Luận văn thạc sĩ nghiên cứu những quy định trong luật xuất nhập cảnh nhật bản liên quan đến lao động có trình độ và gợi ý chính sách cho việt nam

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu nghiên cứu những quy định trong luật xuất nhập cảnh nhật bản liên quan đến lao động có trình độ và, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Lê Phạm Tuấn Linh
• Người hướng dẫn: PGS.TS Trần Thị Ngọc Quyên
• Trường học: Trường Đại Học Ngoại Thương
• Chuyên ngành: Kinh doanh thương mại
• Đề tài: Nghiên Cứu Quy Định Xuất Nhập Cảnh Nhật Bản Cho Lao Động Trình Độ Cao Và Gợi Ý Chính Sách Cho Việt Nam
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ LAO ĐỘNG CÓ TRÌNH ĐỘ VÀ THỰC TIỄN HỆ THỐNG PHÁP LUẬT VỀ LAO ĐỘNG CÓ TRÌNH ĐỘ TẠI MỘT SỐ QUỐC GIA
• 1.1. Tổng quan về lao động có trình độ
• 1.1.1. Khái niệm
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG THỊ TRƯỜNG LAO ĐỘNG NHẬT BẢN VÀ NHỮNG QUY ĐỊNH LUẬT PHÁP LIÊN QUAN ĐẾN LAO ĐỘNG CÓ TRÌNH ĐỘ
• 2.1. Tổng quan về thị trường lao động có trình độ tại Nhật Bản
• 2.1.1. Tình hình chung
• 2.1.2. Người lao động
• 2.2. Những quy định liên quan đến luật xuất nhập cảnh đối với lao động có trình độ
• 2.2.1. Giới thiệu chung
• 2.2.2. Nội dung quy định
• 2.2.3. Thuận lợi và khó khăn khi thực hiện những quy định trên
• 2.2.4. Những quy định cụ thể trong luật liên quan đến lĩnh vực xuất khẩu lao động
• 2.2.4.1. Đối với lao động nhập khẩu
• 2.2.4.2. Đối với công ty tiếp nhận lao động
• 2.2.4.3. Đối với công ty phái cử lao động
• 2.2.5. Đánh giá chung
• 2.2.6. Kết quả đạt được
• 2.2.7. Tồn tại và nguyên nhân
• 3. CHƯƠNG 3: GỢI Ý CHÍNH SÁCH CHO VIỆT NAM NHẰM THÚC ĐẨY HOẠT ĐỘNG XUẤT KHẨU LAO ĐỘNG CÓ TRÌNH ĐỘ SANG THỊ TRƯỜNG NHẬT BẢN
• 3.1. Những chính sách Nhật Bản dự kiến sẽ áp dụng cho lao động có trình độ trong thời gian tới
• 3.2. Định hướng xuất khẩu lao động của Việt Nam giai đoạn 2020~2025
• 3.2.1. Định hướng chung cho xuất khẩu lao động của Việt Nam
• 3.2.2. Định hướng riêng đối với thị trường Nhật Bản
• 3.3. Gợi ý chính sách cho Việt Nam nhằm đẩy mạnh hoạt động xuất khẩu lao động sang thị trường Nhật Bản
• 3.3.1. Hoàn thiện quy định pháp luật xuất khẩu lao động
• 3.3.2. Đảm bảo hiệu quả thực thi pháp luật
• 3.3.3. Giải pháp khác
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về quy định xuất nhập cảnh Nhật Bản

Quy định xuất nhập cảnh Nhật Bản cho lao động trình độ cao đã trải qua nhiều thay đổi quan trọng trong những năm gần đây. Luật xuất nhập cảnh mới được thông qua vào năm 2019 đã tạo ra cơ chế thông thoáng hơn cho việc tiếp nhận lao động nước ngoài. Cụ thể, luật này đã phân loại các loại visa và đưa ra chế độ đãi ngộ đặc biệt cho một số ngành nghề, từ đó giảm bớt các thủ tục và điều kiện tuyển dụng. Tuy nhiên, các yêu cầu về kỹ năng và trình độ chuyên môn vẫn được duy trì chặt chẽ. Điều này cho thấy Nhật Bản đang nỗ lực thu hút lao động trình độ cao trong bối cảnh dân số già hóa và thiếu hụt nhân lực. Theo đó, các quy định này không chỉ ảnh hưởng đến di cư lao động mà còn tác động đến thị trường lao động trong nước.

