Luận văn thạc sĩ hay nghiên cứu tình trạng quần thể vượn má vàng phía nam nomascus gabrieliae thomas 1909 tại phân khu nam cát tiên tỉnh đồng nai

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu hay nghiên cứu tình trạng quần thể vượn má vàng phía nam nomascus gabrieliae thomas 1909 tại phân, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất

• Tác giả: Lê Xuân Bắc
• Người hướng dẫn: PGS. Vũ Tiến Thịnh
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Quản Lý Tài Nguyên Rừng
• Đề tài: Nghiên Cứu Tình Trạng Quần Thể Vượn Má Vàng Phía Nam Tại Nam Cát Tiên
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sỹ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Phân loại học thú linh trưởng ở Việt Nam
• 1.2. Đặc điểm họ Vượn (Hylobatidae)
• 1.3. Đặc điểm của giống Vượn mào (Nomascus)
• 1.4. Các loài vượn ở Việt Nam và vùng phân bố của chúng
• 1.5. Một số đặc điểm của Vượn má vàng phía nam (Nomascus gabriellae)
• 1.6. Đặc điểm nhận biết
• 1.7. Sinh thái và tập tính
• 1.8. Phương pháp điều tra Vượn
• 1.9. Các mối đe dọa đối với thú linh trưởng
• 1.10. Các nghiên cứu về Vượn má vàng phía nam tại VQG Cát Tiên
• 1.11. Cơ sở lý luận vấn đề nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.2. Mục tiêu tổng quát
• 2.3. Mục tiêu cụ thể
• 2.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.4.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.4.2. Phạm vi nghiên cứu
• 2.5. Nội dung nghiên cứu
• 2.6. Phương pháp nghiên cứu
• 2.6.1. Công tác chuẩn bị
• 2.6.2. Thu thập số liệu ngoài thực địa
• 3. CHƯƠNG 3: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.2. Vị trí, ranh giới, diện tích. Đặc điểm địa hình, thổ nhưỡng. Khí hậu, thủy văn
• 3.3. Hiện trạng rừng và đất lâm nghiệp
• 3.4. Đặc điểm kinh tế - xã hội
• 3.4.1. Dân cư và dân tộc
• 3.4.2. Sản xuất nông nghiệp
• 3.4.3. Bưu chính, viễn thông
• 3.5. Nhận xét về các thuận lợi và khó khăn cho sự cư trú của loài Vượn má vàng phía nam và công tác quản lý bảo tồn
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Số đàn Vượn má vàng phía nam được ghi nhận tại khu vực điều tra
• 4.2. Kết quả điều tra vượn tại các điểm nghe
• 4.3. Số đàn vượn hiện có tại khu vực điều tra. Ước tính mật độ và kích thước quần thể Vượn má vàng phía nam tại phân khu Nam Cát Tiên
• 4.4. Ước tính mật độ vượn tại khu vực điều tra
• 4.5. Ước tính kích thước quần thể Vượn má vàng phía nam tại phân khu Nam Cát Tiên
• 4.6. So sánh quần thể Vượn tại Nam Cát Tiên với một số Khu bảo tồn và Vườn Quốc gia khác
• 4.7. Vùng phân bố Vượn má vàng phía nam tại Nam Cát Tiên
• 4.8. Các mối đe dọa tới quần thể Vượn má vàng phía nam tại phân khu Nam Cát Tiên
• 4.8.1. Mối đe dọa săn bắt
• 4.8.2. Hoạt động khai thác gỗ và lâm sản ngoài gỗ trái phép
• 4.8.3. Khai thác cát ven sông trái phép
• 4.8.4. Hoạt động du lịch và ảnh hưởng của đường mòn đi lại
• 4.9. Đề xuất một số biện pháp quản lý, bảo tồn loài Vượn má vàng phía nam tại phân khu Nam Cát Tiên – Vườn Quốc gia Cát Tiên
• 4.9.1. Ngăn chặn triệt để tình trạng săn bắn trái phép
• 4.9.2. Ngăn chặn các tác động đến vùng phân bố của vượn trong VQG
• 4.9.3. Nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo tồn đa dạng sinh học và các loài thú linh trưởng
• 4.9.4. Nâng cao đời sống của người dân địa phương
• 4.9.5. Kêu gọi nguồn đầu tư cho công tác bảo tồn Vượn má vàng phía nam và các loài thú khác trong khu vực
• KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về Nghiên cứu quần thể Vượn má vàng tại Nam Cát Tiên

Nghiên cứu quần thể Vượn má vàng (Nomascus gabriellae) tại Nam Cát Tiên là một phần quan trọng trong công tác bảo tồn động vật hoang dã. Vườn Quốc gia Cát Tiên, với diện tích rộng lớn và đa dạng sinh học phong phú, là nơi sinh sống của nhiều loài động vật quý hiếm, trong đó có Vượn má vàng. Việc nghiên cứu tình trạng quần thể của loài này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về sinh thái và hành vi xã hội của chúng mà còn góp phần vào các nỗ lực bảo tồn và phát triển bền vững.

1.1. Đặc điểm sinh học của Vượn má vàng tại Nam Cát Tiên

Vượn má vàng có đặc điểm nhận diện dễ dàng với bộ lông màu đen và hai đám lông vàng nhạt ở má. Chúng sống chủ yếu trong rừng thường xanh và có tập tính xã hội đặc trưng. Việc hiểu rõ về đặc điểm sinh học của loài này là cần thiết để xây dựng các biện pháp bảo tồn hiệu quả.

