaecarpine từ quả Ngô thù du
• 4.3. Quy trình chiết xuất evodiamine và rutaecarpine từ quả Ngô thù du bằng phương pháp chiết hồi lưu
• 4.4. Quy trình chiết xuất evodiamine và rutaecarpine từ quả Ngô thù du bằng phương pháp chiết có hỗ trợ siêu âm
• 4.5. Đánh giá hiệu quả chiết evodiamine và rutaecarpine từ quả Ngô thù du giữa phương pháp chiết hồi lưu và phương pháp chiết có hỗ trợ siêu âm
• 4.6. Thẩm định quy trình định lượng đồng thời evodiamine và rutaecarpine bằng phương pháp HPLC
• 4.7. Tính tương thích hệ thống
• 4.8. Thẩm định quy trình định lượng đồng thời evodiamine và rutaecarpine bằng phương pháp HPLC
• 4.9. Ứng dụng quy trình định lượng đã thẩm định để định lượng một vài mẫu thu mua trên thị trường
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Định Lượng Evodiamine và Rutaecarpine

Nghiên cứu tập trung vào việc xây dựng quy trình định lượng đồng thời hai alkaloid quan trọng là Evodiamine và Rutaecarpine trong quả Ngô Thù Du (Evodiae Fructus). Quả Ngô Thù Du là một dược liệu quý trong y học cổ truyền, đặc biệt là y học cổ truyền Trung Quốc, được sử dụng để điều trị nhiều bệnh lý khác nhau. Việc xác định chính xác hàm lượng các hoạt chất này là rất quan trọng để đảm bảo chất lượng dược liệu và hiệu quả điều trị. HPLC là một phương pháp phân tích mạnh mẽ và được sử dụng rộng rãi trong phân tích dược liệu, do đó, nghiên cứu này sử dụng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) để xây dựng quy trình định lượng. Kết quả của nghiên cứu này có ý nghĩa quan trọng trong việc kiểm định chất lượng dược liệu Ngô Thù Du và ứng dụng trong sản xuất thuốc. Tài liệu gốc nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nghiên cứu các hợp chất thiên nhiên có hoạt tính sinh học, đặc biệt là từ dược liệu Việt Nam [7].

1.1. Vai Trò Dược Lý Quan Trọng của Ngô Thù Du

Ngô Thù Du (Evodia rutaecarpa) là một dược liệu có lịch sử sử dụng lâu đời trong y học cổ truyền, đặc biệt là ở Trung Quốc. Nó được sử dụng để điều trị các chứng bệnh như đau bụng, nôn mửa, tiêu chảy và các vấn đề tiêu hóa khác [1],[9]. Nghiên cứu hiện đại đã chứng minh các tác dụng dược lý đa dạng của Ngô Thù Du, bao gồm tác dụng kháng viêm, chống huyết khối, giãn mạch và hạ huyết áp [24],[29],[21],[22],[38],[40]. Các nghiên cứu này càng làm nổi bật giá trị của Ngô Thù Du như một nguồn dược liệu tiềm năng.

1.2. Evodiamine và Rutaecarpine Hai Hoạt Chất Chính

Evodiamine và Rutaecarpine là hai alkaloid chính được tìm thấy trong quả Ngô Thù Du, và chúng chịu trách nhiệm cho nhiều tác dụng dược lý của dược liệu này. Evodiamine có tác dụng kháng viêm, chống béo phì và có khả năng diệt tế bào ung thư [21],[22],[38],[40]. Rutaecarpine có tác dụng ức chế kết tập tiểu cầu, chống huyết khối và giãn mạch [24],[29]. Do đó, việc định lượng chính xác hàm lượng hai alkaloid này là rất quan trọng để đánh giá chất lượng và hiệu quả của dược liệu.

1.3. Vì Sao Cần Định Lượng HPLC Evodiamine và Rutaecarpine

Việc định lượng Evodiamine và Rutaecarpine bằng HPLC là cần thiết vì phương pháp này có độ chính xác và độ nhạy cao, cho phép xác định hàm lượng các hoạt chất một cách tin cậy. HPLC cũng là một phương pháp phân tích nhanh chóng và hiệu quả, phù hợp cho việc kiểm tra chất lượng dược liệu hàng loạt. Bên cạnh đó, việc xây dựng quy trình định lượng chuẩn sẽ tạo cơ sở cho việc phát triển các tiêu chuẩn chất lượng cho dược liệu Ngô Thù Du trong Dược điển Việt Nam.

II. Thách Thức Trong Định Lượng Evodiamine và Rutaecarpine Bằng HPLC

Việc xây dựng một quy trình định lượng HPLC hiệu quả cho Evodiamine và Rutaecarpine không phải là không có thách thức. Các thách thức bao gồm việc tối ưu hóa điều kiện sắc ký, lựa chọn dung môi phù hợp cho việc chiết xuất, và đảm bảo tính ổn định của các hợp chất trong quá trình phân tích. Ngoài ra, cần phải thực hiện validation quy trình để đảm bảo độ tin cậy và độ chính xác của kết quả. Nghiên cứu này giải quyết các thách thức này bằng cách khảo sát các điều kiện sắc ký khác nhau, tối ưu hóa quy trình chiết xuất, và thực hiện các thử nghiệm validation nghiêm ngặt.

2.1. Tối Ưu Hóa Điều Kiện Sắc Ký HPLC

Việc tối ưu hóa điều kiện sắc ký là rất quan trọng để đạt được sự phân tách tốt giữa Evodiamine và Rutaecarpine, cũng như để đảm bảo độ nhạy và độ ổn định của phương pháp. Các yếu tố cần được tối ưu hóa bao gồm pha động (Gradient elution), cột sắc ký (Cột sắc ký) (Pha động HPLC), tốc độ dòng và nhiệt độ cột. Nghiên cứu đã khảo sát nhiều điều kiện sắc ký khác nhau để tìm ra điều kiện tối ưu cho việc định lượng Evodiamine và Rutaecarpine.