1.1. Quy trình xin visa cho lao động trình độ cao

Quy trình xin visa cho lao động trình độ cao tại Nhật Bản bao gồm nhiều bước phức tạp. Đầu tiên, người lao động cần có một công ty tiếp nhận tại Nhật Bản. Sau đó, công ty này sẽ tiến hành các thủ tục cần thiết để bảo lãnh cho lao động. Các yêu cầu về hồ sơ, chứng minh năng lực và kinh nghiệm làm việc là rất quan trọng. Điều này không chỉ đảm bảo chất lượng lao động mà còn giúp Nhật Bản kiểm soát tốt hơn tình hình di cư lao động. Việc đơn giản hóa một số thủ tục trong quy trình này đã giúp tăng cường khả năng tiếp cận của lao động Việt Nam đến thị trường Nhật Bản.

II. Thực trạng thị trường lao động Nhật Bản

Thị trường lao động Nhật Bản hiện đang đối mặt với nhiều thách thức, đặc biệt là trong việc thu hút lao động trình độ cao. Nhu cầu về nhân lực trong các lĩnh vực như công nghệ thông tin, xây dựng và y tế đang gia tăng. Tuy nhiên, sự cạnh tranh từ các quốc gia khác cũng đang gia tăng. Nhật Bản đã có những chính sách khuyến khích lao động nước ngoài, nhưng vẫn cần cải thiện hơn nữa để thu hút lao động trình độ cao từ Việt Nam. Các công ty Nhật Bản đánh giá cao kỹ năng và trình độ của lao động Việt Nam, nhưng vẫn còn nhiều rào cản về ngôn ngữ và văn hóa. Điều này đòi hỏi các chính sách hỗ trợ từ phía chính phủ Việt Nam để nâng cao khả năng cạnh tranh của lao động Việt Nam trên thị trường quốc tế.

2.1. Những khó khăn trong việc tiếp cận thị trường lao động Nhật Bản

Mặc dù có nhiều cơ hội, nhưng lao động trình độ cao Việt Nam vẫn gặp phải nhiều khó khăn khi tiếp cận thị trường Nhật Bản. Một trong những vấn đề lớn nhất là rào cản ngôn ngữ. Nhiều lao động không đủ khả năng giao tiếp bằng tiếng Nhật, điều này ảnh hưởng đến khả năng làm việc và hòa nhập. Bên cạnh đó, các yêu cầu về kỹ năng và trình độ chuyên môn cũng là một thách thức lớn. Nhật Bản yêu cầu lao động phải có chứng chỉ và kinh nghiệm làm việc cụ thể, điều này khiến nhiều lao động Việt Nam không đủ điều kiện. Chính vì vậy, việc đào tạo và nâng cao kỹ năng cho lao động là rất cần thiết để đáp ứng yêu cầu của thị trường.

III. Gợi ý chính sách cho Việt Nam

Để thúc đẩy hoạt động xuất khẩu lao động trình độ cao sang Nhật Bản, Việt Nam cần có những chính sách cụ thể và hiệu quả. Đầu tiên, cần tăng cường đào tạo kỹ năng cho lao động, đặc biệt là trong các lĩnh vực có nhu cầu cao tại Nhật Bản. Chính phủ cũng nên thiết lập các chương trình hợp tác với các doanh nghiệp Nhật Bản để tạo cơ hội việc làm cho lao động Việt Nam. Bên cạnh đó, việc cải thiện thông tin và tư vấn cho lao động về quy trình xuất khẩu lao động cũng rất quan trọng. Các chính sách hỗ trợ tài chính cho lao động khi tham gia các khóa đào tạo cũng cần được xem xét để khuyến khích họ nâng cao trình độ.

3.1. Đề xuất cải cách quy định xuất khẩu lao động

Việt Nam cần cải cách quy định xuất khẩu lao động để phù hợp với yêu cầu của thị trường Nhật Bản. Cần có những quy định rõ ràng về quyền lợi và nghĩa vụ của lao động khi làm việc tại nước ngoài. Đồng thời, việc thiết lập các cơ chế giám sát và hỗ trợ lao động trong quá trình làm việc cũng rất cần thiết. Điều này không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của lao động mà còn nâng cao uy tín của Việt Nam trên thị trường lao động quốc tế. Các chính sách này sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho lao động trình độ cao Việt Nam có thể tiếp cận và làm việc tại Nhật Bản một cách hiệu quả.