1.2. Tình trạng bảo tồn Vượn má vàng tại Vườn Quốc gia Cát Tiên

Vượn má vàng hiện đang bị đe dọa do mất môi trường sống và săn bắn trái phép. Các nỗ lực bảo tồn tại Vườn Quốc gia Cát Tiên cần được tăng cường để đảm bảo sự tồn tại của loài này trong tương lai.

II. Các thách thức trong bảo tồn Vượn má vàng tại Nam Cát Tiên

Bảo tồn Vượn má vàng tại Nam Cát Tiên đối mặt với nhiều thách thức nghiêm trọng. Các hoạt động khai thác gỗ, săn bắn trái phép và sự phát triển của du lịch không bền vững đã ảnh hưởng đến môi trường sống của loài này. Việc nhận diện và giải quyết các thách thức này là rất quan trọng để bảo vệ quần thể Vượn má vàng.

2.1. Nguy cơ từ hoạt động khai thác gỗ trái phép

Hoạt động khai thác gỗ trái phép đã làm suy giảm diện tích rừng, ảnh hưởng trực tiếp đến môi trường sống của Vượn má vàng. Cần có các biện pháp quản lý chặt chẽ hơn để ngăn chặn tình trạng này.

2.2. Tác động của du lịch không bền vững

Du lịch không bền vững có thể gây ra áp lực lớn lên hệ sinh thái tại Vườn Quốc gia Cát Tiên. Việc phát triển du lịch cần được thực hiện một cách có trách nhiệm để bảo vệ động vật hoang dã.

III. Phương pháp nghiên cứu quần thể Vượn má vàng tại Nam Cát Tiên

Nghiên cứu quần thể Vượn má vàng được thực hiện thông qua các phương pháp điều tra hiện trường và phân tích dữ liệu sinh thái. Việc áp dụng các công nghệ hiện đại như âm sinh học giúp theo dõi và ghi nhận số lượng cá thể một cách chính xác.

3.1. Phương pháp điều tra hiện trường

Phương pháp điều tra hiện trường bao gồm việc quan sát và ghi nhận tiếng hót của Vượn má vàng. Điều này giúp xác định số lượng và phân bố của quần thể trong khu vực nghiên cứu.

3.2. Ứng dụng công nghệ âm sinh học

Công nghệ âm sinh học được sử dụng để ghi lại và phân tích âm thanh của Vượn má vàng, từ đó cung cấp thông tin quý giá về hành vi và tình trạng quần thể của loài này.

IV. Kết quả nghiên cứu quần thể Vượn má vàng tại Nam Cát Tiên

Kết quả nghiên cứu cho thấy quần thể Vượn má vàng tại Nam Cát Tiên đang trong tình trạng báo động với số lượng cá thể giảm sút. Các số liệu thu thập được từ điều tra hiện trường cho thấy sự suy giảm đáng kể về mật độ và kích thước quần thể.

4.1. Số lượng và mật độ quần thể Vượn má vàng

Kết quả điều tra cho thấy số lượng đàn Vượn má vàng tại Nam Cát Tiên ước tính khoảng 149 đàn, với mật độ cá thể giảm so với các năm trước. Điều này cho thấy sự cần thiết phải có các biện pháp bảo tồn khẩn cấp.

4.2. So sánh với các khu vực khác

So sánh với các khu bảo tồn khác, quần thể Vượn má vàng tại Nam Cát Tiên có mật độ thấp hơn, cho thấy sự cần thiết phải cải thiện các biện pháp bảo tồn tại khu vực này.

V. Giải pháp bảo tồn Vượn má vàng tại Nam Cát Tiên

Để bảo tồn Vượn má vàng tại Nam Cát Tiên, cần triển khai các giải pháp đồng bộ từ quản lý môi trường sống đến nâng cao nhận thức cộng đồng. Các biện pháp này sẽ giúp bảo vệ quần thể Vượn má vàng và các loài động vật hoang dã khác.

5.1. Tăng cường quản lý và giám sát

Cần có các biện pháp quản lý chặt chẽ hơn đối với hoạt động khai thác tài nguyên rừng và bảo vệ môi trường sống của Vượn má vàng.

5.2. Nâng cao nhận thức cộng đồng

Giáo dục và nâng cao nhận thức của cộng đồng về tầm quan trọng của việc bảo tồn Vượn má vàng và đa dạng sinh học là rất cần thiết để tạo ra sự hỗ trợ từ phía người dân.

VI. Kết luận và triển vọng tương lai cho Vượn má vàng tại Nam Cát Tiên

Kết luận từ nghiên cứu cho thấy Vượn má vàng tại Nam Cát Tiên đang đối mặt với nhiều thách thức, nhưng với các biện pháp bảo tồn hợp lý, có thể cải thiện tình trạng quần thể trong tương lai. Việc bảo tồn loài này không chỉ có ý nghĩa đối với hệ sinh thái mà còn góp phần vào phát triển du lịch bền vững.

6.1. Tầm quan trọng của bảo tồn Vượn má vàng

Bảo tồn Vượn má vàng không chỉ bảo vệ một loài động vật mà còn bảo vệ cả hệ sinh thái nơi chúng sinh sống. Điều này có ý nghĩa lớn đối với sự phát triển bền vững của khu vực.