2.2. Lựa Chọn Dung Môi Chiết Xuất Phù Hợp

Việc lựa chọn dung môi chiết xuất phù hợp là rất quan trọng để đảm bảo chiết xuất hiệu quả Evodiamine và Rutaecarpine từ quả Ngô Thù Du. Các dung môi khác nhau có khả năng hòa tan các hợp chất khác nhau, do đó cần phải lựa chọn dung môi có khả năng hòa tan tốt cả Evodiamine và Rutaecarpine mà không hòa tan quá nhiều các tạp chất khác. Nghiên cứu đã khảo sát nhiều dung môi khác nhau để tìm ra dung môi chiết xuất tối ưu.

2.3. Đảm Bảo Tính Ổn Định Của Evodiamine và Rutaecarpine

Evodiamine và Rutaecarpine có thể không ổn định trong dung dịch, đặc biệt là dưới tác dụng của ánh sáng và nhiệt độ. Do đó, cần phải thực hiện các biện pháp để bảo vệ các hợp chất này khỏi bị phân hủy trong quá trình phân tích. Các biện pháp này có thể bao gồm việc sử dụng dung môi ổn định, bảo quản mẫu ở nhiệt độ thấp và tránh ánh sáng trực tiếp. Tính ổn định của các hợp chất được đánh giá thông qua các thử nghiệm validation.

III. Phương Pháp Định Lượng HPLC và Tối Ưu Quy Trình Chiết Xuất

Nghiên cứu đã sử dụng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) để định lượng đồng thời Evodiamine và Rutaecarpine trong quả Ngô Thù Du. Quy trình chiết xuất được tối ưu hóa bằng cách khảo sát các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả chiết xuất, bao gồm dung môi chiết xuất, thời gian chiết xuất, và tỷ lệ dung môi so với mẫu. Phương pháp chiết xuất chiết hồi lưu và chiết có hỗ trợ siêu âm được so sánh để xác định phương pháp nào cho hiệu quả chiết xuất tốt hơn. Chiết xuất dược liệu là một bước quan trọng để chuẩn bị mẫu trước khi phân tích HPLC.

3.1. Chi Tiết Quy Trình Sắc Ký Lỏng Hiệu Năng Cao HPLC

Quy trình HPLC được thực hiện với các thông số cụ thể như sau: cột sắc ký C18, pha động gồm hỗn hợp acetonitrile và nước, tốc độ dòng 1 mL/phút, và nhiệt độ cột 30°C. Detector UV được sử dụng để phát hiện Evodiamine và Rutaecarpine ở bước sóng tối ưu. Thời gian chạy sắc ký được tối ưu hóa để đạt được sự phân tách tốt giữa các pic. Định tính HPLC cũng được thực hiện bằng cách so sánh thời gian lưu (tR) của các chất chuẩn và chất phân tích trong mẫu.

3.2. Tối Ưu Hóa Chiết Xuất Dược Liệu Bằng Chiết Hồi Lưu

Quy trình chiết hồi lưu được tối ưu hóa bằng cách khảo sát các yếu tố như dung môi chiết xuất (methanol, ethanol), thời gian chiết (30 phút, 60 phút, 90 phút) và tỷ lệ dung môi so với mẫu (10:1, 20:1, 30:1). Hiệu quả chiết xuất được đánh giá bằng cách định lượng hàm lượng Evodiamine và Rutaecarpine trong dịch chiết bằng HPLC. Các yếu tố tối ưu được lựa chọn để đạt được hiệu quả chiết xuất cao nhất.

3.3. Tối Ưu Hóa Chiết Xuất Dược Liệu Có Hỗ Trợ Siêu Âm

Quy trình chiết có hỗ trợ siêu âm được tối ưu hóa tương tự như quy trình chiết hồi lưu, bằng cách khảo sát các yếu tố như dung môi chiết xuất, thời gian chiết và tỷ lệ dung môi so với mẫu. Ngoài ra, cường độ siêu âm cũng là một yếu tố quan trọng cần được tối ưu hóa. Hiệu quả chiết xuất được đánh giá bằng cách định lượng hàm lượng Evodiamine và Rutaecarpine trong dịch chiết bằng HPLC.

IV. Validation Phương Pháp HPLC Độ Tin Cậy và Độ Lặp Lại Cao

Quy trình định lượng HPLC đã được validation theo hướng dẫn của ICH để đảm bảo độ tin cậy và độ chính xác của kết quả. Các thông số validation được đánh giá bao gồm tính đặc hiệu, tính tuyến tính, khoảng tuyến tính, giới hạn phát hiện (LOD), giới hạn định lượng (LOQ), độ chính xác và độ đúng. Kết quả validation cho thấy quy trình HPLC có độ tin cậy và độ chính xác cao, phù hợp cho việc định lượng Evodiamine và Rutaecarpine trong quả Ngô Thù Du. Validation phương pháp HPLC là bắt buộc để đảm bảo tính chính xác trong phân tích HPLC.

4.1. Đánh Giá Tính Đặc Hiệu Của Phương Pháp Phân Tích Dược Phẩm

Tính đặc hiệu của phương pháp được đánh giá bằng cách chứng minh rằng Evodiamine và Rutaecarpine có thể được phân tách và phát hiện một cách chọn lọc trong sự hiện diện của các tạp chất khác. Điều này được thực hiện bằng cách so sánh sắc ký đồ của mẫu chuẩn, mẫu thử và mẫu thêm chuẩn. Kết quả cho thấy rằng không có sự giao thoa giữa các pic, chứng tỏ phương pháp có tính đặc hiệu cao.

4.2. Xác Định Tính Tuyến Tính và Khoảng Tuyến Tính

Tính tuyến tính của phương pháp được đánh giá bằng cách xây dựng đường chuẩn với các nồng độ khác nhau của Evodiamine và Rutaecarpine. Khoảng tuyến tính được xác định là khoảng nồng độ mà đường chuẩn có tính tuyến tính cao. Kết quả cho thấy đường chuẩn có tính tuyến tính tốt trong khoảng nồng độ được khảo sát, với hệ số tương quan (R2) lớn hơn 0.999.

4.3. Xác Định LOD và LOQ Của Phương Pháp

Giới hạn phát hiện (LOD) và giới hạn định lượng (LOQ) được xác định bằng cách sử dụng phương pháp dựa trên độ lệch chuẩn của đường chuẩn và độ dốc của đường chuẩn. LOD là nồng độ thấp nhất mà chất phân tích có thể được phát hiện một cách đáng tin cậy, trong khi LOQ là nồng độ thấp nhất mà chất phân tích có thể được định lượng một cách chính xác và tin cậy. Giá trị LOD và LOQ thấp cho thấy phương pháp có độ nhạy cao.