Nội dung chính

## Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và sự già hóa dân số nhanh chóng tại Nhật Bản, nhu cầu về lao động có trình độ cao ngày càng trở nên cấp thiết. Nhật Bản dự kiến tiếp nhận khoảng 345.000 lao động nước ngoài trong giai đoạn 2019-2024, tập trung vào 14 ngành nghề kỹ năng đặc biệt như điều dưỡng, xây dựng, nông nghiệp, và công nghiệp chế tạo. Tính đến cuối năm 2017, số lượng lao động nước ngoài tại Nhật Bản đạt kỷ lục 1,28 triệu người, trong đó lao động Việt Nam chiếm 18,8%, tăng 39,7% so với năm trước. Luật xuất nhập cảnh mới của Nhật Bản có hiệu lực từ năm 2019 đã tạo điều kiện thuận lợi hơn cho lao động có trình độ cao, giảm bớt các yêu cầu về kinh nghiệm, ngoại hình và ngoại ngữ, đồng thời mở rộng cơ hội gia hạn visa và bảo lãnh gia đình cho nhóm lao động kỹ năng cao.

Mục tiêu nghiên cứu là phân tích các quy định trong luật xuất nhập cảnh Nhật Bản liên quan đến lao động có trình độ, đánh giá thực trạng và đề xuất chính sách phù hợp nhằm thúc đẩy hoạt động xuất khẩu lao động có trình độ của Việt Nam sang thị trường Nhật Bản. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào giai đoạn 2013-2018, với đối tượng là lao động có trình độ trong 14 lĩnh vực được cấp tư cách lưu trú đặc định loại I và 2 lĩnh vực xây dựng, đóng tàu thuộc loại II. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc hỗ trợ Việt Nam nâng cao hiệu quả xuất khẩu lao động, góp phần giải quyết việc làm, tăng thu nhập và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao.

## Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

### Khung lý thuyết áp dụng

- **Lý thuyết nguồn nhân lực chất lượng cao**: Nguồn lao động có trình độ cao được định nghĩa là lực lượng lao động có kỹ năng, kiến thức chuyên môn từ trình độ cao đẳng trở lên, có khả năng thích ứng và sáng tạo trong môi trường công nghệ hiện đại. Lao động trình độ cao đóng vai trò then chốt trong tăng trưởng năng suất lao động và phát triển kinh tế bền vững.

- **Lý thuyết di trú lao động (Migrant Worker Theory)**: Lao động di trú được hiểu là người lao động tạm thời di chuyển sang quốc gia khác để làm việc, chịu sự điều chỉnh của pháp luật xuất nhập cảnh và lao động của nước sở tại. Khái niệm này giúp phân tích các quy định pháp luật và chính sách quản lý lao động có trình độ di trú.

- **Mô hình quản lý xuất nhập cảnh và thị thực lao động**: Mô hình này tập trung vào các loại thị thực, điều kiện cấp visa, quy trình tuyển chọn và quản lý lao động nước ngoài, đặc biệt là lao động có trình độ cao, nhằm đảm bảo sự phù hợp giữa nhu cầu thị trường lao động và chính sách nhập cư.

- **Khái niệm về năng suất lao động và phát triển kinh tế**: Năng suất lao động được xem là chỉ số quan trọng phản ánh hiệu quả sử dụng nguồn nhân lực, trong đó lao động có trình độ cao góp phần nâng cao năng suất và sức cạnh tranh quốc gia.

### Phương pháp nghiên cứu

- **Nguồn dữ liệu**: Sử dụng dữ liệu thứ cấp từ Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội Việt Nam, Cục Quản lý lao động ngoài nước, Bộ Tư pháp Nhật Bản, các văn bản pháp luật Nhật Bản về xuất nhập cảnh và lao động, báo cáo của các tổ chức quốc tế như ILO, OECD, IOM.

- **Phương pháp phân tích**: Áp dụng phương pháp tổng hợp, phân tích định tính và định lượng, so sánh pháp luật và chính sách giữa Nhật Bản và một số quốc gia khác như Hàn Quốc, Mỹ, Singapore. Phân tích các quy định pháp luật, điều kiện tuyển dụng, thủ tục cấp visa và thực trạng thị trường lao động.