6.2. Triển vọng cho tương lai

Với sự hỗ trợ từ chính quyền và cộng đồng, có thể xây dựng các chương trình bảo tồn hiệu quả hơn cho Vượn má vàng tại Nam Cát Tiên, đảm bảo sự tồn tại của loài này trong tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Vượn má vàng phía nam có tên khoa học là Nomascus gabriellae Thomas 1909, thuộc họ Vượn Hylobatidae, là một trong những loài thú linh trưởng đặc hữu và nguy cấp nhất của khu vực Đông Dương. Theo phân loại của Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế năm 2016 và Sách đỏ Việt Nam năm 2007, loài này được xếp ở cấp Nguy cấp (EN), đồng thời được pháp luật Việt Nam bảo vệ nghiêm ngặt thuộc Nhóm IB theo Nghị định 32/2006/NĐ-CP và Phụ lục I của Nghị định 160/2013/NĐ-CP. Vườn Quốc gia Cát Tiên với tổng diện tích tự nhiên 82.722,80 ha, trong đó phân khu Nam Cát Tiên thuộc tỉnh Đồng Nai chiếm 50.995,78 ha, là một trong những sinh cảnh rừng mưa nhiệt đới đất thấp quan trọng nhất còn sót lại của vùng Đông Nam Bộ, lưu giữ 1.529 loài động vật có xương sống và côn trùng.

Mặc dù các khảo sát trước đây ghi nhận Vườn Quốc gia Cát Tiên từng có khoảng 149 đàn vượn sinh sống, nhưng áp lực từ việc săn bắt động vật hoang dã, suy thoái sinh cảnh và hoạt động khai thác lâm sản trái phép đã đe dọa nghiêm trọng sự tồn vong của loài. Đề tài "Nghiên cứu tình trạng quần thể Vượn má vàng phía nam (Nomascus gabriellae Thomas 1909) tại Phân khu Nam Cát Tiên - Vườn Quốc gia Cát Tiên, tỉnh Đồng Nai" được thực hiện từ tháng 7 năm 2016 đến tháng 5 năm 2017 nhằm định lượng chính xác quy mô quần thể, lập bản đồ phân bố không gian và nhận diện các mối đe dọa thực tế. Nghiên cứu mang ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc, cung cấp hệ thống chỉ số cơ sở về mật độ quần thể và diện tích cư trú hiệu dụng trên 6.779,57 ha sinh cảnh rừng phù hợp, làm tiền đề thiết lập các giải pháp quản lý bền vững và chiến lược bảo tồn đa dạng sinh học cấp quốc gia.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên nền tảng lý thuyết phân loại học linh trưởng và sinh thái học quần thể động vật rừng nhiệt đới. Giống vượn mào Nomascus có đặc trưng di truyền với bộ nhiễm sắc thể lưỡng bội 2n = 52 và trọng lượng cơ thể trưởng thành đạt từ 7 đến 8 kg. Về hình thái học, loài Vượn má vàng phía nam thể hiện sự dị hình giới tính rõ nét: cá thể đực có bộ lông đen tuyền với hai vệt má màu vàng cam kéo dài dưới nửa vành tai, trong khi cá thể cái có lông màu vàng nhạt chuyển dần sang be sáng cùng mảng lông đỉnh đầu màu sẫm.

Về mặt sinh thái và tập tính học, loài có đời sống hoàn toàn trên tán cây cao, di chuyển bằng phương thức đu chuyền cành đặc thù và tổ chức xã hội theo mô hình gia đình đơn phối ngẫu gồm 2 đến 4 cá thể. Vượn thiết lập và duy trì vùng lãnh thổ sống ổn định với diện tích trung bình khoảng 30 ha, tương đương bán kính hoạt động 500 m. Cơ chế thông tin liên lạc và bảo vệ lãnh thổ được thực hiện thông qua tập tính hót đồng ca (duet) giữa cá thể đực và cái hoặc hót đơn lẻ (solo) vào sáng sớm, tạo cơ sở khoa học vững chắc cho việc ứng dụng lý thuyết âm sinh học trong giám sát quần thể hoang dã.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được thu thập thông qua hai kênh chính: phỏng vấn chuyên sâu có cấu trúc đối với lực lượng kiểm lâm tại 7 trạm quản lý (Đà Cộ, Bầu Sấu, Đắc Lua, Đa Bông Cua, Đăng Hà, Khe Thơi, Đất Đỏ) cùng cộng đồng địa phương, kết hợp khảo sát thực địa bằng phương pháp âm sinh học tại các điểm nghe cố định. Cỡ mẫu nghiên cứu gồm 36 điểm nghe đại diện, được bố trí thành các cụm tam giác từ 3 đến 4 điểm với cự ly cách nhau 400 đến 500 m, bao phủ trên diện tích sinh cảnh phù hợp là 6.779,57 ha. Bán kính nghe tối đa được xác định thực tế là 1.300 m do địa hình Nam Cát Tiên tương đối bằng phẳng với độ cao dao động dưới 350 m.