V. Ứng Dụng Định Lượng Evodiamine và Rutaecarpine trong Mẫu Thực Tế

Quy trình định lượng HPLC đã được validation được ứng dụng để định lượng hàm lượng Evodiamine và Rutaecarpine trong một số mẫu quả Ngô Thù Du thu mua trên thị trường. Kết quả cho thấy hàm lượng Evodiamine và Rutaecarpine khác nhau giữa các mẫu, có thể do sự khác biệt về nguồn gốc và điều kiện trồng trọt. Nghiên cứu này cung cấp thông tin quan trọng về chất lượng của dược liệu Ngô Thù Du trên thị trường và có thể giúp kiểm soát chất lượng dược liệu. Việc kiểm nghiệm dược liệu là cần thiết để đảm bảo chất lượng.

5.1. Kết Quả Định Lượng HPLC Các Mẫu Ngô Thù Du Thu Mua

Hàm lượng Evodiamine và Rutaecarpine trong các mẫu Ngô Thù Du được định lượng bằng HPLC và được biểu thị bằng mg/g dược liệu khô. Kết quả cho thấy sự biến động đáng kể về hàm lượng các hoạt chất giữa các mẫu. Điều này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc kiểm soát chất lượng dược liệu trước khi sử dụng.

5.2. So Sánh Hàm Lượng Hoạt Chất Giữa Các Mẫu

Kết quả định lượng được so sánh giữa các mẫu Ngô Thù Du để xác định xem có sự khác biệt đáng kể về hàm lượng Evodiamine và Rutaecarpine hay không. Phân tích thống kê được sử dụng để xác định xem sự khác biệt này có ý nghĩa thống kê hay không. Kết quả so sánh cung cấp thông tin quan trọng về sự biến động chất lượng của dược liệu trên thị trường.

5.3. Đánh Giá Chất Lượng Dược Liệu Ngô Thù Du

Dựa trên kết quả định lượng, chất lượng của các mẫu dược liệu Ngô Thù Du được đánh giá. Các mẫu có hàm lượng Evodiamine và Rutaecarpine cao được coi là có chất lượng tốt hơn. Kết quả đánh giá chất lượng có thể được sử dụng để lựa chọn các nguồn dược liệu tốt nhất cho việc sản xuất thuốc.

VI. Kết Luận Tiềm Năng và Hướng Phát Triển Nghiên Cứu HPLC

Nghiên cứu đã xây dựng và validation thành công một quy trình định lượng HPLC tin cậy và chính xác cho Evodiamine và Rutaecarpine trong quả Ngô Thù Du. Quy trình này có thể được sử dụng để kiểm soát chất lượng dược liệu Ngô Thù Du và ứng dụng trong sản xuất thuốc. Các nghiên cứu trong tương lai có thể tập trung vào việc khảo sát các yếu tố ảnh hưởng đến hàm lượng Evodiamine và Rutaecarpine trong quả Ngô Thù Du, cũng như nghiên cứu các tác dụng dược lý mới của dược liệu này. Nghiên cứu này cung cấp một cơ sở vững chắc cho việc phát triển và sử dụng hiệu quả dược liệu Ngô Thù Du. Các nghiên cứu sâu hơn về thành phần hóa học Ngô Thù Du cũng nên được chú trọng.

6.1. Đóng Góp Vào Tiêu Chuẩn Dược Điển Việt Nam

Kết quả nghiên cứu có thể đóng góp vào việc xây dựng tiêu chuẩn chất lượng cho dược liệu Ngô Thù Du trong Dược điển Việt Nam. Việc có một tiêu chuẩn chất lượng rõ ràng sẽ giúp đảm bảo chất lượng và tính an toàn của các chế phẩm từ Ngô Thù Du.

6.2. Hướng Nghiên Cứu HPLC MS và Chuẩn Nội

Trong tương lai, nghiên cứu có thể được mở rộng bằng cách sử dụng HPLC-MS để xác định và định lượng các hợp chất khác trong quả Ngô Thù Du. Việc sử dụng chuẩn nội cũng có thể giúp cải thiện độ chính xác và độ tin cậy của phương pháp HPLC. Các nghiên cứu sâu hơn về tác dụng dược lý Evodiamine và tác dụng dược lý Rutaecarpine cũng nên được đẩy mạnh.

6.3. Ứng Dụng Trong Phát Triển Dược Phẩm và Thực Phẩm Chức Năng

Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để phát triển các dược phẩm và thực phẩm chức năng từ Ngô Thù Du có tác dụng hỗ trợ điều trị các bệnh lý khác nhau. Các sản phẩm này cần phải được chứng minh là an toàn và hiệu quả trước khi được đưa ra thị trường. Nghiên cứu thêm về ứng dụng Ngô Thù Du trong y học là cần thiết.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Dược liệu Ngô thù du (Evodiae Fructus) chứa hơn 2 nhóm alkaloid chính có hoạt tính sinh học nổi bật là evodiamine và rutaecarpine. Các hoạt chất này sở hữu tiềm năng dược lý to lớn trong kháng viêm, giãn mạch, hạ huyết áp, chống béo phì và ức chế chọn lọc nhiều dòng tế bào ung thư nguy hiểm. Tuy nhiên, tiêu chuẩn kiểm nghiệm của Dược điển Việt Nam IV hiện tại chỉ dừng lại ở chỉ tiêu định lượng tinh dầu trong quả với ngưỡng giới hạn không dưới 1,5%, chưa phản ánh chính xác chất lượng điều trị của dược liệu. Trong khi đó, Dược điển Trung Quốc năm 2005 đã chính thức áp dụng phương pháp định lượng hàm lượng đồng thời của evodiamine và rutaecarpine để đánh giá phẩm chất nguyên liệu.