- **Cỡ mẫu và chọn mẫu**: Nghiên cứu tập trung vào lao động có trình độ thuộc 14 ngành nghề được cấp tư cách lưu trú đặc định tại Nhật Bản trong giai đoạn 2013-2018. Dữ liệu được thu thập từ các báo cáo thống kê chính thức và các nghiên cứu liên quan.

- **Timeline nghiên cứu**: Nghiên cứu được thực hiện trong khoảng thời gian từ 2018 đến 2019, tập trung phân tích các quy định mới được ban hành năm 2018 và áp dụng từ năm 2019.

## Kết quả nghiên cứu và thảo luận

### Những phát hiện chính

- **Phát hiện 1**: Luật xuất nhập cảnh Nhật Bản năm 2019 đã mở rộng phạm vi tiếp nhận lao động nước ngoài với 14 ngành nghề kỹ năng đặc biệt, dự kiến tiếp nhận từ 262.700 đến 345.150 lao động trong giai đoạn 2019-2024. Trong đó, ngành điều dưỡng dự kiến tiếp nhận 50.000-60.000 lao động, ngành ẩm thực nhà hàng 41.000-53.000 lao động.

- **Phát hiện 2**: Lao động Việt Nam chiếm tỷ lệ lớn trong cộng đồng lao động nước ngoài tại Nhật Bản, với 316.840 người năm 2017, tăng 31,9% so với năm trước, đứng thứ hai sau Trung Quốc. Lao động Việt Nam được đánh giá cao về trình độ và năng lực.

- **Phát hiện 3**: Các điều kiện tuyển dụng lao động có trình độ được nới lỏng, giảm yêu cầu về kinh nghiệm làm việc (trên 60% đơn hàng không yêu cầu kinh nghiệm 3 năm), ngoại hình và ngoại ngữ (có đơn hàng không yêu cầu chứng chỉ tiếng Nhật trước khi xuất cảnh).

- **Phát hiện 4**: Luật mới cho phép lao động kỹ năng đặc biệt loại 2 được gia hạn visa không giới hạn và bảo lãnh gia đình sang Nhật Bản, mở ra cơ hội định cư lâu dài, trong khi loại 1 giới hạn thời gian 5 năm và không được bảo lãnh gia đình.

### Thảo luận kết quả

Các quy định mới của Nhật Bản phản ánh sự thay đổi chiến lược trong chính sách nhập cư nhằm giải quyết tình trạng thiếu hụt lao động do già hóa dân số và tỷ lệ sinh thấp. Việc mở rộng ngành nghề tiếp nhận và nới lỏng điều kiện tuyển dụng giúp thu hút nhiều lao động có trình độ từ các nước đang phát triển, trong đó có Việt Nam. So với các quốc gia như Hàn Quốc và Mỹ, Nhật Bản đang dần chuyển từ chính sách hạn chế sang chính sách mở cửa hơn đối với lao động nước ngoài có kỹ năng.

Việc cho phép gia hạn visa không giới hạn và bảo lãnh gia đình đối với lao động kỹ năng đặc biệt loại 2 tạo điều kiện thuận lợi cho sự ổn định và gắn bó lâu dài của lao động nước ngoài tại Nhật Bản. Tuy nhiên, vẫn tồn tại những thách thức như quản lý lao động bất hợp pháp, bảo vệ quyền lợi người lao động và thích nghi văn hóa. Các số liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tăng trưởng số lượng lao động Việt Nam tại Nhật Bản và bảng phân bổ lao động theo ngành nghề.

## Đề xuất và khuyến nghị

- **Hoàn thiện khung pháp luật xuất khẩu lao động**: Cần xây dựng và hoàn thiện các quy định pháp luật về xuất khẩu lao động có trình độ, phù hợp với các tiêu chuẩn và yêu cầu của thị trường Nhật Bản, nhằm tạo thuận lợi cho người lao động và doanh nghiệp phái cử.

- **Tăng cường đào tạo và nâng cao kỹ năng**: Đẩy mạnh chương trình đào tạo tiếng Nhật và kỹ năng chuyên môn cho lao động có trình độ, đảm bảo đáp ứng yêu cầu tuyển dụng và nâng cao khả năng thích nghi tại Nhật Bản. Mục tiêu tăng tỷ lệ lao động đạt chuẩn kỹ năng lên 80% trong 3 năm tới.