Thời gian khảo sát diễn ra liên tục từ 5h00 đến 9h00 sáng trong 3 ngày liên tiếp tại mỗi điểm nghe trong giai đoạn tháng 7 đến tháng 8 năm 2016. Dữ liệu âm thanh ghi nhận góc phương vị, thời điểm hót, cấu trúc âm thanh và ước lượng cự ly. Vị trí chính xác của các đàn vượn được xác định bằng phương pháp giao hội điểm trên phần mềm MapInfo 10.5 kết hợp công cụ MapCAD. Lý do lựa chọn mô hình toán học của Vũ Tiến Thịnh và Rawson (2011) nhằm khắc phục sai số bỏ sót đàn vượn không cất tiếng hót thông qua áp dụng xác suất phát hiện hàng ngày là 0,463 và hệ số hiệu chỉnh xác suất hót tích lũy sau 3 ngày theo dõi là 0,85, kết hợp quy chuẩn kích thước đàn trung bình 3,5 cá thể.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã ghi nhận sự xuất hiện của Vượn má vàng phía nam tại 35 trên tổng số 36 điểm điều tra thực địa, đạt tỷ lệ hiện diện 97,22%. Tổng số lượt ghi nhận tiếng hót trực tiếp là 78 lượt, trong đó phần lớn các đàn cất tiếng hót tập trung vào khung giờ từ 5h30 đến 7h00 sáng, với trường hợp sớm nhất được ghi nhận lúc 5h10 và muộn nhất vào 8h15. Cấu trúc đàn ghi nhận thông qua âm thanh cho thấy kiểu ghép đôi 1 đực kết hợp 1 cái chiếm ưu thế vượt trội với 82,05% tổng số đàn phát hiện, trong khi các cá thể đực đơn lẻ hót solo chiếm 15,38% và các đàn có từ 3 cá thể cất tiếng hót trở lên chỉ chiếm 2,57%.

Sau khi phân tích giao hội không gian và loại trừ hiện tượng trùng lặp giữa các điểm nghe lân cận, nghiên cứu đã xác định được chính xác 49 đàn vượn định cư trong vùng khảo sát 6.779,57 ha. Dựa trên hệ số hiệu chỉnh xác suất hót 0,85, số đàn vượn thực tế hiện diện trong khu vực điều tra ước tính đạt 57,65 đàn, tương đương 201,77 cá thể. Mật độ quần thể tại khu vực nghe thấy đạt 0,85 đàn/km² và 2,98 cá thể/km². Khi ngoại suy trên toàn bộ 37.892,72 ha diện tích sinh cảnh rừng thích hợp của phân khu Nam Cát Tiên, quy mô quần thể ước tính đạt khoảng 322 đàn, tương ứng 1.127 cá thể vượn.

Thảo luận kết quả

Kết quả ước tính cho thấy phân khu Nam Cát Tiên hiện là nơi lưu giữ một trong những quần thể Vượn má vàng phía nam lớn nhất và quan trọng nhất tại Việt Nam. Khi so sánh với các khu bảo tồn lân cận, quy mô 322 đàn tại Nam Cát Tiên vượt trội hơn hẳn so với Vườn Quốc gia Bù Gia Mập (ước tính 124 đàn với khoảng 400 cá thể) và Vườn Quốc gia Chư Yang Sin (ước tính 170 đàn). Mật độ 0,85 đàn/km² phản ánh chất lượng sinh cảnh rừng thường xanh và rừng hỗn giao gỗ tre nứa tại đây vẫn duy trì được độ che phủ cao (trên 90% diện tích tự nhiên có rừng) và nguồn thức ăn dồi dào từ thảm thực vật nhiệt đới giàu dinh dưỡng trên nền đất bazan chiếm gần 60% diện tích.

Trong các báo cáo khoa học, dữ liệu về thời gian hót trong ngày được mô tả trực quan qua biểu đồ phân bố tần suất hình chuông lệch phải, phản ánh nhịp sinh học gắn liền với hoạt động kiếm ăn đầu ngày. Các bảng số liệu tổng hợp (như Bảng 4.1 và Bảng 4.2 trong luận văn) minh chứng rõ ràng sự phân hóa mật độ: vượn tập trung dày đặc tại các khu vực rừng giàu và rừng trung bình xa khu dân cư như Đắc Lua, Bầu Sấu, Khe Thơi, nhưng suy giảm mạnh ở các sinh cảnh gần đường mòn du lịch và các vùng ven sông giáp ranh đất canh tác nông nghiệp. Điều này chỉ ra rằng tác động nhân sinh như săn bẫy bằng dây cáp, khai thác gỗ cục bộ và tiếng ồn thuyền máy ven sông Đồng Nai đang trực tiếp làm phân mảnh vùng sống của loài.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các phân tích khoa học về tình trạng quần thể và áp lực sinh cảnh, luận văn đưa ra 5 nhóm giải pháp trọng tâm nhằm bảo tồn bền vững loài Vượn má vàng phía nam tại Vườn Quốc gia Cát Tiên:

Thứ nhất, tăng cường công tác thực thi pháp luật và tuần tra rừng chuyên sâu. Ban Quản lý Vườn Quốc gia Cát Tiên cần chỉ đạo các Trạm Kiểm lâm Đắc Lua, Bầu Sấu, Khe Thơi và Đất Đỏ tăng 100% tần suất tuần tra định kỳ tại các tiểu khu trọng điểm, ứng dụng công nghệ SMART để lập bản đồ điểm nóng săn bắt, tháo gỡ triệt để các loại bẫy dây, bẫy kẹp và tịch thu súng săn tự chế, hướng tới mục tiêu giảm 85% các vụ xâm hại động vật hoang dã trong giai đoạn 2017 - 2022.