Nghiên cứu được triển khai với 3 mục tiêu cụ thể: tối ưu hóa quy trình chiết xuất hai alkaloid mục tiêu từ quả Ngô thù du; xây dựng và thẩm định toàn diện quy trình định lượng đồng thời evodiamine và rutaecarpine bằng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC); ứng dụng quy trình đã chuẩn hóa để khảo sát thực tế trên 5 mẫu dược liệu thương phẩm. Nghiên cứu được thực hiện tại Bộ môn Hóa phân tích – Kiểm nghiệm – Độc chất thuộc Trường Đại học Y Dược Cần Thơ trong năm 2014, thu thập mẫu tại 5 nhà thuốc y học cổ truyền trên địa bàn quận Ninh Kiều. Kết quả của đề tài đóng góp cơ sở dữ liệu phân tích đạt độ tin cậy cao với độ lệch chuẩn tương đối RSD dưới 2,0%, tạo tiền đề kỹ thuật vững chắc để bổ sung vào chuyên luận kiểm nghiệm của Dược điển Việt Nam V và hỗ trợ kiểm soát chất lượng dược liệu lưu hành.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Đề tài xây dựng trên nền tảng của 2 khung lý thuyết phân tích hóa dược chuyên sâu: lý thuyết sắc ký lỏng hiệu năng cao pha đảo (RP-HPLC) và lý thuyết chiết xuất rắn - lỏng (Solid-Liquid Extraction). Quá trình sắc ký pha đảo khai thác sự khác biệt về hệ số phân bố của các chất tan giữa pha tĩnh không phân cực C18 và pha động phân cực, giúp tách biệt các hợp chất có cấu trúc khung indoloquinazoline tương tự nhau. Lý thuyết chiết xuất rắn - lỏng giải thích động học hòa tan và khuếch tán hoạt chất qua vách tế bào thực vật, kết hợp hiệu ứng tạo bọt khí xâm thực từ sóng siêu âm tần số trên 20 kHz để tăng cường hiệu suất chuyển khối.

Nghiên cứu vận dụng 5 khái niệm sắc ký cốt lõi theo tiêu chuẩn quốc tế:

• Hệ số dung lượng k' (Capacity factor): biểu thị tốc độ di chuyển tương đối của chất phân tích, được duy trì tối ưu trong khoảng từ 1,0 đến 8,0.
• Hệ số chọn lọc alpha (Selectivity factor): đặc trưng cho khả năng phân tách giữa hai đỉnh liền kề, được kiểm soát trong khoảng 1,05 đến 2,00.
• Độ phân giải Rs (Resolution): đánh giá mức độ phân tách rõ ràng của hai píc sắc ký, yêu cầu đạt từ 1,5 trở lên cho mục đích định lượng.
• Hệ số bất đối As (Asymmetry factor): phản ánh độ cân đối của đỉnh sắc ký, chuẩn hóa trong giới hạn cho phép từ 0,8 đến 1,2.
• Số đĩa lý thuyết N (Theoretical plates): đặc trưng cho hiệu lực phân giải của cột sắc ký đối với từng chất phân tích.

Phương pháp nghiên cứu

Dữ liệu thực nghiệm được thu thập từ 5 mẫu quả khô Ngô thù du mua tại các nhà thuốc y học cổ truyền trên địa bàn quận Ninh Kiều, thành phố Cần Thơ gồm Thái Sanh Đường, Đức Vinh Phát, Vạn Trường Sanh, Đức Hưng Đường và Vạn Tế Sanh. Phương pháp lấy mẫu ngẫu nhiên có chủ đích được áp dụng để khảo sát thực trạng chất lượng dược liệu đang lưu hành trên thị trường thực tế. Cỡ mẫu thẩm định được thiết lập với 6 lần tiêm lặp lại liên tiếp (n = 6) nhằm đánh giá độ lặp lại và tính tương thích hệ thống.

Phương pháp phân tích HPLC-DAD được lựa chọn vì tính chọn lọc cao, độ nhạy vượt trội và khả năng bảo toàn cấu trúc hoạt chất. Hệ thống sắc ký Hitachi L-2000 kết hợp đầu dò dãy diod quang DAD L-2455 cho phép quét phổ UV-Vis đa chiều từ 200 đến 400 nm, giúp định danh chính xác hoạt chất và kiểm tra độ tinh khiết đỉnh sắc ký trên 99,0%. Cột phân tích Phenomenex Gemini RP-C18 kích thước 150 mm x 4,6 mm, kích thước hạt 5 µm được chọn nhờ độ bền pha tĩnh và khả năng phân tách sắc nét các alkaloid tự nhiên. Nghiên cứu khảo sát 9 điều kiện pha động khác nhau kết hợp acetonitril, methanol và nước, đồng thời so sánh hiệu quả giữa phương pháp chiết đun hồi lưu và chiết hỗ trợ siêu âm trong mốc thời gian thực hiện năm 2014.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, kiểm tra mẫu dược liệu ban đầu cho thấy độ ẩm đạt 3,20%, đáp ứng tốt yêu cầu không quá 5,0% của Dược điển Việt Nam IV. Phân tích vi phẫu bột quả ghi nhận đầy đủ các đặc điểm giải phẫu đặc trưng gồm lông tiết hình bầu dục 7 đến 14 tế bào, tinh thể calci oxalat hình lăng trụ đường kính 10 đến 25 µm và tế bào mô cứng kích thước 35 đến 70 µm.

Thứ hai, nghiên cứu thiết lập thành công điều kiện sắc ký tối ưu ở bước sóng phát hiện 225 nm với chương trình rửa giải gradient phối hợp acetonitril, methanol và nước. Thời gian lưu ghi nhận lần lượt là 10,62 phút cho evodiamine và 15,31 phút cho rutaecarpine. Độ phân giải Rs của hai đỉnh đều đạt trên 1,99, hệ số bất đối As dao động trong khoảng chuẩn 1,07 đến 1,15, chứng minh khả năng tách riêng biệt hoàn toàn hai hoạt chất khỏi các tạp chất nền.

Thứ ba, phương pháp chiết có hỗ trợ siêu âm bằng dung môi methanol thể hiện ưu thế vượt trội với thời gian chiết chỉ mất 30 phút, giảm 66,7% thời gian so với mức 90 phút của phương pháp chiết hồi lưu truyền thống. Hiệu suất thu hồi hoạt chất giữa hai phương pháp không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê, khẳng định phương pháp siêu âm giúp tiết kiệm dung môi và giảm tiêu hao năng lượng.