- **Xây dựng hệ thống hỗ trợ và tư vấn**: Thiết lập hệ thống thông tin, tư vấn và hỗ trợ người lao động trước, trong và sau khi làm việc tại Nhật Bản, giúp họ hiểu rõ quyền lợi, nghĩa vụ và các thủ tục pháp lý liên quan.

- **Tăng cường quản lý và giám sát**: Củng cố công tác quản lý lao động xuất khẩu, kiểm soát chặt chẽ các công ty phái cử, ngăn chặn tình trạng môi giới bất hợp pháp và bảo vệ quyền lợi người lao động. Thực hiện đánh giá định kỳ hàng năm về hiệu quả quản lý.

- **Thúc đẩy hợp tác song phương**: Tăng cường hợp tác giữa các cơ quan chức năng Việt Nam và Nhật Bản trong việc trao đổi thông tin, đào tạo và hỗ trợ lao động, nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động xuất khẩu lao động.

## Đối tượng nên tham khảo luận văn

- **Cơ quan quản lý nhà nước về lao động và xuất nhập cảnh**: Hỗ trợ xây dựng chính sách, hoàn thiện pháp luật và quản lý hoạt động xuất khẩu lao động có trình độ.

- **Doanh nghiệp phái cử lao động**: Nắm bắt các quy định mới, nâng cao chất lượng tuyển chọn và đào tạo lao động, đảm bảo tuân thủ pháp luật và đáp ứng yêu cầu thị trường Nhật Bản.

- **Người lao động có trình độ**: Hiểu rõ các điều kiện, thủ tục và quyền lợi khi tham gia xuất khẩu lao động sang Nhật Bản, từ đó chuẩn bị tốt hơn cho quá trình làm việc và sinh sống tại nước ngoài.

- **Các tổ chức nghiên cứu và đào tạo**: Sử dụng kết quả nghiên cứu để phát triển chương trình đào tạo phù hợp, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực đáp ứng nhu cầu thị trường lao động quốc tế.

## Câu hỏi thường gặp

1. **Luật xuất nhập cảnh Nhật Bản có những điểm mới gì đối với lao động có trình độ?**  
Luật mới cho phép cấp thị thực loại 1 và loại 2 với điều kiện nới lỏng về kinh nghiệm, ngoại hình và ngoại ngữ, đồng thời mở rộng ngành nghề tiếp nhận và cho phép gia hạn visa dài hạn, bảo lãnh gia đình với loại 2.

2. **Lao động Việt Nam có cơ hội nào khi sang Nhật Bản làm việc theo luật mới?**  
Lao động Việt Nam được đánh giá cao, có cơ hội tiếp cận nhiều ngành nghề kỹ năng đặc biệt, được giảm bớt yêu cầu kinh nghiệm và ngoại ngữ, đồng thời có thể gia hạn visa và bảo lãnh gia đình nếu thuộc diện kỹ năng đặc biệt loại 2.

3. **Điều kiện về trình độ và kỹ năng tiếng Nhật như thế nào?**  
Người lao động cần có bằng cao đẳng trở lên chuyên ngành kỹ thuật, kỹ năng nghề phù hợp và khả năng tiếng Nhật tối thiểu tương đương N3 hoặc N4 tùy đơn hàng, một số đơn hàng không yêu cầu chứng chỉ trước khi xuất cảnh.

4. **Thủ tục xin visa lao động Nhật Bản gồm những gì?**  
Bao gồm hồ sơ xin tư cách lưu trú, hộ chiếu, tờ khai visa, giấy chứng nhận tư cách lưu trú, hợp đồng lao động, giấy tiếp nhận tu nghiệp (nếu có), và các giấy tờ bổ sung theo yêu cầu Đại sứ quán.

5. **Những khó khăn khi thực hiện quy định mới là gì?**  
Khó khăn gồm quản lý lao động bất hợp pháp, bảo vệ quyền lợi người lao động, thích nghi văn hóa, và sự chuẩn bị chưa đầy đủ của các bên liên quan trong việc tiếp nhận và hỗ trợ lao động nước ngoài.