Thứ hai, thiết lập hành lang đa dạng sinh học và bảo vệ sinh cảnh lõi. Hạt Kiểm lâm Vườn Quốc gia cần phối hợp với Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn tỉnh Đồng Nai duy trì nghiêm ngặt 17.250,34 ha diện tích rừng giàu và rừng trung bình, đồng thời phục hồi các dải rừng nghèo kết nối giữa phân khu Nam Cát Tiên với Tây Cát Tiên và Khu Bảo tồn Thiên nhiên - Di tích Vĩnh Cửu nhằm tránh hiện tượng suy thoái di truyền do cô lập quần thể.

Thứ ba, triển khai các chương trình truyền thông nâng cao nhận thức cộng đồng. Phòng Khoa học và Hợp tác Quốc tế chủ trì tổ chức các lớp tập huấn, tuyên truyền pháp luật bảo vệ linh trưởng cho người dân tại 6 xã vùng đệm trọng điểm gồm Đắc Lua, Tà Lài, Nam Cát Tiên, Phú Lập, Đăng Hà và Đồng Nai, cam kết 100% hộ dân ký cam kết không tham gia săn bắn và tiêu thụ thịt thú rừng.

Thứ tư, hỗ trợ phát triển sinh kế bền vững và đồng quản lý rừng. Chính quyền địa phương các huyện Tân Phú, Định Quán phối hợp với Ban Quản lý Vườn đẩy mạnh giao khoán bảo vệ rừng, hỗ trợ giống cây trồng nông - lâm kết hợp, phát triển các tổ hợp tác du lịch sinh thái cộng đồng tại buôn làng dân tộc thiểu số Châu Mạ, X’Tiêng nhằm giảm thiểu sự phụ thuộc kinh tế vào tài nguyên rừng tự nhiên.

Thứ năm, đa dạng hóa nguồn tài chính và tăng cường hợp tác nghiên cứu. Thu hút các nguồn vốn từ Quỹ Phát triển Khoa học và Công nghệ Quốc gia (NAFOSTED) cùng các tổ chức bảo tồn quốc tế để nâng cấp Trung tâm cứu hộ linh trưởng Cát Tiên, duy trì chương trình giám sát âm sinh học định kỳ 2 năm một lần từ năm 2017 trở đi.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn thạc sĩ này là tài liệu tham khảo chuyên môn giá trị cho 4 nhóm đối tượng sau:

Nhóm thứ nhất là cán bộ quản lý, kiểm lâm viên tại các Vườn Quốc gia và Khu Bảo tồn Thiên nhiên có phân bố linh trưởng. Công trình cung cấp quy trình chuẩn hóa về thiết kế mạng lưới điểm nghe, cách thức ghi chép nhật trình âm thanh và phương pháp giao hội tọa độ thực địa, giúp các đơn vị tự triển khai điều tra quần thể linh trưởng mà không tốn kém chi phí trang thiết bị phức tạp.

Nhóm thứ hai là các nhà nghiên cứu, chuyên gia trong lĩnh vực bảo tồn sinh thái và âm sinh học động vật hoang dã. Nghiên cứu mang lại cơ sở dữ liệu thực nghiệm chuẩn xác về tập tính âm học của giống Nomascus, cung cấp các thông số toán học về xác suất phát hiện (0,463) và hệ số hiệu chỉnh đàn (0,85) làm tài liệu đối sánh cho các công trình nghiên cứu linh trưởng tại khu vực Đông Nam Á.

Nhóm thứ ba là các cơ quan quản lý nhà nước về lâm nghiệp, Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn cùng các nhà hoạch định chính sách bảo tồn. Luận văn cung cấp luận cứ thực tiễn để xây dựng quy hoạch phân khu chức năng rừng đặc dụng, thiết lập hạn mức bảo tồn loài ưu tiên và phân bổ ngân sách cho các chương trình phát triển vùng đệm.

Nhóm thứ tư là học viên cao học và sinh viên các chuyên ngành Quản lý Tài nguyên Rừng, Lâm học, Sinh học và Quản lý Môi trường. Luận văn là hình mẫu chuẩn mực về cấu trúc nghiên cứu học thuật lâm nghiệp, từ phương pháp tiếp cận điều kiện tự nhiên - kinh tế xã hội trên diện tích 50.995,78 ha đến kỹ thuật xử lý số liệu không gian trên phần mềm MapInfo.

Câu hỏi thường gặp

Loài Vượn má vàng phía nam có đặc điểm sinh học và tập tính gì nổi bật? Vượn má vàng phía nam sống hoàn toàn trên cây theo chế độ một vợ một chồng trong các đàn nhỏ 2 đến 4 cá thể. Thức ăn chủ yếu là quả chín và chồi non. Loài có tập tính đánh dấu lãnh thổ rộng khoảng 30 ha bằng những bài hót vang xa vào sáng sớm từ 5h00 đến 8h00.

Tại sao phương pháp điều tra âm sinh học lại được ưu tiên lựa chọn cho loài vượn? Vượn di chuyển rất nhanh nhẹn trên các tầng tán rừng cao và vô cùng cảnh giác trước con người nên quan sát trực tiếp rất khó khăn. Tiếng hót của vượn có âm lượng rất lớn, truyền xa hơn 1.300 m trong điều kiện rừng tự nhiên, tạo điều kiện thuận lợi để xác định số lượng và vị trí đàn thông qua điểm nghe cố định.

Hệ số hiệu chỉnh xác suất hót 0,85 trong nghiên cứu mang ý nghĩa khoa học gì? Trong thực tế khảo sát, không phải đàn vượn nào cũng cất tiếng hót hàng ngày (xác suất hót một ngày đạt khoảng 0,463). Việc áp dụng hệ số hiệu chỉnh 0,85 tương ứng xác suất phát hiện lũy tích qua 3 ngày theo dõi giúp bù đắp số đàn bị bỏ sót, đảm bảo ước tính quy mô 322 đàn tại Nam Cát Tiên đạt độ tin cậy cao.