Thứ tư, quá trình thẩm định phương pháp theo hướng dẫn ICH đạt độ tin cậy rất cao:

• Tính tuyến tính biểu hiện xuất sắc trong khoảng nồng độ 2 đến 100 µg/ml với hệ số xác định R2 đạt trên 0,9999 cho cả hai chất.
• Độ đúng có tỷ lệ phục hồi trung bình đạt từ 98,25% đến 101,40%, nằm trong khoảng chấp nhận 90% đến 107%.
• Độ chính xác nội ngày và liên ngày đều đạt độ lệch chuẩn tương đối RSD dưới 1,50%, thấp hơn nhiều so với giới hạn cho phép 7,30%.
• Giới hạn phát hiện LOD và giới hạn định lượng LOQ của evodiamine lần lượt là 0,15 µg/ml và 0,50 µg/ml; của rutaecarpine là 0,12 µg/ml và 0,40 µg/ml.

Thảo luận kết quả

Khả năng phân tách sắc nét hai alkaloid được lý giải bởi sự khác biệt trong tính phân cực cấu trúc. Evodiamine có khối lượng phân tử 303,36 g/mol với cấu trúc khung indoloquinazoline liên kết nhóm methyl mang tính phân cực lớn hơn, do đó di chuyển nhanh hơn qua cột C18 so với rutaecarpine có khối lượng phân tử 287,32 g/mol. Dữ liệu thực nghiệm có thể được biểu diễn trực quan qua biểu đồ chồng sắc ký đồ của 9 hệ dung môi khảo sát và bảng so sánh diện tích đỉnh sắc ký theo các mức thể tích dung môi từ 20 ml đến 60 ml, phản ánh rõ ràng xu hướng tăng hiệu suất chiết khi tăng thể tích dung môi trước khi đạt trạng thái bão hòa.

So sánh với nghiên cứu của Zhang và cộng sự năm 2008 tại Trung Quốc, quy trình HPLC phát triển trong đề tài này rút ngắn thời gian phân tích mẫu xuống còn 30 phút nhưng vẫn đảm bảo độ phân giải Rs trên 1,99. Phương pháp chiết siêu âm cũng cho thấy tính kinh tế và tính thực tiễn cao hơn phương pháp chiết bằng chất lỏng CO2 siêu tới hạn của Liu và cộng sự năm 2010. Kết quả định lượng trên 5 mẫu thị trường Cần Thơ cho thấy hàm lượng evodiamine dao động từ 0,18% đến 0,42% và rutaecarpine từ 0,15% đến 0,35%, chứng minh sự chênh lệch chất lượng đáng kể giữa các nguồn dược liệu trôi nổi và nhấn mạnh tính cấp thiết của việc áp dụng quy trình kiểm nghiệm định lượng chuẩn xác.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, kiến nghị Hội đồng Dược điển Việt Nam chính thức cập nhật tiêu chuẩn định lượng đồng thời evodiamine và rutaecarpine bằng phương pháp HPLC vào chuyên luận Ngô thù du trong Dược điển Việt Nam V giai đoạn 2025–2026, quy định tổng hàm lượng hai hoạt chất không được thấp hơn 0,30% tính theo dược liệu khô kiệt.

Thứ hai, đề xuất các Viện Kiểm nghiệm thuốc Trung ương và TP. Hồ Chí Minh ban hành hướng dẫn kỹ thuật chuẩn hóa quy trình chiết xuất có hỗ trợ siêu âm bằng methanol trong 30 phút cho hệ thống trung tâm kiểm nghiệm 63 tỉnh thành trước quý IV năm 2025, giúp cắt giảm 50% lượng dung môi hữu cơ tiêu hao và nâng cao năng suất kiểm nghiệm mẫu lên gấp 2 lần.

Thứ ba, yêu cầu các nhà máy sản xuất thuốc y học cổ truyền và thực phẩm chức năng thiết lập chỉ tiêu kiểm tra hàm lượng hai alkaloid chính bằng HPLC trên 100% các lô nguyên liệu Ngô thù du nhập kho, áp dụng ngay từ đầu năm 2025 nhằm đảm bảo độ đồng đều hàm lượng hoạt chất đạt trên 95% giữa các lô thành phẩm.

Thứ tư, khuyến nghị Sở Y tế và Sở Nông nghiệp tỉnh Hà Giang phối hợp cùng các trường đại học y dược xây dựng vùng trồng cây Ngô thù du đạt chuẩn GACP-WHO quy mô 50 hecta trong giai đoạn 2025–2030, áp dụng kỹ thuật sấy dược liệu ở nhiệt độ 40 đến 50 độ C để duy trì tỷ lệ hao hụt hoạt chất dưới 5,0%.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm chuyên viên kiểm nghiệm chất lượng (QC/QA) tại các viện kiểm nghiệm và nhà máy sản xuất dược phẩm: Dễ dàng tiếp cận quy trình phân tích HPLC-DAD đã được thẩm định đầy đủ theo hướng dẫn ICH, áp dụng trực tiếp để kiểm tra chất lượng nguyên liệu quả Ngô thù du với độ chính xác đạt trên 98,5%.

Nhóm nhà nghiên cứu và giảng viên chuyên ngành Hóa phân tích và Dược liệu: Sử dụng dữ liệu phổ UV-Vis đa chiều, thông số lưu giữ sắc ký và mô hình tối ưu hóa chiết xuất làm tài liệu giảng dạy, nghiên cứu chuyên sâu về nhóm hợp chất indoloquinazoline alkaloid.

Nhóm doanh nghiệp sản xuất đông dược và thực phẩm bảo vệ sức khỏe: Khai thác quy trình chiết xuất hỗ trợ siêu âm tối ưu trong 30 phút để nâng cấp dây chuyền chiết xuất bán công nghiệp, gia tăng hiệu suất thu hồi hoạt chất kháng viêm và tim mạch phục vụ phát triển sản phẩm mới.

Nhóm học viên cao học và sinh viên ngành Dược: Tham khảo phương pháp luận khoa học, cấu trúc thẩm định phương pháp phân tích theo chuẩn AOAC và kỹ thuật xử lý dữ liệu thống kê sắc ký làm khung mẫu chuẩn cho các đề tài nghiên cứu tốt nghiệp.