## Kết luận

- Luật xuất nhập cảnh Nhật Bản năm 2019 đánh dấu bước chuyển đổi quan trọng trong chính sách thu hút lao động có trình độ, mở rộng ngành nghề và nới lỏng điều kiện tuyển dụng.  
- Lao động Việt Nam chiếm tỷ lệ lớn và được đánh giá cao tại thị trường Nhật Bản, tạo cơ hội phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao.  
- Nghiên cứu cung cấp cơ sở pháp lý và thực tiễn để Việt Nam hoàn thiện chính sách xuất khẩu lao động có trình độ, phù hợp với yêu cầu thị trường Nhật Bản.  
- Đề xuất các giải pháp về pháp luật, đào tạo, quản lý và hợp tác nhằm nâng cao hiệu quả xuất khẩu lao động.  
- Khuyến nghị các bước tiếp theo bao gồm triển khai đào tạo nâng cao kỹ năng, xây dựng hệ thống hỗ trợ người lao động và tăng cường hợp tác song phương giữa Việt Nam và Nhật Bản.

**Hành động tiếp theo**: Các cơ quan chức năng và doanh nghiệp cần phối hợp triển khai các giải pháp đề xuất, đồng thời theo dõi, đánh giá tác động của luật mới để điều chỉnh chính sách phù hợp, góp phần phát triển nguồn nhân lực có trình độ và thúc đẩy quan hệ hợp tác lao động Việt Nam - Nhật Bản bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN VỀ LAO ĐỘNG CÓ TRÌNH ĐỘ VÀ THỰC TIỄN HỆ THỐNG PHÁP LUẬT VỀ LAO ĐỘNG CÓ TRÌNH ĐỘ TẠI MỘT SỐ QUỐC GIA 1. Tổng quan về lao động có trình độ 1. Khái niệm Mỗi quốc gia, muốn phát triển kinh tế-xã hội, cần các nguồn lực gồm: Tài nguyên thiên nhiên, vốn, khoa học-công nghệ, con người… Trong đó nguồn lực con người là yếu tố quan trọng và có tính chất quyết định nhất.

Nguồn nhân lực chất lượng cao là một bộ phận không tách rời nguồn nhân lực quốc gia, khi quốc gia đó chuyển dần sang nền kinh tế dựa trên tri thức là chủ yếu. Nguồn lao động: Khái niệm “nguồn lao động” được hiểu như khái niệm “nguồn lực con người". Nó được sử dụng như một khái niệm công cụ để điều hành, thực thi chiến lược phát triển kinh tế - xã hội, nguồn lao động bao gồm bộ phận dân số trong độ tuổi lao động, có khả năng lao động và những người ngoài độ tuổi lao động có tham gia lao động. Bộ phận của nguồn lao động gồm toàn bộ những người từ độ tuổi lao động trở lên có khả năng và nhu cầu lao động được gọi là lực lượng lao động.

Nguồn lao động là tổng thể số lượng và chất lượng con người với các tiêu chí về thể lực, trí lực và tâm lực tạo nên năng lực mà bản thân con người và xã hội đã, đang và sẽ huy động vào quá trình sáng tạo vì sự phát triển và tiến bộ xã hội. Như vậy có thể hiểu nguồn lao động là những người có khả năng làm việc bình thường, bao gồm toàn bộ dân cư có cơ thể phát triển bình thường, không kể bị khuyết và dị tật bẩm sinh. Nguồn lao động là một nguồn lực cho sự phát triển kinh tế – xã hội, là khả năng lao động của xã hội được hiểu theo nghĩa hẹp hơn, bao gồm nhóm dân cư trong độ tuổi lao động có khả năng lao động. Nguồn lao động còn được hiểu với tư cách là tổng hợp cá nhân những con người cụ thể tham gia vào quá trình lao động, là tổng thể các yếu tố về thể chất và tinh thần được huy động vào quá trình lao động.

Với cách hiểu này, nguồn nhân lực bao gồm những người bắt đầu bước vào tuổi lao động trở lên có tham gia vào nền sản xuất xã hội. Là toàn bộ những người đủ 15 tuổi trở lên có việc làm và những người trong độ tuổi lao động, có khả năng lao Luan van 9 động nhưng đang thất nghiệp, đang đi học, đang làm nội trợ trong gia đình mình hoặc chưa có nhu cầu làm việc và những người thuộc tình trạng khác (những người nghỉ việc hoặc hưu trước tuổi theo quy định của bộ luật lao động ). Nó là tiềm năng của lao động trong thời kỳ xác định của một quốc gia, suy rộng ra có thể xác định trên một địa phương, một ngành hay một vùng. Đây là nguồn lực quan trọng nhất để phát triển kinh tế xã hội.