Những yếu tố nhân sinh nào đang đe dọa trực tiếp đến quần thể vượn tại Nam Cát Tiên? Quần thể vượn chịu tác động lớn nhất từ nạn đặt bẫy dây ngầm dưới đất và bẫy treo trên cây, hoạt động đốn hạ cây gỗ quý tại các tiểu khu Khe Thơi, tình trạng hút cát gây sạt lở ven sông Đồng Nai và sự xáo trộn sinh cảnh do các tuyến đường mòn du lịch đi xuyên qua vùng lõi.

Cần bao nhiêu nguồn lực để duy trì giám sát định kỳ quần thể vượn tại Vườn Quốc gia? Chương trình giám sát định kỳ cần mạng lưới khoảng 36 điểm nghe, đội ngũ 7 đến 10 cán bộ điều tra am hiểu âm sinh học, trang bị máy định vị GPS, địa bàn quang học và phần mềm GIS, thực hiện khảo sát tập trung vào mùa khô từ 2 đến 3 năm một lần.

Kết luận

• Luận văn đã xác định chính xác sự hiện diện của 49 đàn Vượn má vàng phía nam tại 35/36 điểm nghe thực địa trên diện tích khảo sát 6.779,57 ha ở phân khu Nam Cát Tiên.
• Ứng dụng thành công mô hình âm sinh học có hiệu chỉnh xác suất hót, ước tính quy mô toàn phân khu đạt khoảng 322 đàn với 1.127 cá thể, khẳng định Nam Cát Tiên là quần thể vượn trọng yếu nhất Việt Nam.
• Lập bản đồ phân bố không gian và xác định cấu trúc đàn ổn định với 82,05% là các cặp đực - cái ghép đôi hoàn chỉnh, phản ánh chất lượng sinh thái tốt của các trạng thái rừng giàu trên nền đất bazan.
• Nhận diện toàn diện các mối đe dọa chính từ nạn săn bẫy, khai thác gỗ trái phép và áp lực kinh tế - xã hội từ 33 thành phần dân tộc sinh sống tại các xã vùng đệm giáp ranh.
• Đóng góp hệ thống 5 giải pháp bảo tồn đồng bộ từ thực thi pháp luật, phục hồi hành lang rừng, truyền thông cộng đồng đến đa dạng hóa tài chính với mốc triển khai cấp bách trong giai đoạn 2017 - 2025.

Hãy cùng chung tay bảo vệ loài Vượn má vàng phía nam và di sản thiên nhiên Vườn Quốc gia Cát Tiên bằng cách cam kết không tiêu thụ các sản phẩm từ động vật hoang dã và ủng hộ các sáng kiến bảo tồn sinh cảnh rừng nhiệt đới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Vượn má vàng hay còn được gọi là Vượn má hung (Nomascus gabrielae Thomas, 1909) là loài thú linh trưởng đang bị đe dọa tuyệt chủng cao và được ưu tiên bảo tồn. Hiện nay, Vượn má vàng được xếp ở cấp Nguy cấp (EN) trong Sách đỏ thế giới (IUCN, 2016) và Sách đỏ Việt Nam (2007); Loài thuộc nhóm IB trong Nghị định 32 (2006), Phụ Lục I của Nghị định 160 (2013) và Công ước CITES (2015). Vùng phân bố của loài Vượn má vàng được xác định ở Đông Bắc Campuchia, Nam Lào và khu vực phía Nam của Việt Nam ở một số tỉnh: Kon Tum, Đắk Lắc, Đắk Nông, Lâm Đồng, Ninh Thuận, Bình Thuận và Đồng Nai (Phạm Nhật và Đỗ Quang Huy, 1998; Phạm Nhật, 2002; Nguyễn Xuân Đặng và Lê Xuân Cảnh, 2009). Năm 2010, Văn Ngọc Thịnh và các cộng sự căn cứ vào đặc điểm tiếng hót và phân tích di truyền đã phân chia loài Vượn má vàng thành hai loài riêng biệt là Vượn má vàng phía nam (Nomascus gabriellae) và Vượn má vàng phía bắc (Nomascus annamensis).

Ở nước ta, Vượn má vàng phía nam được xác định có vùng phân bố ở Gia Lai, Đắk Lắk, Lâm Đồng, Ninh Thuận, Bình Thuận, Đồng Nai và Bình Phước (Văn Ngọc Thịnh et al., 2010 và Rawson et al. Kích thước quần thể của loài Vượn má vàng hiện nay được xác định chủ yếu là ước tính từ các đàn vượn ghi nhận thông qua tiếng hót. Tại Vườn Quốc gia Bù Gia Mập, Hoàng Minh Đức et al., (2010) ước tính có 124 đàn với khoảng 400 cá thể. Tại Vườn Quốc gia Chư Yang Sin, Giang Trọng toàn (2013) ước tính có 170 đàn.