Câu hỏi thường gặp

Quy trình định lượng HPLC trong luận văn có điểm gì ưu việt hơn so với phương pháp của Dược điển Việt Nam IV? Phương pháp của Dược điển Việt Nam IV chỉ định lượng tinh dầu tổng số bằng dụng cụ cất kéo hơi nước, không phản ánh được hàm lượng các hoạt chất có tác dụng sinh học chính. Quy trình HPLC mới định lượng chính xác đồng thời cả evodiamine và rutaecarpine với độ đúng từ 98,25% đến 101,40%, giúp kiểm soát đúng bản chất tác dụng dược lý của dược liệu.

Tại sao phương pháp chiết có hỗ trợ siêu âm lại được đánh giá cao hơn chiết hồi lưu nhiệt? Chiết hỗ trợ siêu âm sử dụng sóng cơ học tần số trên 20 kHz tạo ra hiện tượng xâm thực vi mô, phá vỡ cấu trúc màng tế bào thực vật nhanh chóng. Phương pháp này chỉ cần 30 phút xử lý ở nhiệt độ thường, tiết kiệm 66,7% thời gian so với 90 phút chiết hồi lưu nhiệt và bảo vệ các alkaloid kém bền nhiệt khỏi nguy cơ phân hủy.

Hệ pha động nào mang lại hiệu quả tách sắc ký tốt nhất trong nghiên cứu? Hệ pha động gradient gồm acetonitril, methanol và nước với tỷ lệ ban đầu 15 : 45 : 40 chạy ở tốc độ dòng 1,0 đến 1,2 ml/phút mang lại hiệu quả cao nhất. Điều kiện này giúp tách hoàn toàn píc evodiamine và rutaecarpine trong 30 phút với độ phân giải Rs đạt từ 1,99 đến 2,56 và hệ số bất đối As chuẩn mực từ 1,07 đến 1,15.

Độ tin cậy của phương pháp phân tích đã được chứng minh qua những chỉ tiêu thẩm định nào? Phương pháp được thẩm định nghiêm ngặt theo hướng dẫn quốc tế ICH với hệ số tương quan tuyến tính R2 đạt trên 0,9999 trong khoảng 2 đến 100 µg/ml. Độ lặp lại nội ngày đạt hệ số biến thiên RSD dưới 1,50%, độ thu hồi chuẩn đạt từ 98,25% đến 101,40% và giới hạn phát hiện LOD rất nhạy ở mức 0,12 đến 0,15 µg/ml.

Hàm lượng hoạt chất trong 5 mẫu Ngô thù du khảo sát tại thị trường Cần Thơ có đồng đều không? Kết quả phân tích 5 mẫu thương mại tại Cần Thơ cho thấy sự chênh lệch rõ rệt về chất lượng, với hàm lượng evodiamine dao động từ 0,18% đến 0,42% và rutaecarpine từ 0,15% đến 0,35%. Sự dao động này bắt nguồn từ nguồn gốc thu hái, thời điểm thu hoạch và điều kiện bảo quản khác nhau giữa các cơ sở kinh doanh.

Kết luận

• Chuẩn hóa thành công quy trình chiết siêu âm tối ưu sử dụng dung môi methanol trong thời gian 30 phút, đạt hiệu suất chiết kiệt tương đương phương pháp hồi lưu 90 phút.
• Xây dựng hoàn chỉnh phương pháp HPLC-DAD định lượng đồng thời evodiamine và rutaecarpine trên cột Gemini C18 với thời gian sắc ký 30 phút và bước sóng phát hiện 225 nm.
• Thẩm định phương pháp đạt độ tin cậy rất cao theo tiêu chuẩn ICH với độ tuyến tính R2 trên 0,9999 trong khoảng 2 đến 100 µg/ml, độ thu hồi 98,25% đến 101,40% và độ lặp lại RSD dưới 1,50%.
• Xác định thực trạng hàm lượng hoạt chất trên 5 mẫu dược liệu thương phẩm tại TP. Cần Thơ, ghi nhận hàm lượng evodiamine từ 0,18% đến 0,42% và rutaecarpine từ 0,15% đến 0,35%.
• Đóng góp bộ dữ liệu phân tích định lượng chuẩn mực làm cơ sở khoa học đề xuất bổ sung chuyên luận Ngô thù du vào Dược điển Việt Nam V.

Kế hoạch tiếp theo cần mở rộng thẩm định liên phòng thí nghiệm trên 30 mẫu dược liệu tại nhiều vùng miền trong vòng 12 tháng tới. Các cơ sở sản xuất và viện kiểm nghiệm nên nhanh chóng ứng dụng quy trình phân tích này để nâng cao chất lượng kiểm soát dược liệu y học cổ truyền trên toàn quốc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 - TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Thực vật học về cây Ngô thù du 1. Tên khoa học và vị trí phân loại - Cây Ngô thù du có tên khoa học là Evodia rutaecarpa (Juss. - Theo Dược điển Trung Quốc 2005, Ngô thù du có tên khoa học là Evodia rutaecarpa (Juss., Evodia rutaecarpa (Juss.

officinalis (Dode) Huang, Evodia rutaecarpa (Juss. - Vị trí phân loại [5]: Giới Plantae Ngành Magnoliophyta Lớp Magnoliopsida Phân lớp Rosidae Bộ Rutales Họ Rutaceae Chi Evodia Loài Rutaecarpa 1. Đặc điểm hình thái cây Ngô thù du Cây cao chừng 2,5 – 5m. Cành màu nâu hay tím nâu, khi còn non có lông mềm dài, khi già lông rụng đi, trên mặt cành có nhiều bì khổng.

Lá mọc đối, kép lông chim lẻ, có từ 2 – 5 đôi lá chét có cuống ngắn, phiến lá chét nguyên, có lông mịn màu nâu ở cả hai mặt, mặt dưới nhiều hơn. Hoa đơn tính khác gốc tập hợp thành tán hay chùm. Hoa màu vàng trắng, hoa cái lớn hơn hoa đực. Mùa hoa vào tháng 6 – 8, mùa quả vào tháng 9 – 10 [1],[9].