Nguồn lao động được xác định bằng số lượng và chất lượng của bộ phận dân số có thể tham gia vào hoạt động kinh tế xã hội. Số lượng nguồn lao động được thể hiện bằng các chỉ tiêu về quy mô và tốc độ phát triển. Chất lượng nguồn lao động được thể hiện bằng các chỉ tiêu về tình trạng phát triển thể lực, trình độ kiến thức, tay nghề, tác phong nghề nghiệp, cơ cấu nguồn nhân lực về tuổi, giới tính, thiên hướng ngành nghề, phân bố lãnh thổ, khu vực thành thị – nông thôn… các phương thức tác động và sự phát triển về số lượng và chất lượng nguồn lao động bao gồm : công tác dân số kế hoạch hoá gia đình, công tác phân bố nguồn nhân lực theo vùng, lãnh thổ, các chương trình dinh dưỡng, công tác y tế chăm sóc sức khoẻ cộng đồng, công tác giáo dục đào tạo và dạy nghề. Theo quy định tại khoản 6 Điều 3 Bộ luật Lao động năm 2012 thì quan hệ lao động được hiểu như sau: “Quan hệ lao động là quan hệ xã hội phát sinh trong việc thuê mướn, sử dụng lao động, trả lương giữa người lao động và người sử dụng lao động”.

Với khái niệm này thì có thể thấy, trong quan hệ lao động luôn tồn tại hai chủ thể của quan hệ lao động là người lao động (NLĐ) và người sử dụng lao động (NSDLĐ). Theo quy định tại Khoản 1 Điều 3 Bộ luật Lao động năm 2012 thì NLĐ là người từ đủ 15 tuổi trở lên, có khả năng lao động, làm việc theo hợp đồng lao động, được trả lương và chịu sự quản lý, điều hành của NSDLĐ. Tại khoản 2 Điều 3 Bộ luật Lao động năm 2012 quy định: NSDLĐ là doanh nghiệp, cơ quan, tổ chức, hợp tác xã, hộ gia đình, cá nhân có thuê mướn, sử dụng lao động theo hợp đồng lao động; nếu là cá nhân thì phải có năng lực hành vi dân sự đầy đủ. Luan van 10 Lao động trình độ cao: Theo ILSSA1, nguồn lao động có trình độ cao được hiểu là một bộ phận của nguồn nhân lực đang làm việc ở những vị trí lãnh đạo, chuyên môn kỹ thuật cao hoặc chuyên môn kỹ thuật bậc trung, lao động có trình độ thường được đào tạo ở trình độ cao đẳng trở lên, có kiến thức và kỹ năng để làm những công việc phức tạp; có khả năng thích ứng nhanh với những thay đổi của công nghệ và vận dụng sáng tạo những kiến thức, những kỹ năng đã được đào tạo trong quá trình lao động sản xuất2.

Đặc điểm Theo ILO (Tổ chức lao động quốc tế): lao động trình độ cao có những đặc điểm như: Thứ nhất, lao động trình độ cao là những người có tay nghề, kỹ năng và kiến thức để có thể thực hiện các công việc phức tạp, yêu cầu trình độ chuyên môn cao, có khả năng vận dụng sáng tạo những kiến thức của bản thân, những kỹ năng đã được đào tạo vào quá trình sản xuất từ đó nâng cao năng suất lao động. Thứ hai, lao động trình độ cao đầy đủ điều kiện, khả năng để có thể làm việc trong những môi trường làm việc có mức đãi ngộ cao và phúc lợi lao động tốt. Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) ước tính có 1,3 triệu lao động có trình độ đại học ở Đông Nam Á đã tìm tới các nước có thu nhập cao hơn ở Bắc Mỹ, châu Âu, Nhật Bản, New Zealand và Australia. Đáng chú ý, con số này đã tăng lên 40% kể từ năm 2000.