Tại Vườn Quốc gia Cát Tiên, Keynon et al., (2007) ước tính có khoảng gần 149 đàn. Một số khu vực khác ở Việt Nam vẫn chưa có các thông tin cụ thể về số lượng của loài. Vườn Quốc gia (VQG) Cát Tiên được thành lập vào tháng 02 năm 1988 với tổng diện tích là 82.722,8ha nằm trên địa lý hành chính của 3 tỉnh: LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 2 Đồng Nai (50.995,78ha - thường được gọi là Nam Cát Tiên), Lâm Đồng (27.260,26ha) và tỉnh Bình Phước (4. Vườn Quốc gia Cát Tiên nằm giữa hai vùng địa lý từ vùng cao nguyên Trường Sơn xuống vùng đồng bằng Nam Bộ, hội tụ được các luồng hệ động - thực vật đa dạng và phong phú với 1.610 loài thực vật, 756 loài côn trùng, 159 loài cá và 614 loài động vật có xương sống khác.

Vườn Quốc gia Cát Tiên là nơi chứa đựng nhiều nguồn gen quý của cả nước như: Gõ đỏ, Gụ mật, Cẩm lai, Bướm phượng cánh sau vàng, Bướm phượng cánh kiếm, Hạc cổ trắng, Công, Ngan cánh trắng, Chà vá chân đen, Hoẵng nam bộ, Voi, Bò tót, Vượn má vàng phía nam.Ngoài ra, Vườn Quốc gia Cát Tiên là khu vực tái thả của nhiều loài như các loài cầy, thú linh trưởng và Tê tê. Công tác bảo tồn tại Vườn Quốc gia Cát Tiên không chỉ trú trọng vào bảo tồn nội vi mà cả bảo tồn ngoại vi các loài động vật đang có nguy cơ bị tuyệt chủng cao như xây dựng trung tâm cứu hộ bảo tồn Gấu ngựa, Gấu chó, các loài Cu li và Vượn má vàng phía nam. Tuy nhiên, cũng giống như các khu rừng đặc dụng khác của cả nước, Vườn Quốc gia Cát Tiên hiện đang đối mặt với tình trạng săn bắn và khai thác gỗ, củi trái phép của con người. Các hoạt động tiêu cực này làm suy thoái nhanh tróng đa dạng sinh học và ảnh hưởng lớn đến hoạt động phát triển du lịch sinh thái của khu vực.

Xuất phát từ thực tiễn trên, tôi đã thực hiện đề tài nghiên cứu: “Nghiên cứu tình trạng quần thể Vượn má vàng phía nam (Nomascus gabriellae Thomas 1909) tại Phân khu Nam Cát Tiên - Vườn Quốc gia Cát Tiên, tỉnh Đồng Nai”. Kết quả của đề tài sẽ bổ sung các thông tin hữu ích về kích thước quần thể, vùng cư trú, các mối đe dọa phục vụ công tác bảo tồn loài Vượn má vàng phía nam và phát triển du lịch sinh thái bền vững tại Vườn Quốc gia Cát Tiên. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 3 Chƣơng 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Phân loại học thú linh trƣởng ở Việt Nam Cũng giống như hệ thống phân loại thú linh trưởng trên thế giới, phân loại thú linh trưởng ở Việt Nam có nhiều thay đổi theo thời gian và khác nhau giữa các tác giả (bảng 1.1: Tổng kết phân loại thú linh trƣởng ở Việt Nam theo thời gian Năm Họ Số loài và phân loài Nguồn thông tin 2001 3 24 Groves (2001) 2002 3 25 Phạm Nhật (2002) 2004 3 24 Roos (2004) 2004 3 24 Groves (2004) Nguyễn Xuân Đặng và Lê 2009 3 23 Xuân Cảnh (2009) Sự thay đổi số lượng các loài thú linh trưởng chủ yếu là do gộp vào hoặc tách ra của các phân loài thú linh trưởng và tên gọi của chúng.

Mặc dù chưa có sự thống nhất về số loài nhưng các tác giả đều phân chia thú linh trưởng Việt Nam thành 3 họ: họ Cu li (Loridae), họ khỉ (Cercopithecidae) và họ Vượn (Hylobatidae); số loài và phân loài dao động từ 23 đến 25 loài. Trong các hệ thống phân loại thú linh trưởng thì hệ thống phân loại của Roos (2004) và Groves (2004) hiện đang được các nhà khoa học sử dụng rộng rãi nhất. Theo đó, số lượng các loài thú linh trưởng ở Việt Nam hiện có 24 loài thuộc 3 họ (xem bảng 1. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.2: Phân loại thú Linh trƣởng Việt Nam Tên loài TT Phổ thông Khoa học 1 Cu li lớn Nycticebus bengalensis 2 Cu li nhỏ Nycticebus pygmaeus 3 Khỉ cộc Macaca arctoides 4 Khỉ mốc Macaca assamensis 5 Khỉ đuôi lợn Macaca leonine 6 Khỉ vàng Macaca mulatta 7 Khỉ đuôi dài Macaca fascicularis 8 Voọc xám Trachypithecus crepusculus 9 Voọc bạc Trachypithecus obscurus 10 Voọc gec manh Trachypithecus germaini 11 Voọc đen má trắng Trachypithecus francoisi 12 Voọc đầu trắng Trachypithecus poliocephalus 13 Voọc gáy trắng Trachypithecus hatinhensis 14 Voọc đen tuyền Trachypithecus ebenus 15 Voọc mông trắng Trachypithecus delacouri 16 Chà vá chân nâu Pygathrix nemaeus 17 Chà vá chân đen Pygathrix nigripes 18 Chà vá chân xám Pygathrix cinerea 19 Voọc mũi hếch Rhinopithecus avunculus 20 Vượn đen tuyền Nomascus concolor 21 Vượn đen hải nam Nomascus nasutus 22 Vượn đen má trắng Nomascus leucogenys 23 Vượn siki Nomascus siki 24 Vượn má hung Nomascus gabriellae (Nguồn: Grove, 2004) LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.