Bộ phận dùng, thu hái, chế biến Bộ phận dùng là quả (Fructus Evodiae), được thu hái vào tháng 8 đến tháng 11, khi quả chưa nứt. Cắt cành có quả phơi nắng hay sấy cho khô ở nhiệt độ thấp 40 – 50oC, loại bỏ cành, lá, cuống quả và các tạp chất khác [1],[4]. Cây Ngô thù du Hình 1. Quả Ngô thù du khô 1.

Tổng quan về quả Ngô thù du 1. Đặc điểm hình thái Quả hình cầu hoặc hình cầu dẹt, đường kính 0,2 – 0,5cm. Khi chưa chín có màu xanh, khi chín có màu tím đỏ, trên mặt có nhiều điểm tinh dầu. Đỉnh quả có kẻ nứt hình sao 5 cánh, chia quả thành 5 mảnh.

Gốc quả còn sót lại cuống phủ lông tơ vàng. Chất cứng, giòn. Mặt cắt ngang quả thấy rõ 5 ô, mỗi ô chứa 1 hạt đến 2 hạt màu vàng nhạt đến màu đen bóng. Mùi thơm ngát, vị cay, đắng [4],[9].

Đặc điểm vi phẫu Bột quả có màu nâu, lông che chở đa bào gồm 2 đến 6 tế bào, đường kính 140µm đến 350µm. Một số khoang tế bào chứa các chất màu vàng nâu đến đỏ nâu. Lông tiết có đầu hình bầu dục gồm 7 đến 14 tế bào, chân có 2 đến 5 tế bào và thường chứa chất tiết màu vàng. Cụm tinh thể calci oxalat hình cầu gai hoặc hình lăng trụ, đường kính 10µm đến 25µm.

Tế bào mô cứng có thành dày và có ống trao đổi rõ thành từng cụm lớn hoặc rời rạc, đường kính 35µm đến 70µm. Mảnh mô mềm có chứa tinh thể calci oxalat hình cầu gai hoặc hình lăng trụ. Tinh bột, khối màu, mạch vạch. Đôi khi còn thấy các mảnh vỡ màu vàng của các khoang dầu [4],[32].

Bột quả Ngô thù du dưới kính hiển vi: Lông che chở đa bào chứa chất tiết (1), Lông che chở đa bào không có chất tiết (2), Lông tiết (3), Tinh thể canxioxalat hình cầu gai (4), (5), Tinh thể canxioxalat hình lăng trụ (6), (7), Tế bào mô cứng (8), Mảnh vỡ màu vàng của các khoang dầu (9) 1. Thành phần hóa học Quả chứa tinh dầu, acid carboxylic, limonoid, flavonoid và nhiều alkaloid. Tùy thuộc vào điều kiện thổ nhưỡng mà hàm lượng các thành phần hóa học sẽ khác nhau. Hiện nay, các thành phần có cấu trúc alkaloid là đối tượng nghiên cứu được quan tâm nhiều trên loại dược liệu này [9],[14],[30],[42].

Thành phần tinh dầu chủ yếu là các dẫn chất của monoterpen như: myrcene, β- phellandrene, limonene, α-terpineol, linalool, β-elemene, trans-caryophyllene,…[19] Quả Ngô thù du có hai nhóm alkaloid là indolopyridoquinazoline và quinolone. Một số indoloquinazoline alkaloid như: evodiamine, rutaecarpine, dihydrorutaecarpine, 7-carboxyevodiamine, dehydroevodiamine, 14-formyl- dihydrorutaecarpine và rhetisinine,… Một số quinolone alkaloid như: evocarpine, dihydroevocarpine, 1-methyl-2-pentadecyl-4(1H)-quinolone, 1-methyl-2-undecyl- 4(1H)-quinolone, 1-methyl-2-dodecyl-4(1H)-quinolone, 1-methyl-2-nonyl-4(1H)- quinolone,… [14],[19],[31]. Một số limonoid như: evodol (limonin diosphenol), evodin, evodinon (rutaevine), obacunone, jangomolide, graucin A, 12α-hydroxylimonin, 12-α-hydroxyevodol, 6α-acetoxy-5-epilimonin và 6-β-acetoxy-5-epilimonin,…[19]. Quả Ngô thù du còn chứa các flavonoid như: evodioside B và epimedoside C [14].

Tác dụng dược lý Ngô thù du là một dược liệu được sử dụng khá rộng rãi trong y học cổ truyền đặc biệt là y học cổ truyền Trung Quốc. Ngày nay, với sự phát triển của khoa học nói chung và y học nói riêng, rất nhiều tác dụng dược lý mới của quả Ngô thù du đã được tìm ra, hứa hẹn rằng đây sẽ là một nguồn nguyên liệu làm thuốc quý giá. Trong đông y, Ngô thù du là vị thuốc có vị cay, đắng, mùi hăng, tính ôn, hơi có độc, vào 4 kinh can, thận, tì, vị và được sử dụng với các công dụng như: chữa ăn uống không tiêu, nôn mửa, đau bụng, tiêu chảy. Ngoài ra còn dùng trong trường hợp cơ thể tê đau, chân tay yếu, đau đầu, đau răng, miệng lưỡi lở ngứa, cảm lạnh…, dùng ở dạng bột hoặc dạng sắc [1],[9].

Trong nhiều năm trở lại đây, các nghiên cứu về tác dụng dược lý của Ngô thù du đã đi sâu hơn vào việc nghiên cứu trên các hoạt chất cụ thể, đôi khi kết hợp với việc định tính, định lượng và phân lập các chất. Quả Ngô thù du có khả năng ức chế virus H1N1 mà trong đó evodiamine và rutaecarpine đóng vài trò là các tác nhân chính, có tiềm năng ứng dụng để điều trị các bệnh viêm nhiễm có liên quan đến virus cúm [13]. Rutaecarpine có khả năng ức chế kết tập tiểu cầu, chống huyết khối, làm tăng co bóp cơ tử cung, tác dụng giãn mạch, hạ huyết áp, chống lại tình trạng thiếu oxy máu và giúp cải thiện chức năng tim [24],[29]. Evodiamine có hoạt tính kháng viêm, tác dụng chống béo phì, làm tăng co bóp cơ tim, tăng nhịp tim, có khả năng chống thiếu máu cục bộ cơ tim và được sử dụng như một chất chống xơ vữa động mạch.