Theo Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB) và MPI, 3 nguyên nhân chính lý giải cho vấn đề này là do các lao động có tay nghề trong khu vực nhận thấy những kỹ năng, kiến thức của họ ít được sử dụng và bị coi thường, vì các bằng cấp không được công nhận một cách dễ dàng; mặc dù vẫn có sự đảm bảo cho sự dịch chuyển lao động trình độ cao trong khu vực nhưng những rào cản ở cấp quốc gia đã cản trở người lao động tiếp cận thị trường lao động ASEAN; nhiều lao động tự hạn chế cơ hội tìm kiếm công việc trong khu vực do nhận thức về văn hóa, ngôn ngữ và 1 Viện Khoa học Lao động và Xã hội (2014), Bản tin tóm tắt chính sách “Lao động có trình độ cao – nhân tố quyết định để phát triển bền vững đất nước” 2 Chương trình KH&CN trọng điểm cấp nhà nước, KX. Các giải pháp nâng cao chất lượng lao động Chuyên môn kỹ thuật trình độ cao đáp ứng yêu cầu phát triển nền kinh tế theo hướng CNH,HĐH, ILSSA2013 Luan van 11 các khác biệt kinh tế-xã hội (trích: Xuất khẩu lao động năm 2017 sẽ khả quan hơn, website: cafef. Thứ ba: lao động trình độ cao có tính linh hoạt, khả năng thích ứng trong môi trường làm việc nghiêm túc, chuyên nghiệp và mang tính toàn cầu. Người lao động trình độ cao khi sang một quốc gia khác làm việc thường là những người đến từ các nước nghèo, kém phát triển.

Do điều kiện đãi ngộ, kinh tế của nước xuất xứ khó khăn nên những người lao động này mong muốn tìm kiếm cơ hội việc làm và tăng thu nhập để đảm bảo cuộc sống gia đình, hơn nữa bản thân những người lao động này cũng mong muốn có một môi trường làm việc mang tính chuyên môn cao để có thể nâng cao tay nghề, từ đó có thể đáp ứng những dự định của bản thân sau khi về nước. Vai trò Lao động trình độ cao góp phần quan trọng trong tăng trưởng kinh tế, bổ sung cho nguồn nhân lực chất lượng cao từ đó nâng cao năng suất lao động của quốc gia. Để có thể ra nước ngoài làm việc, người lao động phải có kỹ năng nghề nghiệp và trình độ ngoại ngữ nhất định theo yêu cầu của chủ sử dụng. Tuy nhiên, không phải tất cả mọi lao động muốn ra nước ngoài làm việc đều có thể đạt được các yêu cầu của nhà tuyển dụng.

Vì vậy, phải tổ chức huấn luyện và đào tạo lại cho người lao động. Để thực hiện việc này có hiệu quả, Chính phủ phải đầu tư về cơ sở vật chất, đội ngũ giảng viên và các điều kiện khác đảm bảo cho việc đào tạo và đào tạo lại người lao động. Điều này sẽ làm tăng chi tiêu của Chính phủ. Khi chi tiêu cho đầu tư của Chính phủ tăng sẽ góp phần làm tăng GDP cả trong ngắn hạn và dài hạn.

Hiện nay, quá trình chuyển đổi mạnh mẽ và toàn diện mô hình tăng trưởng từ chiều rộng, chủ yếu dựa vào việc gia tăng đầu tư, khai thác lợi thế về tài nguyên, nhân công giá rẻ sang mô hình tăng trưởng theo chiều sâu với động lực chính là việc tăng năng suất lao động, hiệu quả sản xuất, tính cạnh tranh của các ngành kinh tế đang diễn ra mạnh mẽ. Cùng với việc chuyển đổi mô hình tăng trưởng, các ngành, lĩnh vực trong toàn bộ nền kinh tế cũng đang diễn ra quá trình tái cơ cấu hết sức mạnh mẽ theo hướng dịch chuyển từ những ngành thâm dụng tài nguyên, lao động giản đơn, từ các dây chuyền gia công, lắp ráp với giá trị gia tăng thấp sang các ngành có Luan van 12 giá hàm lượng tri thức, khoa học công nghệ và giá trị gia tăng cao. Thêm vào đó là xu thế phát triển ngày càng mạnh mẽ và sự đóng góp ngày càng tăng của các dự án khởi nghiệp trong nhiều lĩnh vực khiến nhu cầu về lao động có trình độ chuyên môn giỏi, kỹ năng cao, có khả năng thích nghi, tính chủ động, sáng tạo là một yêu cầu tất yếu để đáp ứng những điều chỉnh có tính chiến lược của đất nước trong giai đoạn hiện nay.