Đặc điểm họ Vƣợn (Hylobatidae) Các loài vượn gộp chung thành họ Vượn (Hylobatidae) phân bố trên toàn bộ các vùng rừng mưa nhiệt đới ở Đông Nam Á (Thomas geissmann et al. Các loài vượn đặc trưng bởi lối vận động, cấu trúc xã hội và thông tin liên lạc. Các loài vượn sống hoàn toàn trên cây và ăn quả là chủ yếu, sự đu tay tạo ra sự chuyển động đặc thù, tập tính treo thân độc đáo và tư thế đứng thẳng thường xuyên, thể hiện sự chuyên hóa cao độ đối với môi trường và chế độ ăn hàng ngày của chúng. Các nghiên cứu trước đây về phân loại vượn chia thành hai nhóm gồm Symphalangus và Hylobates.

Sự khác nhau dễ nhận thấy là nhóm Symphalangus nặng hơn và chúng có giọng hót sâu hơn, có bao cổ họng bên ngoài và màng chân giữa các ngón 2 và 3. Hiện nay các nghiên cứu về di truyền học, các đặc điểm giải phẫu xương sọ và âm thanh đã phân họ vượn thành các giống Symphalangus có bộ nhiễm sắc thể 2n = 50, giống Nomascus có bộ nhiễm sắc thể 2n = 52 giống Bunopithecus có 2n = 38 và giống Hylobates có 2n = 44 (Thomas geissmann et al, 2000). Ở Việt Nam hiện chỉ có một giống vượn duy nhất là giống vượn mào (Nomascus) với số lượng thay đổi từ 5 đến 6 loài. Đặc điểm của giống Vượn mào (Nomascus) Những cá thể vượn mào hoang dã có khối lượng cơ thể trung bình là 7 - 8kg, nặng tương đương với trọng lượng của giống Bunopithecus (7kg), lớn hơn trọng lượng của giống Hylobates (khoảng 5kg) và nhỏ hơn trọng lượng của giống Symphalangus (khoảng 11kg) (Thomas geissmann et al, 2000).

Các loài vượn mào có đặc điểm trán cao và tròn, các cạnh trên ổ mắt phẳng, số lượng bộ nhiễm sắc thể lưỡng bội 2n = 52. Túm lông trên đầu dựng đứng, ở con đực phát triển hơn tạo thành một cái mào, những con cái trưởng thành có đám lông đen trên đầu tương phản với phần lông màu nhạt ở xung LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Có sự lưỡng sắc giới tính thể hiện rõ ở những cá thể trưởng thành: con đực thường có màu lông đen (có hoặc không có các mảng lông má màu sáng), cá thể cái có lông màu vàng nhạt hoặc màu vàng da cam hoặc màu be nhạt, thường có mảng lông chẩm màu đen, có hoặc không có đám lông bụng màu tối. Những thay đổi về màu sắc của bộ lông trong quá trình phát triển cá thể: con non sinh ra có bộ lông màu đen, gần tương tự như màu của con đực trưởng thành.

Đến thời gian trưởng thành sinh dục (khoảng 5 - 8 năm tuổi), con cái thay đổi màu lông lần thứ hai và có bộ lông màu sáng đặc trưng của con cái trưởng thành (Grove, 2001). Các loài vượn ở Việt Nam và vùng phân bố của chúng Cũng giống như phân loại học về thú linh trưởng, các tác giả khác nhau cũng đưa ra sự phân chia khác nhau về số lượng loài thuộc giống Nomascus. Năm 2000, Thomas geissmann et al., đã phân chia vượn ở Việt Nam thành 5 loài và phân loài: 1. Vượn đen (chưa định tên) Nomascus.

Vượn đen tuyền (Nomascus concolor) 3. Vượn má trắng siki (N. gabriellae) Năm 2002, Phạm Nhật đã đưa ra quan điểm tương đối đồng nhất với Thomas geissmann với 5 loài và phân loài vượn ở nước ta. Tuy nhiên, loài Vượn đen hải nam (Nomascus concolor ssp) được thay cho Vượn đen (chưa định tên) và tên khoa học của Vượn đen tuyền là (Nomascus concolor concolor) thay cho (Nomascus concolor).

Năm 2004, Grove trong bảng phân loại thú linh trưởng vẫn giữ nguyên 5 loài vượn theo phân loại của Phạm Nhật. Tuy nhiên, tên khoa học một số loài đã có sự thay đổi (xem bảng 1. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 7 Năm 2009, Nguyễn Xuân Đặng và Lê Xuân Cảnh đã xây dựng danh lục thú Việt Nam. Đây là tài liệu cập nhật hiện nay về các loài thú trong cả nước với 322 loài thuộc 43 họ và 15 bộ.

Trong đó, họ Vượn có 5 loài thuộc 1 giống Nomascus đó là: 1. Vượn đen tuyền tây bắc (Nomascus concolor) 2. Vượn đen tuyền đông bắc (Nomascus nasutus) 3. Vượn siki (Nomascus siki) Năm 2010, Văn Ngọc Thịnh và các cộng sự thông qua tổng hợp các nghiên cứu mới nhất đã đưa ra kết luận có 6 loài vượn ở Việt Nam thuộc giống Nomascus.