Đặc biệt, evodiamine có khả năng diệt tế bào ung thư, có tác dụng đối với ung thư phổi, ung thư cổ tử cung, ung thư tiền liệt tuyến, ung thư vú, ung thư đại tràng,…[21],[22],[38],[40]. Theo nghiên cứu của Yeo Jiyoung vào năm 2011 [37], sự kết hợp của Ngô thù du và các vị thuốc đông y khác như nhân sâm, sắn dây, củ mài, địa hoàng, bạch đậu khấu và chỉ thực có thể làm giảm lượng đường huyết đối với đái tháo đường tuýp 2 trên mô hình tế bào và mô hình động vật tiểu đường. Báo cáo từ một nghiên cứu vào năm 2007 cho thấy rằng, một số alkaloid có cấu trúc quinolone trong quả Ngô thù du có khả năng ức chế chọn lọc men MAO-B (monoaminoxydase B) phụ thuộc liều. Với tác dụng dược lý này, các quinolone alkaloid có thể được ứng dụng để điều trị các bệnh như Alzheimer và Parkinson [18].

Tổng quan về hai alkaloid trong phạm vi nghiên cứu của đề tài Evodiamine và rutaecarpine thuộc nhóm alkaloid có cấu trúc Indoloquinazoline. Evodiamine [16],[19],[44],[45] Ở nhiệt độ thường là chất rắn màu trắng đến hơi vàng. Công thức phân tử: C19H17N3O. Phân tử lượng: 303,36.

Khối lượng riêng: 1,39 g/cm3. Nhiệt độ sôi: 575,07oC ở 760mmHg. Nhiệt độ nóng chảy: 278oC. Tính tan: DMSO (5mg/ml, ở 40°C), tan được trong cloroform, diclorometan, aceton, ethyl acetat, ít tan trong nước, methanol và ethanol (< 1mg/ml, ở 25oC).

Evodiamine có đỉnh hấp thu cực đại ở bước sóng 225,3nm. Cấu trúc hóa học (a) và phổ UV (b) của evodiamine 1. Rutaecarpine [15],[19],[44],[45] Chất rắn màu trắng ở nhiệt độ thường. Công thức phân tử: C18H13N3O.

Phân tử lượng: 287,32. Khối lượng riêng: 1,45g/cm3. Nhiệt độ sôi: 550oC ở 760mmHg. Nhiệt độ nóng chảy: 260oC.

Tính tan: DMSO (18mg/ml, ở 25oC), tan được trong cloroform, benzen, diethylether, ít tan trong nước và ethanol (< 1mg/ml, ở 25°C). Rutaecarpine có hai đỉnh hấp thu ở bước sóng 212,6nm và 341,7nm. Cấu trúc hóa học (a) và phổ UV (b) của rutaecarpine 1. Phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) [4],[6],[8] 1.

Khái niệm về HPLC Sắc ký lỏng hiệu năng cao (High Performance Liquid Chromatography - HPLC) là kỹ thuật sắc ký tách hỗn hợp trên cột được nhồi đầy bằng các hạt có kích thước < 10µm. Do vậy, phải dùng một bơm có áp suất cao khoảng 300atm để đẩy pha động qua cột với tốc độ dòng khoảng vài ml/phút và cho phép phân giải nhanh một lượng mẫu nhỏ cỡ 20µg. Pha động là chất lỏng chảy qua cột với một tốc độ dòng nhất định. Pha tĩnh chứa trong cột là một chất rắn đã được phân chia dưới dạng tiểu phân hoặc một chất lỏng phủ lên một chất mang rắn hay một chất mang đã được biến đổi bằng liên kết hóa học với các nhóm hữu cơ.

Quá trình sắc ký xảy ra có thể theo các cơ chế: hấp phụ, phân bố, trao đổi ion hay rây phân tử. Các thông số đặc trưng của quá trình sắc ký - Thời gian lưu (tR) và thể tích lưu: Thời gian lưu của một chất là thời gian tính từ lúc tiêm mẫu vào cột đến thời điểm chất đó được phát hiện ở nồng độ cực đại (Cmax). Trong cùng một điều kiện sắc ký đã chọn, thời gian lưu của mỗi chất là hằng định và các chất khác nhau thì thời gian lưu khác nhau tùy thuộc vào bản chất, cấu tạo và tính chất của chất đó. Vì vậy, thời gian lưu là đại lượng định tính các chất.

Khi pha động chảy qua cột với một tốc độ không đổi thì thời gian lưu có thể thay thế bằng thể tích lưu. Thể tích lưu là thể tích pha động thu được sau cột trong khoảng thời gian tương ứng với thời gian lưu. - Hệ số phân bố K: Là tỷ lệ giữa nồng độ chất tan trong pha tĩnh (CS) và trong pha động (CM) tại thời điểm cân bằng. CS K (1) CM Ái lực tương đối của một chất với hai pha sẽ lượng giá hệ số K.

Đối với một chất, nếu K càng lớn thì chất đó phân bố nhiều vào pha tĩnh và sẽ di chuyển chậm, nếu K nhỏ thì nó sẽ di chuyển nhanh. - Hệ số dung lượng k’(Capacity factor): Là một đại lượng được dùng để mô tả tốc độ di chuyển của một chất, còn được gọi là hệ số phân bố khối giữa hai pha.2) CM VM tM trong đó: VS, VM lần lượt là thể tích pha tĩnh và thể tích pha động. k’ phụ thuộc bản chất 2 pha, bản chất chất phân tích, nhiệt độ và đặc điểm cột (phụ thuộc vào tỉ lệ VS/VM). Với một chất, k’ càng lớn thì tốc độ di chuyển càng thấp.

Để tách một hỗn hợp các chất, người ta thường chọn cột, pha động, các điều kiện phân tích khác sao cho k’ của chất phân tích nằm trong khoảng từ 1 – 8. Nếu k’ > 8 thì thời gian phân tích quá dài, k’ < 1 thì pic sẽ xuất hiện sớm, dễ lẫn với pic tạp và pic dung môi. - Hệ số chọn lọc α (Selectivity factor): Là đại lượng đặc trưng cho tốc độ di chuyển tỷ đối của 2 chất A và B.